Birki og beit

Af þeim löndum sem við helst miðum okkur við er Ísland meðal þeirra sem hafa einna minnstu skógarþekju, enda er landið með skógarsnauðustu löndum í heimi. Aðeins um 2% landsins er vaxið skógi eða kjarri. Þar af vex birki á 1,5% landsins. Í þeirri tölu eru bæði birkiskógar og birkikjarr sem er það lágvaxið að það telst ekki til skóga samkvæmt alþjóðlegum viðmiðum.

Rétt er að nefna að birki er sú trjátegund sem mest er plantað af á Íslandi þessi misserin. Því er bæði plantað þar sem ætlast er til að upp vaxi birkiskógar eða -kjarr og þar sem væntanlega verða blandskógar. Því er einnig plantað til skrauts í jaðra skógræktarsvæða.

Íslenskur birkikjarrskógur. Hann er að vísu það lágur að hann uppfyllir ekki alþjóðleg viðmið um skóga. Mynd: Sig.A.

Þessi litla þekja birkiskóganna er gjörbreyting á ásýnd Íslands frá því sem var þegar landið var numið. Misjafnt er hvaða forsendur menn gefa sér þegar reynt er að reikna út hversu miklir skógar hafa verið hér á þeim tíma og því eru tölurnar á nokkuð breiðu bili. Nú er talið að um 25% til 40% lands hafi verið vaxið birkiskógi við landnám. Að auki bendir margt til þess að birkiskógarnir hafi verið vöxtulegri á landnámsöld en síðar varð. Engin ástæða er til að efast um orð Ara fróða um að landið hafi verið viði vaxið milli fjalls og fjöru og að sá viður hafi fyrst og fremst verið birki. Ef tiltækar heimildir og rannsóknir eru skoðaðar ber allt að sama brunni. Má nefna frjókornarannsóknir í mýrum og mólögum, öskulagarannsóknir, kolagrafir á sandbornum auðnum, fornminjar við hálendisbrúnina, skráðar frásagnir ásamt máldögum og fornbréfum, örnefni og bæjarnöfn, landlýsingar, fornsögur og jafnvel orðsifjafræði ásamt skógarleifunum sjálfum sem dæmi um forna skóga (Sigurður 2002). Allt rennir þetta stoðum undir fullyrðingar um að landið hafi verið skógi vaxið. Vísindamenn hafa sýnt fram á að Ari fróði hafði rétt fyrir sér.

Tilgátumynd úr ritinu Að lesa og lækna landið (Ólafur og Ása 2015). Myndin sýnir hluta af afréttum Bárðdæla árið 2000 og hvernig landið gæti hafa verið tveimur til þremur öldum eftir landnám. Birkiskógur þekur láglendið en önnur svæði eru þakin gróðri. Rof er þó byrjað að herja á bröttustu hlíðarnar og stórum hlutum skóglendisins hefur verið eytt.

Tvær ljósmyndir úr Bárðardal sem sýna vel að ástandið er misjafnt í dalnum. Þegar birkið hvarf dró úr vernd jarðvegsins og hann varð eyðingaröflunum að bráð. Myndir: Sig.A.

Hér á landi má áætla að um 80% birkiskóganna séu beittir að minnsta kosti hluta beitartímans. Margir þessara skóga þola vel beit en aðrir síður. Skógarnir eru hluti af stærri vistkerfum og beitinni er sjaldnast stýrt sérstaklega nema að litlu leyti. Það breytist varla fyrr en komið verður á vörsluskyldu búfjár og fjáreigendur verða aftur gerðir ábyrgir fyrir búfé sínu. Hér er bráðmerkileg grein eftir Hafliða Halldórsson (2025) sem er framkvæmdastjóri upprunamerkisins Íslenskt lambakjöt. Í greininni segir hann: „Á bak við hvert læri og hvern hrygg standa sauðfjárbændur sem beittu og fylgdust með hverju dýri . . .“. Þetta hljóta að teljast góðar fréttir ef sannar eru. Þar sem sauðfjárbændur fylgjast með hverju dýri er þeim væntanlega í lófa lagið að beita hvorki fé sínu á land sem ekki þolir beit né á land í eigu annarra. Það síðartalda tengist meðal annars þeirri staðreynd að eignarréttur er friðhelgur samkvæmt stjórnarskrá eins og haft er eftir Trausta Hjálmarssyni, formanni bændasamtakanna, í þessari frétt. Því má ætla að stýra megi beitinni þannig að hún valdi ekki öðrum landeigendum tjóni og skaði hvorki birkiskóga né aðra skóga. Vilji er allt sem þarf. Við höfum að sjálfsögðu fulla trú á að vilji meginþorra sauðfjárbænda sé að ástunda góða búskaparhætti. Þegar þetta er allt saman haft í huga þykir okkur rétt að skoða aðeins samspil birkiskóga og beitar.

„Á bak við hvert læri og hvern hrygg standa sauðfjárbændur sem beittu og fylgdust með hverju dýri . . .“. Mynd: Sig.A.

Endurnýjun birkis

Til að beitin skaði ekki birkiskógana er gott að hafa í huga að birki er ekki sérstaklega langlíf tegund. Elstu stofnar bjarka landsins verða varla nema um 120 til 180 ára gamlir en sumir falla enn yngri. Má sem dæmi nefna að í þessum pistli sögðum við frá því að í Geirstaðaskógi innarlega í Viðborðsdal fundust hvergi birkistofnar sem náð höfðu 80 ára aldri þegar Friðþór Sófus Sigurmundsson og fleiri rannsökuðu skóginn árið 2013. Skógurinn þar hefur sjálfsagt verið til frá því fyrir landnám. Innan þess tímaramma sem aldur standandi trjáa veitir verður skógurinn að fá tækifæri til að endurnýja sig á einn eða annan hátt. Eins og sjá má á mynd úr skóginum í þessari grein hefur það gengið vel.

Á Íslandi endurnýjar birki sig annað hvort með teinungi frá rótarhálsi eða fræi. Fræið er það smágert og hefur það litla forðanæringu að það á takmarkaða möguleika á að spíra og verða tré í gróskumiklu landi. Aftur á móti er fræið létt og með litla vængi svo það getur borist víða og numið land á rýru landi eða þar sem eitthvert rask hefur opnað svörðinn.

Á þessari mynd sést hvernig birki fjölgar sér og viðheldur. Fremst á myndinni er eins og sáðbeð birkis. Þar munu fljótvöxnustu plönturnar sigra í samkeppninni ef engin er beitin. Annars sigra þær sem þola beitina best. Á miðri mynd sést hvernig endurtekin endurnýjun birkis með teinungi frá rótarhálsi hefur myndað nokkuð víðfeðma klóna. Þeir geta verið mismunandi að hæð, laufgast á mismunandi tíma og sýnt ólíka haustliti eins og sjá má. Myndin er tekin í Skriðdal. Mynd: Sig.A.

Hér má sjá mun yngri birkiskóg en á myndinni að ofan. Það sést meðal annars á því að klónamyndun er komin skemmra á veg. Þó sést vel að hún er hafin og hver klónn hefur sín einkenni. Mynd: Sig.A.

Sums staðar getur orðið náttúruleg grisjun í birkiskógum til dæmis vegna snjóflóða eða stormfalls. Birki getur sáð sér undraskjótt í slík svæði og klætt þau skógi. Þar sem því er ekki til að dreifa að birki endurnýi sig með fræi treystir það á teinunginn. Þannig getur tré endurnýjað sig í ómældan tíma og í gömlum skógum má jafnvel sjá umfangsmikla klóna birkis sem hafa endurnýjað sig með teinungi öldum saman. Þannig geta þeir jafnvel breiðst smám saman út. Þetta má sjá á mynd hér að ofan og er algengt í gömlum birkiskógum eins og í Leyningshólum í Eyjafirði.

Klónamyndun birkis í Leyningshólum. Ekki hafa allir klónar svona ljósan stofn. Mynd: Sig.A.

Hvort heldur sem birki sáir sér út með fræi eða endurnýjar sig með teinungi skiptir öllu máli að það fái frið til þess. Ef ungplöntur og teinungur er fjarlægður jafnóðum með beit þá verður engin endurnýjun. Að lokum kemur að því að stofnar trjánna falla. Það getur gerst vegna elli, sjúkdóma, skordýraplágu eða einhvers annars. Ef ekkert ungviði er til að taka við þá deyr skógurinn. Það má því segja að þótt beitin drepi sjaldnast fullorðin tré þá er rétt að hafa í huga að hún getur drepið skógana eins og dæmin sanna. Að vísu þekkist einnig að þung beit drepi tré en á okkar tímum er það sjaldgæft. Aftur á móti er enn furðualgengt að sjá hvar beit kemur í veg fyrir endurnýjun. Slíkir skógar eru feigir.

Dauður birkiskógur í Skyndidal í Lóni vorið 2014. Sauðfjárbeit kom í veg fyrir endurnýjun en hreindýr virðast hafa skemmt sum trén og því fór sem fór. Þegar fnjóskarnir hverfa að lokum verður ekkert þarna sem gefur til kynna að þarna hafi verið skógur. Lesa má um þennan trjádauða hér. Mynd: Friðþór Sófus Sigurmundsson.

Svo virðist sem kjarrskógar séu ekki eins viðkvæmir fyrir beit og hávaxnir, gróskumiklir birkiskógar. Stafar það sennilega af erfðablöndun við fjalldrapa enda þolir fjalldrapinn almennt betur beit en birkið (Þorsteinn 1994, Arnór og félagar 2016). Þannig virðist birkiyrkið 'Embla' vera alveg sérstakt nammi enda er erfðaefni fjalldrapa ekki áberandi í því. Bragðgæðin aukast enn ef Emblan hefur fengið áburð og er í góðum þrifum.

Í Hoffellsdal á Suðausturlandi höfðu fjórir bæir skógarítök á fyrri öldum án þess að skógurinn eyddist. Þessi mynd var tekin í skóginum árið 2013. Eins og sjá má á birkiskógurinn verulega undir högg að sækja vegna sauðfjárbeitar. Mynd og upplýsingar: Friðþór Sófus Sigurmundsson.

Beit í birkiskógum og -kjarri

Til að tryggja að beit í birkiskógum skaði ekki skógana þarf alltaf eitthvað að verða eftir af teinungi eða ungplöntum sem spretta upp af fræi. Að auki má huga að svokölluðum vísiplöntum. Það eru plöntur eins og blágresi, hvönn, gulvíðir og fleiri sem almennt láta fljótt undan í beittu landi. Lesa má meira um þær í þessu leiðbeiningariti (Sigþrúður 2010) og í þessari grein okkar og reyndar fleiri pistlum á heimasíðu Skógræktarfélagsins. Ef slíkar plöntur vantar má gera ráð fyrir að beitin sé farin að hafa veruleg áhrif á tegundasamsetningu. Það gefur vísbendingu um að beitin sé farin að draga úr gróskunni og þar með sé hætta á að skógurinn láti á sjá. Hið sama á við um aðrar vistgerðir. Ef ástandið er eins og á myndinni hér að ofan er þó alveg óþarfi að huga að vísiplöntum. Eyðileggingin blasir við.

Sauðfé í skugga birkitrjáa. Svo er að sjá sem engin endurnýjun eigi sér stað og allt lauf upp í bithæð sauðkindarinnar (um 120 cm) hafi verið fjarlægt. Þetta er algengt að sjá þar sem litla, óvarða birkireiti er að finna. Mynd: Sig.A.

Ef beitin er ekki mjög mikil getur birki jafnvel bætt við útbreiðslu sína þrátt fyrir beit. Má nefna sem dæmi að birki hefur breiðst út við Hóla og Næfurholt undir Heklu í kjölfar bættrar beitarstjórnunar. Reyndar er það svo að samkvæmt gögnum Lands og skógar þá jókst útbreiðsla birkiskóga (þar með talið birkikjarrs) um 9% á 23 ára tímabili frá 1989 - 2012 með sjálfsáningu en mikill munur var á milli landshluta. Þetta voru taldar vísbendingar um að þegar á heildina er litið væri margra alda hnignunarskeiði birkis á Íslandi lokið. Það á að minnsta kosti við um stundarsakir. Í rannsókninni tókst ekki  að meta hvort það væri minni beit eða aukinn hiti  sem hefði meiri áhrif á útbreiðsluna. Þar kann að hafa áhrif að tölur um sauðfjárfjölda þurfa ekki að endurspegla beitarálag í skóglendi en bæði aukning hita og fækkun sauðfjár frá því það var flest kann að hafa áhrif á útbreiðslu birkis. Aðrir áhrifavaldar geta verið fræuppsprettur, fræframleiðsla, gæði fræs og hentugt set fyrir fræið ásamt uppvexti ungplantna (Arnór og félagar 2016). Þessir þættir geta síðan tengst hitastigi og landnýtingu á ýmsan hátt.

Rétt er að nefna að á flestum öldum Íslandssögunnar var mun færra fé í sumarhögum en á þessari öld. Þótt vetrarfóðruðum ám hafi fækkað að undanförnu er mjög margt fé í sumarhögum í sögulegu tilliti. Nú orðið hefur sú gjörbreyting átt sér stað að mjög lítið er um skógareyðingu vegna ofbeitar, þótt þess þekkist vissulega of mörg dæmi. Aftur á móti dregur beitin úr, eða kemur í veg fyrir, að birkiskógar breiði úr sér.

Birki endurnýjar sig með teinungi frá rótarhálsi í gróskumiklu landi. Skortur á tvíkímblöðungum er áberandi á myndinni. Gæti það bent til þungrar beitar á árum áður. Mynd: Sig.A.

Rétt er að halda því til haga að stundum er því haldið fram að létt beit í birkiskógum sé nauðsynleg til að halda þeim greiðfærum. Því miður er óvíst að það standist nema í undantekningartilfellum. Sauðfé étur birki upp í þá hæð sem það nær til með góðu móti. Að jafnaði er það í um 1,2 m hæð en krónur trjánna geta sem best lokast þar fyrir ofan. Því geta beittir, jafnvel þungbeittir, birkiskógar verið alveg jafn ógreiðfærir og friðaðir skógar nema fólkið sem um þá gengur sé ekki hærra en 120 cm. Að vísu getur þetta heilræði átt við um birkiskóga sem ekki eru mjög þéttir. Þá getur beit komið í veg fyrir að þeir auki útbreiðslu sína eins og náttúrulegir skógar gera gjarnan. Auðvelt getur verið að ganga um slíka skóga. Annars geta beittir, torfærir skógar aðeins hentað fyrir píslagöngur.

Ólíklegt er að sauðfjárbeit auðveldi aðgengi að svona kjarrskógum nema hún sé það mikil að hún skemmi kjarrið.

Guy Shrubsole (2022) segir frá því að sums staðar á Bretlandi hafi sauðfé verið notað til að auðvelda umgengni um skóga. Samkvæmt því sem hann segir varð árangurinn víða sá að tré fengu ekki tækifæri til að endurnýja sig. Þar er Shrubsole að tala um eikur og fleiri tegundir sem geta orðið mörg hundruð ára gamlar en ekki birki sem hefur miklu minni tíma til að endurnýja sig. Því skulum við varast að nota þessa afsökun eða réttlætingu fyrir beit í birkiskógum nema að henni sé stýrt þannig að hún valdi ekki tjóni.

Sums staðar er beitin það lítil að hún skaðar hreint ekki skógana en eins og við sögðum frá í þessum pistli getur verið vafasamt að gefa út almennar reglur um beitarþol. Einkum á það við þar sem fjölbreytta vist er að finna. Þannig er það oft í birkiskógum og -kjarri. Skógarnir mynda ekki endilega samfellda skóga heldur má finna fjölbreyttar vistgerðir innan þeirra sem þola mismunandi mikla beit. Samt má velta því fyrir sér hvort hin nýja stofnun, Land og skógur sem varð til við sameiningu Landgræðslunnar og Skógræktarinnar, geti staðið að tilraunum með það að markmiði að gefa út viðmið um hversu langa friðun hóflega beittir birkiskógar þurfa til að geta endurnýjað sig þannig að sauðfjárbeit valdi þeim ekki skaða. Það verða þó aldrei nema viðmið því aðstæður geta verið mjög mismunandi á hverjum stað.

Birki sem spratt upp í kjölfar friðunar á Fljótsdalshéraði. Sjá má á myndinni að víða er gott set fyrir birkifræ. Með beitarstýringu má stuðla að aukningu birkiskóga. Mynd: Þórhallur Pálsson.

Útbreiðsla birkiskóga

Í þessari grein, sem birtist á vef Landbúnaðarháskóla Íslands 11. nóvember 2025, er sagt frá því að Anna Mariager Behernd varði doktorsritgerð sína „Mynstur og ferli við landnám birkis; ‏‏þekkingasköpun fyrir stórfellda endurheimt birkiskóga“  22. október 2025. Verkefninu var ætlað að auka þekkingu á helstu drifkröftum landnáms birkiskóga og hvernig þeir breiðast út. Rannsóknir Önnu sýndu hversu áhrifarík sjálfgræðsla getur orðið í friðuðu landi. Þeir skógar sem hún skoðaði stækkuðu árlega að meðaltali um 2% yfir 38 til 65 ára tímabil. Meðaltalið segir þó ekki alla söguna því breytileikinn var mikill. Alla jafna er útbreiðsluhraðinn mestur á landi sem friðað er fyrir búfjárbeit. Reyndar hefur það lengi verið þekkt að nýliðun eykst með beitarfriðun og rannsóknir styðja það eins og Arnór Snorrason og félagar bentu á í grein í Náttúrufræðingnum árið 2016. Aðstæður á hverjum stað skipta miklu máli. Frá því er sagt hér að ofan að birki á ekki auðvelt með að sá sér í vel gróið land. Þetta staðfesta rannsóknir Önnu. Sjálfgræðslan takmarkast meðal annars af fræframboði og staðbundnum umhverfisþáttum eins og framboði á öruggu seti fyrir fræið. Mest var útbreiðslan, samkvæmt þessari könnun, á örfoka landi sem friðað hafði verið fyrir beit og grætt upp. Eins og vænta mátti er þéttleiki ungplantna mestur næst birkiskógunum en birkið gat þó sáð sér í að minnsta kosti 100 metra fjarlægð frá skógarjaðri. Ekkert af ofantöldu þarf að koma á óvart en mikilvægt er að vandaðar rannsóknir sýni fram á möguleika á stórfelldri endurheimt birkiskóga með sjálfgræðslu. Ekki verður séð annað en að vörsluskylda búfjár og afnám lausagöngu gæti aukið útbreiðslu birkiskóga umtalsvert. Yrði það risastórt skref í endurheimt landgæða og bindingu kolefnis sem um leið gæti aukið frumframleiðni, vistkerfisþjónustu og líffjölbreytni ásamt því að bæta ásýnd landsins.

Myndirnar sýna kortlagningu á dreifingu birkis í og við Þórsmörk. Fyrri myndin sýnir kortlagningu frá 1987-1991 en sú seinni frá 2010-2014. Þórsmörk var friðuð fyrir beit í áföngum, fyrst árið 1924. Mikill áfangi náðist árið 1990 með samningum Landgræðslunnar og bænda um tímabundna beitarfriðun Almenninga frá 1990-2012. Áhrifin sjást vel á myndunum. Flatarmál birkiskóga margfaldaðist á svæðinu þegar beit létti. Því miður var aftur farið að hleypa fé á Almenninga ofan Þórsmerkur fyrir rúmum áratug og tók þá fyrir frekari útbreiðslu birkis eins og sjá má hér. Nú er það að hverfa. Myndirnar gerði Björn Traustason árið 2016 og birtust þær í Náttúrufræðingnum það sama ár.

Sauðfé á Almenningum kemur nú í veg fyrir að birki sái sér út eins og það gerði þegar svæðið var friðað fyrir beit. Svo er önnur spurning hvort þetta land teljist yfir höfuð heppilegt beitiland. Mynd: Atli Jósefsson árið 2023.

Dæmi af Skeiðarársandi

Eins og kunnugt er má nú sjá uppvaxandi, sjálfsprottinn birkiskóg á Skeiðarársandi. Lengi vel var það þannig að fræ frá brekkunum ofan við Skaftafell barst út á sandinn án þess að þar sæjust neinar ungplöntur. Þegar þjóðgarðurinn var girtur af fór birkið að spretta innan girðingarinnar en ekki utan hennar. Seinna var girðingin færð neðar á sandinn til þess að tjaldstæðið yrði innan girðingar. Það fór á sömu leið. Birkið sáði sér að girðingunni. Samt var alls ekki mikil beit á sandinum sjálfum á þeim tíma. Hún dugði samt til að koma í veg fyrir að birkið yxi á sandinum.

Tvær myndir sem teknar voru á tíunda áratug síðustu aldar og sýna hvernig birki og annar gróður hafði sáð sér að girðingunni. Sjá má fræuppsprettu birkisins í fjarska á seinni myndinni. Myndir: Sig.A.

Svo gerðist það að mikið fræ barst á sandinn og á sama tíma voru innan við 200 kindur á svæðinu að því að talið er. Þá uxu upp svo margar birkiplöntur að hin litla beit gat ekki drepið þær allar. Samkvæmt erfðafræðirannsóknum Kristins P. Magnússonar kom þetta fræ úr Bæjarstaðaskógi. Það náði að spíra og ungviðið náði að vaxa upp án þess að beitin eyddi því öllu. Nú eru birkiskógar að vaxa þarna upp á um 5.000 ha svæði.

Þetta kennir okkur töluvert um birki og beit. Ef beitarálagið er mjög lítið og margar birkiplöntur á svæðinu getur birkiskógur vaxið upp, þrátt fyrir beit. Ef beitin er of mikil gerist það ekki. Eftir því sem ungu birkiplönturnar eru færri, þeim mun líklegra er að beitin eyði birkinu. Ef aðeins fá birkifræ hefðu borist á sandinn hefðu plönturnar örugglega verið étnar þótt aðeins hafi verið um 200 kindur á 500 ha svæði. Það hefur gerst ítrekað um langa hríð á sandinum. Auðvitað hefur mikið fræ borist í árana rás á sandinn en það leiddi ekki til þess að skógur tæki að vaxa nema á afgirta svæðinu næst brekkunum innan þjóðgarðsins. Það þurfti mikið fræfall af vel þroskuðu fræi, jafnvel í nokkur ár, hentug skilyrði til spírunar og vaxtar ásamt litlu beitarálagi til að þetta gengi upp. Nú þegar er uppskera orðin mun meiri á þessu svæði en á nánast berum söndum og sjálfsagt mun munurinn aukast enn í framtíðinni þar til næsta stórhlaup kemur öllu aftur á upphafsreit. Þangað til getum við notið skjólsins af skóginum, meiri kolefnisbindingar, aukinnar líffjölbreytni og annars sem fylgir skóglendi. Þetta sýnir okkur að ef vilji er fyrir hendi má með aukinni beitarstýringu stuðla að því að land klæðist auknum gróðri og að til verði mun gjöfulli beitarsvæði í framtíðinni sem geta haft margfalda frumframleiðni miðað við núverandi ástand. Þannig getur bætt beitarstýring stuðlað að betra fæðuöryggi í framtíðinni. Ef það er rétt hjá framkvæmdastjóra upprunamerkisins Íslenskt lambakjöt að sauðfjárbændur fylgist með hverju dýri ætti beitarstjórnun að vera tiltölulega einföld.

Sjálfsáið birki á Skeiðarársandi árið 2018. Svo er að sjá sem um einn atburð sé að ræða því birkið er allt á nær sama aldri. Mynd: Sig.A.

Á fagráðstefnu skógræktar árið 2019 kom fram að um 15 plöntur séu á hverjum fermetra þar sem birki er að nema land á Skeiðarársandi. Það er ekkert smáræði! Náttúruval sér svo um að grisja það. Hinar hæfustu lifa af en hinar tapa og verða undir í samkeppninni. Því skiptir miklu máli hvaða þættir það eru sem sjá um grisjunina og náttúruvalið. Á myndinni hér að ofan er birkið ekki svona þétt. Annaðhvort hefur beit eða eitthvert náttúrulegt ferli grisjað það eða birkið er ekki jafnþétt nálægt þjóðveginum þar sem myndin er tekin. Eðlilegt má telja að eftir því sem fjær dregur fræuppsprettunni verði trén færri á flatareiningu.

Áhrif langvarandi beitar á útlit og erfðir birkis

Veturinn 822 til 823 varð mikið hamfaraflóð sem færði birkiskóg á eyrum Þverár í Fljótshlíð í kaf (Kristján 2017). Undanfarin ár og áratugi hafa stofnar, sem eru leifar birkisins, komið í ljós þegar sandurinn fýkur ofan af því. Kallast staðurinn Drumbabót. Þessir birkistofnar eru að jafnaði um 20 til 30 cm í þvermál og segja okkur að fyrir landnám hefur að minnsta kosti sunnlenskt birki verið mun gróskumeira en birki á Íslandi er í dag. Hvernig ætli standi á því?

Birkið í Drumbabót hefur verið um 20-30 cm í þvermál. Mynd: Helgi Jóhann Hauksson.

Árið 1994 skrifaði Þorsteinn Tómasson merka grein í Ársrit Skógræktarfélags Íslands um áhrif kynblöndunar fjalldrapa og birkis á útlit og breytileika íslenska birkisins. Þar kemur fram að fjalldrapi og birki geta auðveldlega myndað frjóa blendinga. Blendingurinn er kallaður skógviðarbróðir. Hann getur síðan myndað frjóa blendinga með birki. Þannig kemst erfðaefni fjalldrapans inn í erfðaefni birkisins. Sennilega hefur Kesara Anamthawat-Jónsson skoðað þetta einna mest. Má meðal annars lesa um blöndunina í grein í skógræktarritinu árið 2012. Við segjum nánar frá þessari blöndum í sérstökum pistli um íslenskt birki sem er í smíðum. Þegar aðstæður í vistkerfum eru þannig að þær henta annaðhvort birki eða fjalldrapa eiga blendingar tegundanna ekki mikla möguleika. Náttúruvalið sér til þess að þeir verði undir í báðum vistgerðum. Þó er hugsanlegt að á þröngu belti í útjaðri birkiskóga geti stundum orðið pláss fyrir blendinga. Það er þá væntanlega í svo litlum mæli að áhrifin á erfðamengi birkisins yrðu hverfandi. Þar sem hreint birki vex á fjalldrapinn ekki mikla möguleika á að nema land. Ef aðstæður eru ekki nægilega góðar fyrir birkið tekur fjalldrapinn við. Birkið í Drumbabót hafði varla mikið af erfðaefni fjalldrapa í sínu erfðamengi.

Í Sagnagarði Landgræðslunnar í Gunnarsholti, sem nú er hluti af Landi og skógi, er að finna þessa mynd sem ætlað er að sýna hvernig líklegt er að birkiskógarnir hafi litið út við landnám Íslands. „Ég er sannfærður um það að allt láglendi landsins hafi litið svona út eins og þessi mynd sýnir“ sagði Sveinn Runólfsson, þáverandi landgræðslustjóri, í þættinum Landnemarnir á Stöð 2 árið 2013.

Það hefur sýnt sig að íslenskt birki hefur ekki fyrir því að framleiða beiskjuefni til að verjast beitardýrum. Þar skilur á milli þess og birkis í nágrannalöndunum. Íslenskt birki er frekar étið en til dæmis norskt eða finnskt birki. Þetta er eðlilegt í ljósi þess að eftir að ísöld lauk þróaðist birkið á Íslandi án afskipta beitardýra úr hópi spendýra. Aftur á móti telst fjalldrapi ekki eins eftirsótt beitarplanta. Þó þekkjast dæmi þess að þung hreidýrabeit hafi eytt fjalldrapa á Norðurlöndum (Soffía 2006).

Íslenskir birkiskógar á 21. öld líta allt öðruvísi út en hinir fornu skógar sem voru hér við landnám. Mynd: Sig.A.

Við landnámið breyttist allt. Hreinu birki var eytt af stórum svæðum og blendingar gátu sáð sér út og numið hina nýju vist. Bestu trén hafa án efa verið hoggin niður í ýmsum tilgangi og beit kom í veg fyrir, eða dró verulega úr, endurnýjun rétt eins og hún gerir svo víða á okkar tímum. Beitin gerði það að verkum að hreint birki átti minni möguleika á að vaxa upp en blendingarnir. Það var bragðbetra og því frekar étið, enda var minna erfðaefni frá fjalldrapa í því. Gera má ráð fyrir að þetta hafi gerst aftur og aftur allt frá landnámi. Hver kynslóð blendinga varð fyrir meiri blöndum og þar með ólíkari því birki sem var á landinu við landnám. Hver kynslóð hefur því lægra hlutfall beinvaxina og gróskumikilla bjarka en kynslóðin á undan. Þannig hefur beitin stuðlað að því að eftirlifandi birki á Íslandi þolir beit betur en áður. Það var keypt með því verði að núverandi birki er ekki eins gróskumikið og það var fyrir landnám.

Hinir rauðu haustlitir í birki eru ættaðir frá fjalldrapa. Í Dimmuborgum má sjá margs konar tilbrigði haustlita í íslensku birki. Mynd: Sig.A.

Nýrækt skóga og beit

Það er kunnara en frá þurfi að greina að ekki gengur að rækta upp birkiskóga á landi sem nýtt er til sauðfjárbeitar. Samt er það nú svo að annað veifið er því haldið fram að það sé vel hægt. Til að fá úr þessu skorið hafa verið gerðar tilraunir til þess. Þær hafa allar endað á einn veg. Má nefna sem dæmi tilraun sem sagt var frá á fagráðstefnu skógræktar árið 2022. Furu og birki hafði verið plantað í Mosfellsheiði og árangur var borinn saman í 12 reitum í friðuðu landi og beittu. Þarna eru 6.200 ha lands í 200 til 350 m hæð yfir sjávarmáli sem líta má á sem framtíðarútivistarsvæði fyrir höfuðborgarbúa og gesti þeirra. Sumarhiti á öllu svæðinu er nægilega hár til að hægt sé að rækta þar skóga. Eftir aðeins eitt sumar var tilraunin tekin út og afföll skráð og skemmdir metnar. Mælingin var endurtekin eftir veturinn til að meta vetrarafföll. Er skemmst frá því að segja að niðurstöðurnar komu ekki á óvart. Þær voru ótvíræðar. Á þessum stað er ekki raunhæft að koma upp skógi nema með því að friða landið fyrir sauðfjárbeit (Björn, Jóhanna Bergrún og Þorbergur Hjalti 2022).

Lifun birkis eftir eitt sumar og vetur í beittu og óbeittu landi í Mosfellsheiði. Afföll í friðuðu landi urðu fyrst og fremst vegna frostlyftingar. Í beitta landinu var lifunin umtalsvert lélegri. Að auki var þar meira kal sem væntanlega má rekja til beitarskemmda. Miðað við hversu hratt gekk á birkið má gera ráð fyrir að beitin hafi gengið frá þeim plöntum sem eftir voru í beitta landinu á fáum árum. Niðurstaðan með furuna var sambærileg en er utan við efni þessa pistils. Myndin er úr fyrirlestri Björns og félaga frá 2022.

Þrátt fyrir það sem að ofan er sagt má gera ráð fyrir að mögulegt sé að koma upp birkiskógi samhliða sauðfjárbeit ef nægilega miklu er plantað og féð það fátt að það komist ekki yfir að éta upp allar plönturnar. Þá gæti hjálpað að bera ekki á birkið til að það verði ekki eins gómsætt þótt því fylgi minni vöxtur. Við getum samt ekki mælt með þessari aðferð. Þarna yrði miklum fjármunum hent á glæ og engum dytti í hug að fara þessa leið ef viðkomandi þyrfti sjálfur að borga fyrir birkið og taka á sig fórnarkostnaðinn.

Við þetta má bæta við sögu af reynslu höfundar af skógrækt þar sem sauðfé komst stundum inn í skógræktargirðingu og olli miklu tjóni. Þá var áberandi að sauðféð tók frekar gróðursett og áborið birki en birkikjarrið sem var fyrir á svæðinu og hefur sjálfsagt haft í sér eitthvert erfðaefni frá fjalldrapa. Plöntur, sem fengið hafa áburð, eru gróskumeiri og eftirsóttari en óáborið birki sem að auki hefur í sér erfðaefni fjalldrapa.

Birki hefur sáð sér út í Krossanesborgum við Akureyri eftir að landið var friðað fyrir beit. Þarna er það allt of þétt til að öll trén eigi bjarta framtíð. Þegar trén vaxa upp munu þau keppa um ljós, vatn og næringu. Þau tré sem hæfust eru, miðað við þær aðstæður sem boðið er upp á, munu dafna best og taka forskot á hinar plönturnar. Hér mun sauðfjárbeit ekki taka þátt í náttúruvalinu því landið er friðað. Mynd: Sig.A.

Landnám og val náttúrunnar

Ímyndum okkur landnám birkis, hvar sem er á landinu, þar sem sumarhiti er nægur fyrir trjágróður. Ímyndum okkur fimmtán birkiplöntur á fermetra að jafnaði eins og á Skeiðarársandi. Erfðaefni plantnanna yrði misjafnt. Sumar gætu orðið hávaxnar og beinvaxnar. Aðrar hefðu hugsanlega annað erfðaefni sem að hluta gæti verið komið frá fjalldrapa. Þær plöntur hefðu tilhneygingu til að verða lágvaxnari og með fleiri stofna en þær gætu þolað beit betur. Ef fimmtán birkiplöntur á fermetra fengju að vaxa án afskipta húsdýra yrði líklegast að kröftugustu plönturnar, þær sem sýndu mestan þrótt, yxu hinum yfir höfuð og köstuðu skugga á þær. Kröftugustu plönturnar fengju forskot til ljóstillífunar og til að taka upp meira vatn og næringu. Þá yxi upp nokkuð beinvaxinn og hávaxinn skógur.

Hvað gerðist ef til dæmis sauðfjárbeit sæi um náttúruvalið? Að vísu er óvíst hvort beit húsdýra geti talist val náttúrunnar, en látum það liggja á milli hluta. Það er að minnsta kosti eitthvert val. Gefum okkur að beitin væri ekki það mikil að allur nýgræðingurinn yrði étinn eins og vænta má í nýskógrækt. Gætu þá hávöxnu og þróttmiklu trén náð forskoti? Það er ólíklegt. Líklegra yrði að þær plöntur sem þyldu beitina best séu jafnframt þær sem yxu minna að jafnaði. Ef beitin væri ekki mikil þyrfti hún ekki endilega að koma í veg fyrir að upp yxi birkikjarr. Það gæti verið að það næði sér á strik en líkurnar á því að upp yxi beinvaxinn skógur minnkuðu mikið.

Í Krossanesborgum við Akureyri vex upp birki eftir að landið var friðað fyrir beit. Sumt af birkinu virðist ætla að verða að glæsilegum björkum. Myndir: Sig.A.

Lærdómur

Til að birkiskógur, en ekki birkikjarr, vaxi upp þarf mikið fræfall að verða á sama tíma og beit er lítil, eins og í dæminu á Skeiðarársandi, eða engin. Það er sjaldgæft á Íslandi. Því verður að teljast líklegt að aftur og aftur frá því að landið byggðist hafi sauðfé haft meira að segja um hvaða birki komst á legg en náttúrulegar aðstæður. Smám saman hefur beinvaxna birkið látið undan en það birki sem hefur eitthvert erfðaefni frá fjalldrapa og þolir beitina betur hefur unnið á. Það birki getur svo auðveldlega víxlað erfðaefni við annað birki. Birki sem víða finnst á Íslandi er því ekkert endilega eins og það birki sem myndaði skóga við landnám. Því hefur farið aftur í vexti en þolir beit betur.

Í velþroskuðum vistkerfum eiga blendingar birkis og fjalldrapa ekki mikla möguleika á að komast á legg. Annað hvort henta aðstæður betur fyrir birki eða fjalldrapa eins og áður er sagt. Það er ekki fyrr en vistinni er raskað verulega sem blendingarnir fá tækifæri. Það er einmitt það sem gerðist í kjölfar landnámsins. Þeim lesenda okkar sem vilja fræðast meira um þetta ferli er bent á greinina „Af ástum fjalldrapa og bjarkar“ sem Þorsteinn Tómasson skrifaði í Skógræktarritið árið 1994. Þar kemur meðal annars fram að erfðaefni frá fjalldrapa í birki er virkt afl í þróun birkis á Íslandi og fjalldrapi hefur sótt inn í þá nýju vist sem myndast hefur við eyðingu birkiskóga (Þorsteinn 1994).

Beittur birkiskógur á Héraði í apríl 2019. Sjá má á fyrri myndinni að tekið hefur fyrir alla endurnýjun birkisins því nýgræðingurinn er fjarlægður jafnharðan. Fái trén ekki tækifæri til endurnýjunar er skógurinn feigur. Seinni myndin er tekin utan við girðinguna um skóginn. Þar má sjá mikið af ungum birkiplöntum sem numið hafa land. Myndir: Sig.A.

Samantekt

Sumarbeit í birkiskógum þarf alls ekki að vera slæm og þarf ekki að skaða skóginn en hún getur gert það og mikilvægt er að bændur, sem sagt er að fylgist með hverju dýri, þekki einkenni beitar sem eru skaðleg fyrir skóginn. Beit í skógum drepur sjaldnast stórar og stæðilegar bjarkir en hún kemur í veg fyrir að birkiskógar geti endurnýjast. Þannig getur beitin drepið skóga þótt hún drepi ekki tré.

Neikvæð áhrif beitar á nýliðun birkis eru vel þekkt og rannsóknir sýna að nýliðun eykst með beitarfriðun (Arnór og félagar 2016, Soffía Arþórsdóttir 2006).

Þar sem beitin er ekki það mikil að birkið getur sáð sér út hefur beitin engu að síður áhrif. Þau eru meðal annars fólgin í því að eftir því sem birkið er arfhreinna, þeim mun líklegra er að það sé étið enda er birkið bragðbetra en fjalldrapi að mati sauðfjár. Það hefur leitt til þess að erfðaefni fjalldrapa eykst í hverri nýrri kynslóð birkis á meðan skógar eru beittir nema þar sem skógar endurnýja sig með stofnskotum. Þau bera að sjálfsögðu sama erfðaefni og móðurplönturnar. Mikilvægt er að þekkja einkenni ofbeitar í skógum og ef marka má Hafliða Halldórsson ætti að vera auðvelt að koma í veg fyrir skaðlega beit enda fylgjast sauðfjárbændur með hverju dýri (Hafliði 2025). Að lokum viljum við færa Guðríði Gyðu Eyjólfsdóttur okkar bestu þakkir fyrir vandaðan, góðan og þarfan yfirlestur þessa pistils. Þakkir fá einnig allir sem veittu okkur upplýsingar eða lánuðu okkur myndir.

Beittur birkiskógur. Ekki er að sjá neina endurnýjun en stöku tré eru dauð. Það er alveg óvíst að sauðfjárbeitin hafi drepið trén en ef heldur sem horfir mun hún drepa skóginn. Mynd: Sig.A.

Heimildaskrá

Arnór Snorrason, Björn Traustason, Bjarki Þór Kjartansson, Lárus Heiðarsson, Rúnar Ísleifsson og Ólafur Eggertsson (2016): Náttúrulegt birki á Íslandi - Ný úttekt á útbreiðslu þess og ástandi. Náttúrufræðingurinn 2016 86. árgangur, hefti 3-4 bls. 97-111. Sjá: Náttúrufræðingurinn - 3.-4. hefti (2016) - Tímarit.is

Björn Traustason, Jóhanna Bergrún Ólafsdóttir og Þorbergur Hjalti Jónsson (2022): Geta trjáplöntur vaxið í beitarhólfi á Mosfellsheiði? Fyrirlestur á Fagráðstefnu skógræktar 30. mars 2022. Sjá: Mosfellsheidi_BjornTraustason_30032022.pdf

Hafliði Halldórsson (2025): Hafliði hvetur fólk til að hafa þetta í huga þegar það kaupir í matinn fyrir jólin. DV. Föstudaginn 19. desember 2025. Sjá: Hafliði hvetur fólk til að hafa þetta í huga þegar það kaupir í matinn fyrir jólin - DV

Kesara Anamthawat-Jónsson og Ægir Þór Þórsson (2012): Bæjarstaðarbirki. Skógræktarritið 2012, 1. tbl.  Bls. 16-21. Skógræktarfélag Íslands. Reykjavík.

Kristján Már Unnarsson (2017): Kötlugos sem bjó til Drumbabót tímasett aftur til haustsins 822. Vísir.is 13. júlí 2017. Sjá: Kötlugos sem bjó til Drumbabót tímasett aftur til haustsins 822 - Vísir

Ólafur Arnalds og Ása L. Aradóttir (2015): Að lesa og lækna landið. Bók um ástand lands og vistheimt. Útgefendur: Landvernd, Landgræðsla ríkisins og Landbúnaðarháskóli Íslands. Sjá: https://www.moldin.net/uploads/3/9/3/3/39332633/ad_lesa_og_l%C3%A6kna_landi.pdf

Guy Shrubsole (2022): The Lost Rainforests of Britain. William Collins. An imprint of HarperCollinsPublishers. London SE1.

Sigurður Arnarson (2002): Ásýnd lands og sauðfjárrækt. Skógræktarritið 2002 1. tbl. bls.47-61. Skógræktarfélag Íslands, Reykjavík.

Sigþrúður Jónsdóttir (2010): Sauðfjárhagar. Leiðbeiningar við mat á ástandi beitilanda. Landgræðsla ríkisins. sjá: Sauðfjárhagar.-Leiðbeiningar-við-ástandi-beitarlanda.pdf

Soffía Arþórsdóttir (2006): Áhrif beitar á vöxt íslenska birkisins. Skógræktarritið 2006 1. tbl. Bls. 54-64. Skógræktarfélag Íslands. Reykjavík.

Þorsteinn Tómasson (1994): Af ástum fjalldrapa og bjarkar – áhrif þeirra á útlit og breytileika íslenska birkisins. Skógræktarritið 1994 Bls. 35-47. Ársrit Skógræktarfélags Íslands. Reykjavík.