Silkitoppa
- Sigurður Arnarson
- 12 minutes ago
- 18 min read
Skógar Íslands, einkum barr- og blandskógar, hafa sýnt okkur fram á að ýmsir fuglar, sem ekki voru á landinu í fyrri tíð, geta vel lifað hér á landi. Við höfum nú þegar sagt frá sumum þeirra. Má nefna glókollinn sem er skilgetið afkvæmi barrskóga á Íslandi og algerlega háður þeim um fæðu.
Nú er komið að einum þeirra fugla sem telst vera flækingsfugl á Íslandi. Vel getur verið að sú tíð komi að hann geti sótt um íslenskan ríkisborgararétt. Þetta er hin fallega silkitoppa eða Bombycilla garrulus.
Útlit
Silkitoppa er óneitanlega fallegur spörfugl og auðþekkt í návígi enda litskrúðug. Grunnlitur hennar er grábleikur eða kremaður og hún er með einkennandi, aftursveigðan topp á höfði og hlýtur nafn af honum. Svo er hún með áberandi svarta grímu sem sjálfur Zorró gæti verið stoltur af. Að auki er hún með svartan blett á kverkinni og í stéli og vængjum sést einnig í svart. Hún er með hvítt vængbelti og á lengstu flugfjöðrunum, sem kallast handflugfjaðrir, sjást áberandi hvítir og gulir litir þegar fuglinn er skoðaður í návígi. Stélendinn er líka gulur. Silkitoppa er með ryðrauðan lit á enni og undir stéli og á kverk. Rauðir blettir sjást líka í vængenda. Sigurður Ægisson (2022) hefur bent á að allt fiðrið sé mjúkt og slétt.
Ekki er mikill munur á kynjunum en kvenfuglinn og fuglar á fyrsta ári eru með daufari liti en fullorðnir karlfuglar. Hjá kvenfuglinum og ungfuglum er guli liturinn ekki eins áberandi og hvíta litinn vantar á handflugfjaðrirnar. Að auki eru skil svarta litarins á kverkinni ekki eins skörp eins og hjá karlfuglinum.
Þegar skoðaðar eru myndir af silkitoppum án stærðarviðmiða mætti ætla að fuglinn sé nokkuð stærri en hann er í raun og veru. Hann er ekkert mjög stór eða aðeins á stærð við skógarþröst og þar með minni en svartþröstur og gráþröstur svo dæmi séu nefnd. Til að vera ögn nákvæmari má nefna að á þessari síðu segir að fuglinn sé um 18 cm langur með vænghaf upp á 32 til 35 cm. Þyngdin er sögð um 45 til 70 g. 18 cm virðist vera lágmarksstærð því Gaukur Hjartarson (2025) hefur bent á aðrar heimildir þar sem sagt er að fuglinn sé 18 til 21 cm. Í bók sinni frá 2022 segir Sigurður Ægisson að fuglinn sé bústinn og 19 til 21 cm langur. Þyngdina segir hann vera 34 til 85 g. Hér að neðan segjum við frá því hversu mikið fuglinn getur étið af berjum. Það er hluti skýringarinnar á þessum mikla þyngdarmun fuglanna. Á flugi minnir fuglinn töluvert á stara sem er þó aðeins stærri en silkitoppa (Einar 2025). Vöxturinn er nokkuð áþekkur hjá þessum tegundum.
Á þessum myndum er hægt að bera saman stærð silkitoppu við skógarþröst (fyrsta mynd), gráþröst (miðmynd) og stara (lokamynd). Hægt er að skoða myndirnar betur með því að ýta á þær með bendlinum. Myndirnar tók Örn Óskarsson.
Myndun og gagn skrautbletta
Samkvæmt síðunni Birds of the World fjölgar skrautblettum á vængendum og þeir stækka þegar fuglarnir eldast. Litir á stéli verða einnig bjartari með hækkandi aldri en hvoru tveggja á aðeins við ef fuglarnir eru hraustir og vel nærðir. Talið er að liturinn í þessum skrautblettum komi úr litarefnum sem er að finna í berjum og ávöxtum sem fuglarnir éta. Reyndar eru ber þeirra helsta fæða stærstan hluta ársins og þeir éta mikið af þeim. Þess vegna hljómar það sennilega að þessir blettir tengist fæðu og heilbrigði fuglanna. Þannig geta aðrir fuglar sömu tegundar metið ástand félaga sinna. Það hentar vel þegar kemur að varpi og vali á maka. Skærir litir virðast vera mjög aðlaðandi í augum þessara fugla.
Skrautblettirnir í vængendunum þykja minna nokkuð á innsiglisvax sem halda mætti að hafi dropið á þá. Þaðan er enska heiti ættkvíslarinnar komið og kallast hún Waxwings vegna þessa. Okkar tegund kallast Bohemian Waxwings á ensku. Hugsanlega er það vegna þess hversu algent er talið að fuglinn flakki um. Var lengi litið á það sem sönnun einhvers konar bóhemalífs. Önnur tilgáta er að fuglinn sé á ensku kenndur við vestasta hérað Tékklands sem heitir Bóhemía. Sú tilgáta sést samt mun sjaldnar á prenti en sú fyrri.
Vist
Silkitoppa er hánorrænn og algengur fugl. Hann lifir í barrskógum nyrst í Evópu, Asíu og Ameríku. Fuglinn er einnig algengur í blandskógum barr- og lauftrjáa. Slíkir skógar eru nokkuð hátt hlutfall af plöntuðum skógum Íslands og fyllir það okkur bjartsýni um að hugsanlegt landnám fuglsins takist hér á landi. Helst er fuglana að finna nálægt einhverjum opnum í svona skógum, svo sem við mýrar, vötn eða einhver rjóður. Í þannig vist er oft mikið um allskonar ber og sækir silkitoppan í slíka fæðu en reyniber eru í sérstöku uppáhaldi. Berin tekur fuglinn bæði beint af trjánum og af jörðinni. Að auki tekur hann allskonar fræ og stundum brum eins og rjúpan.
Silkitoppur éta einnig skordýr og aðrar pöddur en flugur tekur hún gjarnan á flugi. Hún étur líka snigla, köngulær, fléttur og mosa (Örn 2025). Oft má finna skordýr við vötn og á það sinn þátt í vali fuglanna á varpstað.
Yfir varptímann fóðrar fuglinn unga sína á skordýrum og öðrum hryggleysingjum eins og svo margir aðrir spörfuglar. Það er talin ástæða þess að fuglinn heldur sig gjarnan við vötn þar sem vænta má að flugur séu á sveimi. Þess vegna kemur ekki á óvart, að mati Arnar Óskarssonar (2025), að silkitoppur hafi verpt við Mývatn og Vestmannsvatn. Þar er rétta fæðu að hafa. Örn nefnir skógarlundi við Elliðavatn, Þingvallavatn og Þrastarskóg við Sogið sem líklega varpstaði á Suðvesturlandi á komandi árum. Á öllum þessum stöðum er að finna hentuga fæðu fyrir silkitoppur í varpi.
Einar Þorleifsson (2025) hefur lýst því hvernig silkitoppur sitja gjarnan hátt í trjám og taka flugið af og til og grípa flugur á lofti. Það er ekki ósvipað atferli og grípar, til dæmis grágrípur, Muscicapa striata, sýna. Grágrípur er flækingur á Íslandi rétt eins og silkitoppan. Stundum hefur mátt sjá silkitoppur á vorin á Íslandi og þá eltast þær mjög gjarnan við flugur, enda lítið um ber á þeim árstíma.
Fuglinn tekur alltaf skordýr þegar þau eru í boði. Samt sem áður eru ber uppáhaldsfæða hans. Sérstaklega á vetrum þegar lítið er um pöddur. Ber og ávextir innihalda miklar sykrur en eru almennt frekar snauð af öðrum næringarefnum. Því verða þeir að éta heil ósköp af þessari fæðu. Sagt er að þeir geti étið allt að tvöfalda eigin þyngd á hverjum degi. Þess vegna hefur þróunin skilað þeim óvenjustórri lifur sem hjálpar til við að breyta sykrum í orku sem fuglarnir geta nýtt sér (Wilson 2025). Þannig tekst þeim að halda líkamshita sínum nægum þótt mjög kalt sé í veðri. Meltingin er mjög ör og kjarni berjanna fer í gegnum meltingarveginn á 20 til 49 mínútum. Því eru þessir fuglar vafalítið mikilvægur hlekkur í frædreifingu í náttúrulegum heimkynnum sínum.
Í erlendum heimildum er þess getið að silkitoppur hafi einstakan hæfileika til að finna ber, hvar sem þau er að finna. Mætti halda að þeir hefðu innbyggðan berjaradar. Sagt er að stundum taki sig upp hópar og fljúgi yfir ófrjótt land, þar sem ekkert ætt er að finna, jafnvel eyðimerkur, og finni eina runnann á stóru svæði sem myndað hefur ber. Þangað flýgur allur flokkurinn, étur berin og flýgur svo sína leið (All About Birds 2025).
Útbreiðsla
Silkitoppa er norrænn fugl. Hún lifir í barr- og blandskógum um nánast allt norðurhvel alveg að mörkum skóga og trjálausra túndra. Þeir eru algengari í Ameríku og Evrópu en í austurhluta Asíu. Sums staðar á útbreiðslusvæðinu telst silkitoppa til farfugla en annars staðar er hún staðfugl eins og sjá má á kortinu hér að neðan.
Burt séð frá tegundum er algengt að þeir vetrargestir úr fuglaríkinu, sem dvelja á Íslandi, séu farfuglar sem villst hafa á leið frá sumardvalarstöðum sínum á Norðurlöndum til vetrardvalar á Bretlandseyjum. Samkvæmt kortinu hér að neðan á þetta hreint ekki við um silkitoppu. Í Noregi er fuglinn að finna sem vetrargest en hann er svo sjaldgæfur gestur á Bretlandseyjum að hann er ekki merktur á kortið. Það kemur ritara reyndar nokkuð á óvart. Ef hingað koma villtir farfuglar mætti ætla að það séu fuglar sem hafa flogið yfir Noreg.
Líklegra er að þeir fuglar sem hingað koma séu í rásfari þegar lítið er af fæðu á heimaslóðum. Um það er fjallað í næsta kafla. Þótt fuglarnir komi oftast í rásfari þá geta þeir vel verið farfuglar. Því eru líkur á að eðlið segi þeim að fara af landi brott á vorin. Þetta kann að vera ástæða þess hversu fátítt er að fuglinn verpi hér á landi. Það kann þó að breytast. Ef hingað þvælist stór ganga staðfugla gætu líkurnar aukist verulega á að þeir setjist hér að. Svo getur það alltaf gerst að fuglar ákveði að vera hér sumarlangt og ef þeir koma upp ungum kann að vera að þeir setjist hér að. Það dugar þó varla til að fuglinn nemi hér land nema í kjölfarið á mjög stórri göngu. Ef hnattræn hamfarahlýnun hefur ekki þau áhrif að hafstraumar breytist með tilheyrandi kólnun á Íslandi, gæti hún aukið líkurnar verulega á að þessi tegund settist hér að. Reyndar á það við um margar fleiri fuglategundir.
Kort af vef Birds of the World sem sýnir útbreiðslu silkitoppu í heiminum. Rauðgult sýnir hvar fuglinn hefur sumardvöl, fjólublátt sýnir hvar hann er staðfugl og blái liturinn táknar hvar hann dvelst á vetrum. Þar verpir hann ekki að jafnaði. Því er ólíklegt að þeir fuglar sem hingað koma nær árlega séu fuglar sem hafi villst í farflugi.
Kortið hér að ofan er ef til vill ekki nægilega nákvæmt. Samkvæmt þessari síðu má að jafnaði finna um 10.000 silkitoppur á hverjum vetri á Bretlandseyjum. Þeir fuglar eru ekki merktar inn á kortið. Það breytir samt engu um það að farleiðir silkitoppu liggja hvergi nærri Íslandi. Rétt er geta þess að fuglinn er nægilega algengur í Færeyjum til að hann hafi ratað þar á frímerki. Samkvæmt upplýsingum Einars Þorleifssonar (2025) er hann þó eingöngu flökkufugl hjá frændum vorum rétt eins og hér á landi. Einnig er rétt að nefna að svona útbreiðslukort sýnir ekki fjölda fugla. Eftir því sem austar dregur í Asíu fækkar fuglunum en það sést ekki á kortinu.
Rásfar
Silkitoppan á það til að flakka um í stórum hópum ef fæða er af skornum skammti. Kallast þannig flakk rásfar eins og við höfum áður nefnt í pistlum okkar. Rásfar silkitoppunnar á sér oftast stað á haustin og er mjög algengt. Þegar silkitoppan tekur upp rásfar hefur hún iðulega borist til Íslands en oftast nær hverfur hún þegar líður á veturinn og lítið verður að hafa af berjum.
Á vetrum er silkitoppa háð því að finna nægilegt magn af berjum til að draga fram lífið. Það tekst ekki alltaf á Íslandi. Þess vegna þarf hún að hafa aðgang að fæðu sem fuglum er gefin. Þegar berjasprettan bregst og ekkert annað er að hafa (eins og víðast hvar á útbreiðslusvæðinu) leggjast fuglarnir í rásfar í leit að fæðu. Sérstaklega er þetta áberandi ef árið á undan hefur verið gjöfult þannig að stofninn á viðkomandi svæði er óvenjustór. Þá geta berin klárast og hungrið rekið þá af stað. Í Evrópu er talið að verpi um 130.000-700.000 pör á hverju ári að sögn Daggar Matthíasdóttur (2025). Þessi mikla sveifla getur leitt til þess að fuglarnir gangi nokkuð nærri fæðuuppsprettum þegar fjöldinn er mikill og þá leggja þeir í langferðir.
Óvenjumikið rásfar var í Evrópu veturinn 2004 til 2005. Kom þá mikið af fuglum til Íslands og reyndar einnig til Bretlandseyja. Varp hafði gengið vel enda var sumarið hlýtt en haustið var þurrt í norðurhluta álfunnar og því var ekki mikið um ber. Þess vegna gekk mjög hratt á berin og í kjölfarið skorti fæðu og rásfar hófst (Fouarge & Vandevondele 2005). Svona atburðir eru furðualgengir þótt þeir séu misjafnlega stórir. Með þeim breytingum á veðurfari sem nú eiga sér stað má búast við enn meiri aukningu.
Þrátt fyrir að fuglinn sé þekktur fyrir mikið rásfar hafa rannsóknir í Saskatchewan í Kanada sýnt að flestir fuglarnir sem þar búa halda sig á sömu slóðum árum saman (Witmer 2025). Merktir fuglar annars staðar í Ameríku hafa þó stundum fundist mjög langt frá staðnum þar sem þeir voru merktir. Sama á við um fugla í Evrópu. Þannig nefna þeir Fouarge & Vandevondele (2005) dæmi af fugli sem merktur var í Úkraínu að vetri til og fannst næsta sumar í Síberíu. Þá hafði hann ferðast um 6000 km. Á síðunni All About Birds (2025) er sagt frá merktum fugli í Bandaríkjunum sem flaug um 450 km á aðeins ellefu dögum. Þetta sýnir okkur að fuglarnir geta verið staðfuglar á meðan næga fæðu er að hafa en að minnsta kosti hluti stofnsins á hverjum stað getur hafið rásfar þegar hungrið sverfur að.
Silkitoppur á Íslandi
Þar sem silkitoppa er fyrst og fremst berjaæta utan varptíma kemur ekki á óvart að henni líkar stórvel við epli, perur, vínber, rúsínur og því um líkt. Algengt er að fuglaáhugafólk fóðri þessa fögru fugla með þannig fæðu. Fleiri vetrargestir sækja í veisluna þar sem hana er að finna.
Hérlendis er vaxandi ræktun á hvers kyns berjarunnum í einkagörðum en enn eru þeir fremur fátíðir í skóglendi. Sennilega á það sinn þátt í því hversu lítið er hér af silkitoppu á vorin. Því er varp hennar mjög fátítt enn sem komið er. Samt er það svo að ef hún reynir hér varp virðist það geta gengið vel fyrir sig.
Hin síðari ár hafa ýmsir fuglar verið duglegir að sá berjum í skógarbotna. Rifs, sólber og ýmsar tegundir af reynitrjám verða algengari með hverju árinu. Að auki bætast alltaf fleiri nýjar runnategundir við og bláberjalyng getur vel vaxið í skógarskjóli. Þegar íslenskir skógar eldast má búast við að berjarunnum fjölgi og þar með vænkist hagur silkitoppunnar og reyndar fleiri fugla sem eru við það að setjast hér að. Allt getur þetta, ásamt hækkandi hita, stuðlað að því að silkitoppa geti numið hér land. Og svo auðvitað ræktun barr- og blandskóga því í Evrópu, Asíu og Ameríku er hana fyrst og fremst að finna í slíkri vist.
Hér á landi hafa silkitoppur verið árvissir gestir á Íslandi undanfarna vetur þótt fjöldi þeirra hafi verið misjafn (Dögg 2025). Þá má gjarnan sjá í görðum Íslendinga frá október og fram í apríl. Stundum verða þeir lengur á Íslandi og þá reyna þeir stundum varp. Við segjum nánar frá því í næsta kafla.
Eitt er rétt að nefna sem dregið getur úr líkum á varpi hér á landi. Samkvæmt útbreiðslukortum verpir fuglinn nánast aldrei í hafrænu loftslagi nema á Kamtsjatkaskaga í Asíu en þar er fuglinn fáliðaður. Ef til vill er loftslag hér á landi einfaldlega of hafrænt fyrir hann til að hann hefji hér árlegt varp. Rétt er að geta þess að um þetta atriði ber heimildum illa saman. Samkvæmt þessu eru mestar líkur á varpi í barrskógum eða blandskógum inn til landsins þar sem finna má rjóður og vötn eða læki. Ef til vill dugar Kjarnaskógur ágætlega.
Þessi fallegi fugl hefur oft ratað á frímerki í heiminum. Þar á meðal í Austur-Þýskalandi þegar það var og hét og í Færeyjum. Allt er þetta sami fuglinn nema sá ameríski á næstsíðustu myndinni. Þar er komin hin náskylda sedrustoppa sem lifir sunnan við silkitoppuna.
Varp
Óvenjulegt er að sjá þennan fugl hér að sumarlagi. Ef hann sést má búast við að hann reyni að verpa ef bæði kynin eru á staðnum. Fuglinn verpir aðeins einu sinni á hverju sumri.
Venjulega verpir silkitoppan nokkuð seint miðað við aðra spörfugla. Sennilegast þykir að þeir fari ekki að verpa fyrr en að minnsta kosti vísir að berjauppskeru sé farinn að sjást. Staðfest dæmi um varp hans hér á landi eru fremur fá en þau eru til og þá aðeins einstök pör á hverjum tíma. Elsta þekkta dæmið er frá árinu 2011 en þá verptu silkitoppur við Mývatn í júlí og komu upp ungum. Hér má sjá umfjöllun um þetta varp og myndir af ungunum sem Yann Kolbeinsson tók. Fuglinn hefur einnig verpt í eyju í vestanverðu Vatnsdalsvatni, á Héraði og sjálfsagt víðar (Gaukur 2025). Af þessari upptalningu má ráða að fuglinn verpir frekar inn til landsins en nærri sjó. Er það í samræmi við það sem lesa má í erlendum heimildum.
Eftir því hefur verið tekið að þrátt fyrir velheppnað varp hefur fuglinn ekki komið á sömu slóðir ári síðar. Samkvæmt Witmer (2025) telst það til einkenna fuglsins að hann verpir nær aldrei tvisvar á sama svæði.
Samkvæmt þessari grein verpa flestar silkitoppur á bilinu 60–67°N en stöku fuglar verpa allt norður að 70°N í Skandinavíu. Samkvæmt því ætti hnattstaða Íslands ekki að koma í veg fyrir varp nema ef vera skyldi sú staðreynd að Ísland er eyja með hafrænu loftslagi. Þrátt fyrir að silkitoppa hafi verpt hér og komið upp ungum þá virðist hún enn eiga nokkuð langt í land með að teljast til íslenskra varpfugla. Má í því sambandi nefna að Dögg Matthíasdóttir (2005) nefnir fuglinn ekki sem varpfugl á Íslandi í grein á vef fuglaverndar.
Í tilhugalífinu lætur kvenfuglinn ganga á eftir sér. Karlfuglinn sýnir áhuga sinn með því að færa væntanlegri spúsu sinni ber eða annað góðgæti í gogginn. Það er ekki að sjá að þessar smágjafir skili körlunum tilætluðum árangri. Svo virðist sem að kvenfuglinn þiggi berin frá öllum vonbiðlum sínum og velji svo þann litskrúðugasta, burt séð frá veislumatnum (Wilson 2025).
Silkitoppa byggir vönduð hreiður eins og aðrir spörfuglar. Bæði kynin hjálpast að við hreiðurgerð en aðeins kvenfuglinn liggur á eggjunum og tekur álegan um tvær vikur. Kerlan víkur varla frá hreiðrinu en karlfuglinn færir henni ber í stórum stíl á meðan.
Hreiðurstæði er gjarnan í barrskógum eða blandskógum sem ekki eru mjög þéttir. Hreiðrið er samt ekki endilega í barrtrjám. Fuglinn getur alveg eins gert sér hreiður í runnum eða öðrum trjám en oftast er hreiðrið alveg við stofn trjáa.
Hreiðrin eru gjarnan nálægt góðri fæðuuppsprettu, svo sem gjöfulum berjarunna sem nýtist fullorðnu fuglunum. Oft eru hreiðurstæðin nærri vötnum, ám eða lækjum þar sem líklegt er að finna megi skordýr handa ungviðinu. Erlendis er vel þekkt að silkitoppur sæki sér skordýr við vötn og læki á varptíma og það virðist einnig eiga við hér á landi. Ef næg skordýr er að finna í runnum þá hirða fuglarnir þau en oftast eru þau tekin á flugi.
Ungarnir fæðast alveg fjaðralausir og báðir foreldrarnir ala önn fyrir þeim. Fyrsta kastið eru þeir fóðraðir á skordýrum og öðrum pöddum en síðan bætast ber við fæðu þeirra. Fullorðnu fuglarnir færa ungunum ekki heil skordýr eins og til dæmis þrestir gera, heldur gleypa þeir þau og æla þeim upp í ungana svipað og margir sjófuglar gera með fiska. Ungarnir eru gjarnan í hreiðri eða við það í um 14 til 16 daga (Wilson 2025). Eftir það eru þeir enn háðir foreldrum sínum í að minnsta kosti tvær vikur (Sigurður 2022). Erlendis þekkist að fuglarnir verpi í nokkuð þéttum byggðum í opnum barrskógum með ríkulegum undirgróðri. En það er fullt eins algengt að fuglarnir verpi einir og sér.
Ólíkt mörgum spörfuglum helga fuglarnir sér ekki varpóðul en þeir geta þó reynt að verja álitlega berjarunna ef lítið er að hafa. Sama atferli sést oft þar sem þeim er gefið.
Hljóð
Það getur verið vandasamt að líkja eftir fuglahljóðum með venjulegum rittáknum. Það á ekki síst við um spörfugla sem margir hverjir syngja mjög fallega og bregða fyrir sig flóknum laglínum. Aftur á móti er frekar auðvelt að segja frá söng silkitoppunnar. Hún syngur ekki. Þar sem fuglinn helgar sér ekki óðal situr hann ekki syngjandi uppi í tré á varptíma eins og svo margir spörfuglar (Witmer 2025). Því væri það hálfgert öfugmæli að kalla þennan fallega fugl söngfugl.
Utan varptíma telst silkitoppa vera hópfugl. Þá getur hún gefið frá sér einhvers konar köll og skræki, til dæmis til að vara félagana við hættu, en það telst varla vera söngur. Fuglinn er auðþekktur á sérkennilegu, lágstemmdu birrr- eða sirrr-hljóði sem hann gefur frá sér. Einar Þorleifsson (2025) og fleiri fuglaáhugamenn hafa lýst því að þeir verði oft fyrst varir við fuglinn á hljóðunum.
Á þessari síðu má heyra hljóð silkitoppunnar.
Nafnið
Á íslensku heitir þessi tegund silkitoppa með vísan í fjaðurtoppinn á höfði hennar. Sum okkar helstu nágrannamál nota sams konar heiti á tegundina en á ensku kallast hún waxwings með vísan í blettina á vængjunum sem eiga að minna á bletti af innsiglisvaxi. Árið 1758 gaf sænski náttúrufræðingurinn Carl Linnæus þessari tegund nafnið Lanius garrulus. Ættkvíslin Lanius kallast svarrar á íslensku og ef þetta fræðiheiti væri enn notað gæti fuglinn kallast svarratoppur. Svo er ekki. Það er vegna þess að árið 1808 færði franski náttúrufræðingurinn Louis Pierre Vieillot tegundina í sérstaka ættkvísl. Hann nefndi þessa ættkvísl Bombycilla. Það var hans tilraun til að reyna að þýða þýskt alþýðuheiti silkitoppunnar yfir á latínu. Á þýsku heitir hún Seidenschwänze sem þýða mætti sem silkiskott. Það vill svo skemmtilega til að Sigurður Ægisson (2022) segir frá því að annað heiti yfir silkitoppu sé einmitt silkiskotta. Viðurnafnið sem Linnæus gaf fær þó að halda sér þannig að nú kallast tegundin Bombycilla garrulus. Merkilegt má heita að Flæmingjar og Niðurlendingar voru lengi á öðrum slóðum í nafngift sinni á þessum fugli en aðrar þjóðir. Þar var talið að fuglinn bæri með sér kóleru og svartadauða. Þar var fuglinn því lengi kallaður Pestvogel sem mætti útleggja sem plágufugl á íslensku (Fouarge & Vandevondele 2005). Sigurður Ægisson (2022) skýrir þessa nafnagift með því að suður til Mið-Evrópu komi fuglinn ekki nema í rásfari á nokkra ára fresti. Lengi hafði fólk ekki hugmynd um hvernig á rásfari stóð og því þótti þetta í meira lagi dularfullt og líklegt að þeim fylgdi einhver óáran. Það er samt nokkuð djúpt tekið í árinni að herma endilega mannskæðar plágur upp á litla spörfugla og velja þeim þannig nafn.
Ættfræði
Silkitoppa er af silkitoppuætt, Bombycillidae, sem tilheyrir ættbálki spörfugla, Passeriformes. Í þessari ætt er aðeins ein ættkvísl þannig að ættin er nefnd eftir ættkvíslinni. Innan hennar eru þrjár tegundir (Sigurður 2022).
Auk silkitoppunnar, Bombycilla garrulus, er B. cedrorum að finna sunnan við silkitoppuna í Norður-Ameríku. Hún kallast sedrustoppa á íslensku. Sjá má mynd af henni á frímerki hér ofar. Til eru staðfest dæmi um að hún hafi þvælst hingað að minnsta kosti tvisvar. Hún sást á Vestfjörðum 1989 og í Vestmannaeyjum 2003. Ef til vill hefur hún komið oftar og þá verið ruglað saman við silkitoppu (Sigurður 2022, Einar 2025, Gaukur 2025).
Í Austur-Asíu finnst svo tegundin B. japonica sem kallast skarlatstoppa (Sigurður 2022). Útbreiðsla silkitoppunnar skarast við báðar þessar tegundir.
Talið er að silkitoppa og skarlatstoppa séu skyldastir þessara fugla á meðan sedrustoppa telst fjarskyldari. Samt er það svo að skarlatstoppan er sú eina sem ekki hefur rauða bletti á endum vængfjaðra sinna. Eins og títt er um lífverur sem eiga sér stórt útbreiðslusvæði þá eru ekki allir einstaklingarnir steyptir í sama mótið. Munurinn er samt furðulítill og vafamál hvort rétt sé að flokka silkitoppu í undirtegundir sem þó er gert. Nú eru skilgreindar þrjár undirtegundir. Ein er vestan Úralfjalla, önnur austan þeirra og sú þriðja í Norður-Ameríku. Þeir fuglar sem hér sjást eru að öllum líkindum evrópskir og tilheyra þá undirtegundinni sem er vestan Úralfjalla. Þó er ekki hægt að útiloka að hingað hafi einnig borist amerískar silkitoppur.
Að lokum
Fjölmargir fuglar teljast til skógarfugla í nágrannalöndum okkar. Nokkrar tegundir þeirra sjást hér nokkuð reglulega sem flækingsfuglar. Silkitoppa er einn þeirra. Færa má rök fyrir því að vegna hnattrænnar hlýnunar sé lífríki Evrópu smám saman að færast norður á bóginn og fuglar eru þar engin undantekning. Á sama tíma er aukinn áhugi á skógrækt á Íslandi meðal annars vegna fjölbreyttra, jákvæðra umhverfisáhrifa skóga. Þegar þetta fer saman aukast líkurnar á frekara landnámi skógarfugla á Íslandi. Pistill vikunnar fjallar um einn af þessum fuglum. Hann er mikil berjaæta. Með auknum þroska íslenskra skóga má gera ráð fyrir aukningu berjarunna og -trjáa í þeim. Styðja má við aukna líffjölbreytni með því að ýta undir vöxt berjarunna og planta þeim þar sem við á. Það gæti hjálpað silkitoppunni að sækja um ríkisborgararétt á landinu. Svona pistlar verða ekki til í tómarúmi. Við höfum fengið aðstoð fjölda fuglaáhugamanna sem hafa veitt okkur margháttaðar upplýsingar og lánað okkur glæsilegar myndir. Það er alltaf jafnánægjulegt að finna fyrir hlýhug fólks þegar við sækjumst eftir upplýsingum og láni á myndum. Fyrir það erum við mjög þakklát. Við viljum einnig þakka Guðríði Gyðu Eyjólfsdóttur fyrir þarfan og vandaðan yfirlestur.
Heimildir og frekari lestur
All About Birds (2025): Bohemian Waxwing. Sjá: Bohemian Waxwing Overview, All About Birds, Cornell Lab of Ornithology. Sótt 7. 11. 2025.
Dögg Matthíasdóttir (2005): Silkitoppa. Fuglavernd. Vefur Fuglaverndar. Sjá Fuglavernd.is.
Einar Þorleifsson (2025): Ýmsar upplýsingar í gegnum samskiptamiðla.
Jules Fouarge & Philippe Vandevondele (2005): Synthèse d'une exceptionnelle invasion de Jaseurs boréaux (Bombycilla garrulus) en Europe en 2004-2005. Sjá: Jaseur Europe.qxp. Sótt 7.11. 2025.
Gaukur Hjartarson (2025): Ýmsar upplýsingar í gegnum samskiptamiðla.
Náttúrufræðistofa Norðausturlands (2011): Silkitoppa verpir við Mývatn. Sjá: Silkitoppa verpir við Mývatn | Náttúrustofa Norðausturlands.
Sigurður Ægisson (2022): Fuglar á Íslandi og árstíðirnar fjórar. Fugladagbókin.Bókaútgáfan Hólar.
Wikipedia, the free encyclopedia (2025): Bohemian waxwing. Sjá: Bohemian waxwing - Wikipedia. Sótt 9.11. 2025.
Crystal Wilson (2025): Bombycilla garrulus, Bohemian waxwing. Animal Diversity Web. Sótt 12. desember 2025. Sjá: Bombycilla garrulus (Bohemian waxwing) | INFORMATION | Animal Diversity Web.
Mark C. Witmer (2025): Bohemian Waxwing, Bombycilla garrulus. Á vef Birds of the World. Sjá: Bohemian Waxwing - Bombycilla garrulus - Birds of the World. Sótt 7. 11. 2025.
Örn Óskarsson (2025): Ýmsar upplýsingar í gegnum samskiptamiðla.
Comments