Ilmbirki heima og erlendis
Þegar norrænir landnámsmenn komu til Íslands seint á 9. öld okkar tímatals komu þeir að skógivöxnu landi. Aðeins ein tegund myndaði þá samfellda skóga á landinu. Það var birki eða Betula pubescens. Aðrar tegundir, sem mynduðu tré á Íslandi á þessum tíma, voru reynir, Sorbus aucuparia, gulvíðir, Salix phylicifolia og blæösp, Populus tremula. Engin þeirra er talin hafa myndað stóra, samfellda skóga en allar voru þær hluti af birkivistkerfinu. Allar þessar tegundir þekktu landnemarnir frá heimkynnum sínum.
Enn er þetta sama birki algengasta trjátegund landsins en ólíklegt er að það líti allt út eins og það gerði við landnám. Að auki er ilmbirki, eins og tegundin er kölluð til aðgreiningar frá öðru birki, algengasta tegund sinnar ættkvíslar í Evrópu og vesturhluta Asíu. Því er sjálfsagt að beina kastljósinu dálítið að tegundinni.
Við höfum áður fjallað nokkuð um birki enda liggja þræðir þess víða. Við munum halda áfram að toga í nokkra þeirra og rekja suma. Síðasti birkipistill okkar var um ættkvíslina í heild og fleiri pistlar eru væntanlegir. Við höfum skrifað um einstök tré innan ættkvíslarinnar og hitt og þetta sem tengist birki. Að auki hefur oft verið minnst á trjátegundina í vistfræðipistlum okkar. Þetta þarf ekki að koma á óvart miðað við hversu algeng tegundin er og mikilvæg í íslenskri vist. Að auki er um þessar mundir engri trjátegund plantað jafnmikið á Íslandi og ilmbirki þótt nytjar þess séu almennt minni og lakari en af öðrum nytjaviðum. Í þessum pistli beinum við sjónum okkar almennt að trjátegundinni.
Yfirlit
Þar sem hugmyndin er að fjalla almennt um tegundina í þessum pistli verður ekki hjá því komist að bera birkið á Íslandi saman við sömu tegund erlendis en seinna munum við birta sérstakan pistil um íslenskt birki. Vel má vera að við birtum fleiri pistla um fjölbreytileika birkisins og notkun þess bæði hér á landi og í útlöndum. Því má líta á þennan pistil sem inngangspistil að umfjöllun okkar um birki á Íslandi um leið og hann er framhald af umfjöllun um birkiættkvíslina.
Birki vex víða á Íslandi þar sem það fær frið fyrir búsmala. Myndir: Sig.A.
Í þessum pistli segjum við frá útbreiðslu ilmbirkis í heiminum og hversu fjölbreytt það er. Þennan fjölbreytileika sjáum við vel á Íslandi. Útlitið er töluvert ólíkt eftir því hvar birkið er að finna. Auðvitað á það einnig við þegar birki er borið saman á milli landa. Sums staðar myndar birkið aðeins lágvaxið kjarr en til eru nokkuð hávaxin, einstofna tré. Þau mættu vissulega vera fleiri á Íslandi.
Í pistlinum lýsum við tegundinni og segjum frá helstu einkennum hennar. Síðan segjum við frá fræðiheitinu og sögu þess og birtum kafla um sögu birkisins á ísöld. Að lokum segjum við frá hitakröfum tegundarinnar og óvæntum niðurstöðum þegar reynt var að finna út kjörhitastig birkis til ljóstillífunar á Íslandi. Í framhaldinu munum við birta pistil þar sem við skoðum flokkun ilmbirkis í heiminum og hvernig flokka beri íslenskt birki ef þörf er á því. Þeir þræðir teygja sig inn í þennan pistil ef grannt er skoðað.
Útbreiðsla
Samkvæmt Ashburner & McAllister (2013) þekkist ilmbirkið lengst í vestri á Nýfundnalandi ásamt Grænlandi og á Íslandi en einnig á Bretlandseyjum og Spáni. Birkið á Nýfundnalandi er runnkennt eins og við þekkjum víða á Íslandi. Í Norður-Ameríku vaxa birkitegundir sem margar hverjar verða að trjám en ilmbirkið er ekki þar á meðal. Þó þekkjast þess dæmi að innflutt ilmbirki hafi þar sáð sér frá ræktun og myndað ljómandi lagleg tré.
Syðst er tegundin suður á Spáni og við 40°N í Tyrklandi. Þaðan teygir hún sig austur til Kákasus og að Baikalvatni í Síberíu. Þar fyrir austan tekur steinbirki, Betula ermanii, við.
Ilmbirkið vex um alla Norður-Evrópu. Ekki er fyllilega ljóst hvar tegundina er að finna lengst í norðri. Það gæti verið á Grænlandi, í Norður-Noregi eða á Kólaskaga. Vandinn er sá að allra nyrst myndar tegundin aðeins runna og stundum hafa norðlægir birkirunnar verið skilgreindir sem sérstakar tegundir og fengið sín eigin nöfn eins og Betula borealis eða B. minor svo dæmi séu tekin. Við mælum samt ekki með því. Svo má á útjaðri tegundarinnar gjarnan finna blendinga milli fjalldrapa, B. nana, (eða annarra runna af sömu ættkvísl) og ilmbirkis. Þá getur verið strembið að ákvarða hvar mörk milli tegunda liggja eða hvernig skuli flokka blendingana. Þó er hægt að fullyrða að á útbreiðslusvæðinu vex ilmbirki nyrst allra eiginlegra trjáa. Þar fyrir norðan eru runnar af sömu ættkvísl en ekki tré. Ilmirki nær því að minnsta kosti að skógarmörkum og ef til vill norður fyrir þau og myndar þá runna.
Víða um land má sjá runnkennt birki. Þarna má sjá sauðkindur á beit sem tefja fyrir útbreiðslu þess. Seinni myndin sýnir bitið birki á sömu slóðum. Sauðfjárbeit hefur mikil áhrif á útbreiðslu og útlit birkis á Íslandi eins og sagt er frá í þessum pistli. Myndir: Sig.A.
Það má heita merkilegt að aðrar trjámyndandi birkitegundir á norðurslóðum vaxa ekki endilega norðan eða ofan við barrskógana til fjalla eins og ilmbirkið getur gert. Þó geta til dæmis sum kvæmi steinbirkis gert þetta og vísbendingar eru um að það þurfi lægra hitastig til ljóstillífunar en íslenska ilmbirkið.
Á mörkum túndru og skógar er miklu algengara að sjá barrtré mynda mörk trjáa en lauftré eins og birki. Aftur á móti eru til runnar af birkiættkvíslinni sem vaxa norðan við barrskógana. Í fjalllendi sunnan við hina eiginlegu barrskóga mynda barrtré en ekki lauftré nær alltaf skógarmörk. Það varð til þess að um tíma töldu sumir grasafræðingar að hið runnkennda birki í fjallendi Skandinavíu og norðan við barrskóga norðurslóða væri önnur birkitegund en það sem til dæmis vex í Ölpunum. Nú hefur því verið hafnað.
Ilmbirkið er nokkuð breytilegt eftir svæðum og hagar sér ekki alls staðar eins. Það er ekkert undarlegt þegar haft er í huga að tegundin hefur víðfeðma útbreiðslu. Stundum hefur verið reynt að gefa ákveðnum erfðahópum sérstök heiti og jafnvel flokka þá sem sérstakar tegundir. Nú er í tísku að tala frekar um afbrigði. Um það munum við fjalla í sérstökum pistli. Aðrir telja að munurinn stafi fyrst og fremst af mismunandi erfðaflæði frá fjalldrapa eða hengibirki og því varla réttlætanlegt að flokka birkið í ólík afbrigði. Í þeim hópi var til dæmis Sigurður Blöndal ef marka má grein hans frá 2002. Þorsteinn Tómasson er á sama máli í grein frá 1994. Hann hefur stundað kynbætur á íslensku birki með góðum árangri og án vandræða blandað saman ólíkum erfðahópum, sem sumir flokka sem sérstakar tegundir. Í öðrum heimildum, til dæmis hjá Ashburner og McAllister (2013), er þessi erfðablöndun og síðan bakvíxlun blendinganna við birkið talin forsenda myndunar sérstakra afbrigða ilmbirkis.
Þar sem undirtegundir og jafnvel skyldar tegundir sömu ættkvíslar geta auðveldlega æxlast saman hefur stundum verið stungið upp á að nota hugtakið staðbrigði (ecotype) í staðinn fyrir að flokka birkið í mismunandi tegundir. Hugtakið vísar til lífvera sem tilheyra sömu tegund en hafa mismunandi svipgerðareiginleika vegna aðlögunar að ólíkum búsvæðum eða öðrum umhverfisþáttum. Má nefna að Þorsteinn Tómasson (2026) notar þetta hugtak enda hefur hann ekki átt í neinum vandræðum með að para saman birki þótt það teljist til ólíkra tegunda samkvæmt flestum heimildum og hefðbundinni flokkunarfræði.
Lýsing
Erlendis má víða búast við að ilmbirki verði um 20 metra hátt en hér á landi hefur villt birki náð rúmlega fjórtán metra hæð. Í görðum geta trén orðið enn hærri. Hæsta, mælda birki landsins er í Minjasafnsgarðinum á Akureyri og er rúmir fimmtán metrar á hæð. Við segjum betur frá þessum stærstu birkitrjám í sérstökum pistli um íslenskt birki sem nú er í smíðum.
Tvær glæsilegar ilmbjarkir með hvíta, beina stofna. Fyrri myndin sýnir unga björk sem spratt upp við friðun Krossanesborga norðan Akureyrar. Seinni björkin er um hálfrar aldar gömul og stendur á Litlulaugum í Reykjadal. Hún er næstum örugglega komin frá Vöglum. Þar er nokkuð algengt að sjá ögn slútandi greinar á ilmbirki. Myndir: Sig.A. og Áskell Örn Kárason.
Hér á landi er algengt að sjá margstofna ilmbirki en erlendis eru einstofna tré víðast hvar miklu algengari. Þar er líka til muna algengara að birkistofnarnir séu ljósir á litinn eða nánast hvítir. Á Íslandi er mikinn fjölbreytileika að finna í barkarlit birkitrjáa. Þeir geta verið í ljósum tónum, brúnir, rauðbrúnir, svarbrúnir, silfurgráir eða blanda af öllu þessu. Í garðrækt er sóst eftir að hafa stofninn sem hvítastan.
Laufblöð
Laufblöðin eru töluvert klístruð á vorin. Þau eru dálítið hærð til að byrja með en hárin hverfa á efra borði nema við blaðæðarnar. Neðra borðið er ljósara en hið efra. Strengjanetið er lítið eða ekkert upphleypt og ilmbjörkin hefur færri æðar en flestar aðrar birkitegundir. Þar eru þó runnar með lítil laufblöð undanskildir. Laufin eru odddregin, fjaðurstrengjótt, gróftennt og oft tvísagtennt. Þau eru stilkuð og egglaga, stundum breiðegglega en sjaldnar tígullaga. Stundum eru þau með hjartalaga blaðbotn og verða þá spaðalaga eins og sjá má í spilastokkum. Það er eiginlega dálítið merkilegt að þrátt fyrir nafnið geta laufblöð birkis minnt á alla „liti“ spilastokksins nema laufið.
Birkisprotar í rigningu. Fyrri myndin er af sprota í Danmörku en hin af íslenskum sprota. Sjá má fíngerð hár á sprotum og blaðstilk. Þau koma upp um tegundina þótt lag laufanna sé ekki alveg það sama. Myndir: Sig.A.
Svo má geta þess að hreint ilmbirki fær gula haustliti. Íslenskt birki fær stundum rauða haustliti og er álitið að það stafi af erfðaflæði frá fjalldrapa sem gjarnan fær rauða haustliti.
Greinar og sprotar
Einna öruggast er að greina ilmbirkið frá öðrum birkitegundum á hinum fíngerðu hárum sem sjá má á ungum sprotum og greinum. Algengara er að á birkitegundum séu litlar, upphleyptar vörtur eins og við segjum frá hér neðar. Þegar líður á sumarið hverfa þessi hár af mörgum trjám en þó ekki öllum. Sum halda hárunum á sprotum fram á annað ár. Þegar hárin hverfa verða eftir glansandi greinar sem þekkjast samt auðveldlega frá greinum annarra birkitrjáa því vörturnar vantar.
Fræðiheiti
Fyrstur til að gefa tegundinni fræðiheiti var enginn annar en höfundur tvínafnakerfisins, hinn sænski Linnæus. Hann gerði reyndar þau mistök í upphafi að greina ekki hengibirki og ilmbirki í sundur. Því gaf hann þeim báðum fræðiheitið Betula alba í riti sínu Species Plantanum árið 1753. Nafnið vísar í það að báðar tegundirnar hafa vanalega nokkuð hvítan stofn á meðan fjalldrapi, B. nana, sem er af sömu ættkvísl og var lýst í sama riti, hefur dökkan stofn eða öllu heldur dökka stofna. Þeir eru margir á hverri plöntu. (Ashburner & McAllister 2013).
Tíu árum síðar gaf Linnæus út sænska flóru (Flora Svecica, 1763) fyrstu flóru lands með tvínafnakerfinu sem Linnæus bjó til. Í því riti greinir hann hengibirki og ilmbirki að og kallar það fyrrnefnda Betula pendula en það síðarnefnda B. pubescens. Þessar upplýsingar fengum við frá Þorsteini Tómassyni (2026) sem á sænska útgáfu þessarar frægu flóru.
Stundum getur verið erfitt að greina hengibirki og ilmbirki í sundur. Einkum á það við ef tegundirnar vaxa nálægt hvor annarri enda geta þær myndað blendinga sín á milli og þeir bakvíxlast við báðar tegundirnar. Því ber að hafa í huga að jafnvel þótt dæmigerð eintök af hengibjörkum, Betula pendula, og ilmbjörkum, B. pubescens, séu auðgreindar þá eru ekki öll trén dæmigerð. Það ber líka að hafa í huga að útbreiðslusvæði tegundanna skarast nánast alls staðar, þótt ilmbirkið teygi sig heldur norðar eða ofar í fjöll á meðan hengibjörkin er á þurrari svæðum sunnar og neðar í fjöllum. Í þessu ljósi kemur ef til vill ekki á óvart að Linnæus hafi talið þessi tré til sömu tegundar. Ef til vill má færa rök fyrir því að þannig ætti það að vera, því þær geta myndað saman frjó afkvæmi.
Fyrri myndin sýnir ilmbjarkir en sú seinni hengibjarkir nálægt sænska bænum Hjo sem er við Vättern í Svíþjóð. Vel er skiljanlegt að Linnæus hafi kallað svona birki Betula alba. Myndir í ágúst 2000: Sig.A.
Þar sem fræðiheitið B. alba L. var sett á tvær tegundir er það ekki lengur notað. Þess í stað er nafnið B. pubescens Ehrh. notað á okkar tegund. Þrátt fyrir að Linnæus hafi gefið tegundinni nafn eru stafirnir Ehrh. á eftir fræðiheitinu. Það vísar í manninn sem lýsti tegundinni af grasafræðilegri nákvæmni árið 1791. Þar með festi hann þetta nafn í sessi. Hann var Svisslendingur og hét Jakob Friedrich Ehrhart (1742-1795). Hann var afkastamikill á sínu sviði og eftir hann liggja 273 fræðiheiti samkvæmt þessari heimild.
Seinni hluti tvínefnisins, pubescens, vísar í að ársprotarnir eru hærðir eins og sjá má á myndum hér ofar.
Hengibirkið er með alveg hárlausa sprota. Þess í stað er það með eins konar vörtur eins og heitið verrucosa, sem stundum er notað á tegundina, merkir. Til gamans má geta þess að það var einmitt þessi sami Ehrhart sem stakk upp á því nafni árið 1790. Virðist hann hafa talið vænlegt að láta báðar evrópsku birkitrjátegundirnar bera nöfn eftir einkennum sem hægt er að nota til að greina þær í sundur. Það hljómar auðvitað vel en heitið er ekkert sérlega heppilegt því mjög margar tegundir birkis hafa svona vörtur. Þær má sjá á asískum tegundum sem stundum hafa verið reyndar hér á landi eins og til dæmis steinbirki, B. ermanii, sem er til á nokkrum stöðum. Sú tegund hefur reyndar líka hár en þau eru ekki mjög áberandi.
Nú er algengara að kalla hengibirkið B. pendula Roth en heitið sem Ehrhart valdi telst vera samheiti.
Stundum er reynt að þýða fræðiheitið B. pubescens yfir á íslensku og kalla tegundina dúnbirki. Það gæti einnig verið komið hingað úr sænsku en á því tungumáli er talað um dunbjörk. Það hefur hvorki hlotið náð almennings né fræðimanna og er óþarfi að flækja málin með notkun þess á íslensku því ilmbirkiheitið er ágætt. Aukið flækjustig eykur hættu á misskilningi.
Birkið og ísöldin
Talið er líklegt að birkið hafi lifað af ísöldina í skjóli skammt frá ísnum. Þeir Ashburner og A. McAllister (2013) segja að líklegast hafi ilmbirki verið sú trjátegund sem óx næst ísnum í Evrópu. Þar kemur sér vel að norðlægt birki getur endurnýjað sig með stofnskotum og þarf því ekki að treysta á fræmyndun þegar kuldinn er mikill. Enn er birkið norðlægasta trjátegundin um alla Vestur-Evrópu og norðlægt birki á auðveldara með að viðhalda sér með stofnskotum en suðlægari afbrigði og staðbrigði sömu tegundar.
Hið sama á við um birkið og margar aðrar tegundir sem taldar eru kulvísar að talið er að það hafi einangrast á þurrum kuldaskeiðum og þróast á eigin forsendum á ólíkum stöðum. Við höfum áður sagt frá áhrifum ísaldar á gráelrideildina og er þetta mjög sambærilegt hjá þessum frændtegundum. Á hinum röku hlýskeiðum hefur það breitt úr sér og sameinast öðrum erfðahópum og skipst á erfðaefni við þá. Syðst á útbreiðslusvæðinu eru erfðahópar sem væntanlega hafa lengi verið einangraðir því hengibirki, B. pendula, lagði undir sig svæðið á milli þessa suðlæga birkis og annarra erfðahópa. Því er suðlægt birki nokkuð ólíkt norðlægu birki þótt það sé af flestum talið til sömu tegunda. Á því er ein undantekning. Birkitegundin B. celtiberica hefur væntanlega orðið til vegna svona einangrunar og er því afkomandi B. pubescens (Ashburner & McAllister 2013). Þetta er birkitegund sem vex í fjalllendi á norðurhluta Íberíuskagans, einkum á Spáni. Sumar heimildir segja að það finnist einnig á Bretlandseyjum. Hvenær einangraðir hópar hafa þróast það langt frá móðurtegundinni að líta megi á það sem afbrigði, undirtegundir eða jafnvel sjálfstæðar tegundir er mannanna verk eins og Darwin (1859) benti á fyrir löngu. Um það fjölluðum við í þessum pistli um stafafuru. Trjánum er alveg sama.
Hvort birkið lifði af kuldaskeið ísaldar á Íslandi er ekki vitað með fullri vissu en að minnsta kosti var það hér á hlýskeiðum, annað hvort vegna þess að það lifði kuldaskeiðin af á jökulskerjum eða það barst hingað á hlýskeiðum. Framan af ísöldinni var sú leið nokkuð greiðfær en Atlantshafið stækkaði alla ísöldina og alltaf lengdist leiðin sem fræ þurfti að fara yfir opið haf ef það tórði ekki á landinu. Þannig voru til dæmis elritegundir hér á öllum hlýskeiðum ísaldar þar til vegalengdin fyrir fræið var orðin of löng. Þá komst það ekki sjálft til landsins. Lesa má aðeins um þetta í þessum pistli. Í honum er einnig sagt frá birkitegundum sem uxu á Íslandi fyrir ísöld en dóu út þegar tók að kólna. Hvort heldur birkið lifði hér af eða barst hingað eftir ísöld hefur það þróast á eigin forsendum síðan í lok hennar. Um það fjöllum við frekar í pistli um birki á Íslandi.
Hitakröfur
Segja má að almennt geri plöntur tvenns konar hitakröfur. Annars vegar skiptir máli hver lágmarkshiti er fyrir hverja tegund svo hún haldi lífi. Hins vegar skiptir kjörhiti til ljóstillífunar máli. Það er það hitastig sem gefur mestan og hraðastan vöxt. Vel getur verið mikill munur á þessu tvennu og aðrir umhverfisþættir skipta miklu máli svo sem aðgangur að vatni, vindur, birta og fleira sem of langt mál yrði að nefna. Umfjöllun okkar skiptum við í tvo hluta. Annar kaflinn er um lágmarkshita, hinn um kjörhita.
Lágmarkshiti
Í grein í Skógræktarritinu frá árinu 2002 segir Sigurður Blöndal frá lágmarkshitakröfum sem birki gerir í Noregi. Við trjámörk er talið að birki þurfi sumarhita upp á 4,7°C og 6,5°C við skógarmörk. Til að birki þroski fræ þarf 8,2°C. Þessar tölur passa vel við hugmyndir manna um að birki sé kulvís tegund og Sigurður taldi að þetta gæti vel komið heim við reynslu hér á landi. Við þetta þykir okkur rétt að bæta tvennu sem skipt getur máli um viðhald skóga nálægt skógarmörkum.
Í fyrsta lagi má nefna að í skógarskjóli getur hámarkshiti orðið hærri en á berangri. Þess vegna getur skógur haldið sér við á svæðum þar sem hann gæti ekki numið land á kuldaskeiðum. Þetta merkir að tré geta nýtt góð ár til að fikra sig hærra til fjalla eða norður á bóginn án þess að víst sé að þau hörfi aftur í kuldatíð. Þetta merkir líka að ef skógi er eytt nálægt útbreiðslumörkum er öldungis óvíst að hann geti vaxið upp aftur. Þetta á ekki aðeins við um birki heldur margar aðrar tegundir.
Hitt atriðið er að nálægt skógarmörkum er ólíklegt að nægur hiti sé fyrir birkitré til að þroska fræ eins og tölurnar hér að ofan sýna. Samkvæmt lýsingum Ashburner og A. McAllister (2013) vaxa þau afbrigði birkitrjáa, sem líklegust eru til að viðhalda sér eða fjölga með stofnskotum, hærra til fjalla, lengra í norðri eða við opið haf. Suðlægari stofnar af ilmbirki eru miklu líklegri til að mynda einstofna tré og treysta á fræ sér til fjölgunar. Vel má vera að kuldi sé einhvers konar drifkraftur þeirrar þróunar sem stuðlað hefur að myndun stofnskota á svölum svæðum.
Rétt er að geta þess að nær allt íslenskt birki getur fjölgað sér með stofnskotum. Það kann að stafa af aðlögun að kulda. Birkifræ er svo lítið að það á erfitt með að spíra í vel grónu landi. Þá geta stofnskot komið að góðum notum þar sem engin síðframvindutré eru á svæðinu til að keppa við birkið. En fleira getur komið til sem drifkraftur þessarar þróunar. Vel má vera að skortur á öðrum trjátegundum eigi þarna hlut að máli. Þar sem birki þarf að keppa við síðframvindutré eins og greni eða beyki er kostur að vaxa sem mest og þá geta stofnskot verið til trafala því þá fer vaxtarþrótturinn í óþarflega marga stofna. Undantekningin er auðvitað sú að ef tréð fellur getur það bjargað sér með stofnskotum eins og sjá má á mynd af tré í Danmörku hér ofar. Svo má vel vera að margra alda beit, sem að jafnaði kom í veg fyrir að fræ næði að spíra, hafi sett lóð á þessa sömu þróunarskál. Ef til vill eiga sprotar í kjarri mun meiri möguleika en sjálfsánar smáplöntur.
Allir hópar geta myndað fræ ef aðstæður eru réttar. Þannig tekst birki að nema ný lönd þegar vel árar.
Kjörhiti
Í tölum Sigurðar Blöndal (2002) hér að ofan er talað um lágmarkshita en ekki kjörhitastig til ljóstillífunar. Almennt er talið að trjátegundir séu vel aðlagaðar þeim svæðum sem þær vaxa á. Því mætti ætla að kjörhitastig hverrar tegundar sé eitthvað í líkindum við það hitastig, til dæmis meðalhámarkshita, sem ríkir þar sem trén hafa þróast og vaxa villt. Því komu niðurstöður Gerðar Guðmundsdóttur og Bjarna D. Sigurðssonar (2005) nokkuð á óvart þegar þau mældu kjörhitastig til ljóstillífunar hjá birki á Hallormsstað árið 2003. Niðurstöðurnar voru þær að kjörhitastig fyrir kolefnisupptöku, sem er fyrsta skrefið í vaxtarferli trjáa, væri 32,5°C. Meðalhámarkshiti í júlí á Hallormsstað er 21,6°C samkvæmt Gerði og Bjarna. Við það hitastig getur birkið ljóstillífað um 71% miðað við kjörhitastig. Við 10°C er ljóstillífunin aðeins 43% miðað við kjörhitastigið.
Hér að framan er sagt frá því að líklegt er talið að birki hafi verið með fyrstu trjám til að nema land í lok ísaldar. Það er í stíl við að almennt hefur birki verið talið vel aðlagað vexti á köldum og erfiðum svæðum. Því telja Gerður og Bjarni (2005) að samkeppni frekar en góð aðlögun að hitastigi við ljóstillífun ráði mestu um dreifingarmynstur birkis. Þetta gæti einnig bent til að birki geti notið góðs af hlýnandi veðurfari ef aðrir þættir sem fylgt geta hlýindunum, svo sem ný skordýr, skemma ekki ávinninginn.
Að lokum
Í þessum pistli höfum við sagt frá ilmbirki, Betula pubescens, sem er algengasta trjátegund landsins. Tegundin vex víða í Evrópu og útlit hennar er breytilegt eftir stöðum og ræðst meðal annars af erfðaflæði frá skyldum tegundum. Einnig er sú vist sem tegundin velur sér nokkuð ólík á köflum og getur það einnig haft áhrif á útlitið. Þessi fjölbreytni hefur orðið til þess að sumir vísindamenn hafa reynt að skipta birkinu í ýmsar undirtegundir. Seinna munum við segja nánar frá því.
Hafdís Björg Bjarnadóttir, Samson Bjarnar Grétarsson, Áskell Örn Kárason og Helgi Þórsson fá okkar bestu þakkir fyrir ljósmyndir og upplýsingar. Stefán Þorgrímsson fær þakkir fyrir að benda okkur á grein um kjörhitastig til ljóstillífunar og Þorsteinn Tómasson fær þakkir fyrir ánægjulegt spjall um erfðir og flokkun birkis. Pétur Halldórsson fær kærar þakkir fyrir vandaðan og þarfan yfirlestur handrits ásamt snjöllum ábendingum sem tekið var tillit til.
Heimildir
Kenneth Ashburner & Hugh A. McAllister (2013): The Genus Betula. A Taxonomix Revision of Birches. Kew Publishing. Royal Botanic Gardens, Kew.
Charles Robert Darwin (1859): Uppruni tegundanna. Þýðing: Guðmundur Guðmundsson (2004). Bókin heitir á frummálinu: On the origin of Species by Means of Natural Selection (Um uppruna tegundanna af völdum náttúrulegs vals). Lærdómsrit Bókmenntafélagsins. Hið Íslenzka bókmenntafélag. Reykjavík.
Þorsteinn Tómasson (1994): Af ástum fjalldrapa og bjarkar – áhrif þeirra á útlit og breytileika íslenska birkisins. Skógræktarritið 1994 Bls. 35-47. Ársrit Skógræktarfélags Íslands. Reykjavík.
Sigurður Blöndal (2002): Íslensku skógartrén 1. Skógræktarritið 2002 1. tbl. Bls. 5-38. Skógræktarfélag Íslands, Reykjavík.
Kenneth Ashburner & Hugh A. McAllister (2013): The Genus Betula. A Taxonomix Revision of Birches. Kew Publishing. Royal Botanic Gardens, Kew.
Þorsteinn Tómasson (2026): Munnlegar upplýsingar í júlí 2026.
Comments