Þróun skógarbotnsins

Víðast hvar á Íslandi ber landið glögg merki þess að hér hefur fólk búið í meira en ellefu hundruð ár án þess að gera sér að fullu grein fyrir því hvað landið þyldi. Fólkið kom að skógivöxnu landi og hóf þegar að höggva trén í ýmsum tilgangi. Það gat nýtt timbrið á fjölbreyttan hátt, til dæmis til smíða og kolagerðar, en einnig þurfti að rýma fyrir ræktun gróðurs og búfjár. Sjálfsagt hafa landnemarnir talið að af nægu væri að taka enda telja fræðingar að þá hafi um 25-40% landsins verið vaxið skógi. Landnemarnir og afkomendur þeirra þekktu ekki hinn viðkvæma jarðveg eða mikilvægi þess að verja land fyrir ofbeit og annarri ofnýtingu. Það var beitin sem kom í veg fyrir að landið gæti aftur klæðst skógi og ofbeit sem kom af stað jarðvegsrofi. Því miður varð landhnignunin það gjald sem hin fátæka og fákunnandi þjóð þurfti að greiða til að þjóðin lifði af. Enn sér ofnýtingarinnar stað um allt land, þótt til sé fólk sem býr ekki yfir nægu landlæsi til að viðurkenna það. Þetta skiptir máli til að fólk átti sig á efni þessa pistils. Hann fjallar um skógarbotninn og þann gróður sem þar er að finna.

Hvers konar gróður þróaðist á Íslandi í svona umhverfi og hvernig reiddi honum af þegar trén hurfu? Mynd: Sig.A.

Yfirlit

Þetta er fyrsti pistill okkar um skógarbotninn í íslenskum skógum. Í þessum pistli byrjum við á að nefna að flestir skógar á Íslandi eru enn ungir að árum og þeir þekja mjög lítinn hluta landsins. Að auki hefur landnýtingin verið ósjálfbær í margar aldir. Allt leggst þetta á sömu sveifina. Í íslenskum skógum vantar víða hefðbundnar skógarbotnsplöntur nema helst í gömlum birkiskógum. Skógarbotn íslenskra skóga er mjög langt frá því að vera að fullu mótaður. Í pistlinum er fjallað um hvaða þættir hafa áhrif á útlit skógarbotnsins. Sagt er frá því að miklu máli skiptir hvers konar land er tekið til skógræktar og hvernig ástand þess er þegar spáð er fyrir um hvaða gróður muni prýða skógarbotninn í fyllingu tímansmuni. Fáar plöntur, sem finna má í rýru og skjóllitlu landi, þrífast vel í skógarskjóli en öðru máli gegnir um margar tegundir sem finna má í frjósömu landi. Við segjum frá því að skóginum megi skipta í nokkur lög og leggjum auðvitað áherslu á botngróðurinn. Fjölbreytni í skógarbotninum getur aukið bæði frjósemi og seiglu skóganna og eykur bæði líffjölbreytni og útivistargildi þeirra. Því mætti gjarnan huga meira að þessum þætti íslenskra skóga. Í þessum pistli segjum við frá ýmsum skógarbotnsplöntum og sýnum af þeim myndir en í næsta pistli segjum við frá ýmsum plöntuhópum sem finnast í skógarbotninum og hvernig þróunin hefur lagað þær að lífinu í skógarskjólinu.

Reyniviður, Sorbus aucuparia, nemur land í skógarbotni. Hann er ótrúlega skuggþolinn á ungaaldri en krefst meiri birtu er hann stækkar. Fyrr eða síðar sá fuglar reyniviði í flesta skóga landsins en flýta má landnáminu með gróðursetningu. Sama má segja um ýmsa berjarunna. Mynd: Sig.A.

Stærð skóga

Segja má að á Íslandi hafi skógrækt hafist fyrir um tylft áratuga. Þá var landið víða mjög illa farið eins og við þekkjum. Árangurinn er sá að nú eru um 2% landsins vaxið skógi. Þar af er um 1,5% vaxið birkiskógi og birkikjarri sem við teljum alltaf með til að hækka prósentutöluna. Ef við tökum mark á alþjóðlegum viðmiðum, sem krefjast þess að tré verði að minnsta kosti 5 metra há til að hægt sé að tala um skóga, þá lækkar talan yfir skóga landsins umtalsvert. Þetta merkir að mjög takmarkaður hluti landsins er þakinn þroskuðum skógarvistkerfum. Má jafnvel segja að enn séu íslensk skógarvistkerfi í byrjunarfasa. Allt horfir þetta til bóta. Á síðastliðnum áratug var skógrækt upphaflega í talsverðri lægð en hefur aukist á síðustu árum. Má ætla að meðalgróðursetning tímabilsins sé á bilinu fjórar til fimm milljónir plantna á ári.

Skógarbotn að hausti í grisjuðum greniskógi, Picea spp., í Haukadal. Mynd: Pétur Halldórsson.

Lög skógarins

Í hefðbundnum, þroskuðum skógarvistkerfum má segja að gróðurinn skiptist í að minnsta kosti fjögur hæðabil eða gróðurlög eins og þekkt er. Efst er trjálag, svo runnalag síðan graslag sem einnig inniheldur blóm og byrkninga. Neðst er svarðlag. Þar fyrir neðan er feyrulag og jarðvegslag sem auðvitað tilheyra einnig skóginum en vafamál hvort telja megi þau lög til gróðurlaga.

Þegar fjallað er um skógarbotninn beinast augun í fyrstu að graslaginu og þeim gróðri sem þar er að finna en einnig að öðrum lögum þótt í minna mæli sé. Mörkin milli laga geta verið nokkuð blendin þannig að í þessum pistli fjöllum við einnig um runnalagið þar sem það á við og auðvitað má segja að feyrulagið og jafnvel jarðvegslagið tilheyri skógarbotninum. Nánar var sagt frá lagskiptingu skógarins í þessum pistli um líffjölbreytni skóga.

Tvær myndir af 65 ára gömlum stafafuruskógi, Pinus contorta, sem hefur verið grisjaður reglulega. Botngróður er aðallega elfting, gras og mosi en runnalagið vantar. Fyrr eða síðar mun það breytast. Myndir: Örn Óskarsson.

Sitkagreni- og rauðgreniskógur, Picea sitchensis og P. abies, í Þrastaskógi í Árnessýslu. Þrílaufungur, Gymnocarpium dryopteris, er áberandi botngróður en þarna eru einnig ýmsar blómplöntur eins og brennisóley, Ranunculus acris, og blágresi, Geranium sylvaticum. Sjaldgæfar plöntur má einnig finna í þessum skógarbotni svo sem ferlaufung, Paris quadrifolia, og eggtvíblöðku, Listera ovata. Á Íslandi finnast þær fyrst og fremst í skuggsælum hraungjótum en dimmur, rakur skógarbotn myndar hentugar aðstæður fyrir þessar plöntur. Ferlaufungur og eggtvíblaðka eru ekki komin í almennilegan vöxt fyrr en seint í ágúst en þessar myndir voru teknar í júlí 2025. Myndir og upplýsingar: Örn Óskarsson.

Skógarbotninn

Skógarbotninn í skóginum skiptir miklu máli á marga vegu. Hann er hluti af skóginum og þar má finna plöntur sem eru aðlagaðar lífinu undir krónum trjáa. Gróskumikil skógarbotn vekur okkur gleði og getur hraðað hringrásum næringarefna í skóginum og þar með aukið frjósemi. Gróðurlítill skógarbotn er ekki eins skemmtilegur og þar getur líffjölbreytnin verið minni. Það þarf þó ekki að vera þannig því í feyrulaginu er mikið líf. Þar sem skógar hafa verið rjóðurfelldir, til dæmis á Hallormsstað, sést vel hversu jákvæð áhrif skógræktin hefur haft á gróskuna í landinu. Þar skiptir skógarbotninn miklu máli.

Körfuburkni, Matteuccia struhiopteris, er skuggþolinn burkni sem skríður um. Hann getur vel vaxið í skógarbotni eins og dæmin sanna. Fyrri myndin sýnir dæmigerðan nývöxt burkna en sú seinni sýnir körfuburkna undir reynitrjám í Lystigarðinum á Akureyri. Myndir: Sig.A.

Bláklukka, Campanula rotundifolia, er ein best þekkta einkennisplanta Austurlands. Hún hefur borist í skógarreiti vítt og breitt um landið með plöntum frá Hallormsstaðaskógi. Þessi er í skógarbotni í Kristnesskógi í Eyjafirði. Mynd: Helgi Þórsson.

Hvernig skógarbotninn þróast ræðst af ýmsum þáttum. Það getur skipt máli hvernig gróður var til staðar þegar framkvæmdir við skógræktina hófust (samanber inngangskaflann), hvaða gróður er í nágrenninu og hvaða trjátegundir eru notaðar. Þéttleiki, umhirða og aldur trjáa skiptir umtalsverðu máli. Frjósemi og rakastig getur breytt miklu en einnig beit húsdýra og hvort hugað hefur verið sérstaklega að því að gera skógarbotninn fjölbreyttan og fallegan. Þetta er efni þessa litla pistils.

Nokkuð dæmigerður skógarbotn í stafafuruskógi í Grímsnesinu. Þarna hefur ekkert verið gert til að auka botngróður eða planta runnum. Mest eru þetta grastegundir og mosategundir eins og tildurmosi Hylocomium splendens og einhver Rhytidiadelphus tegund sem sjálfsagt hafa verið á þessum slóðum áður en skógræktin hófst. Rétt er að geta þess að sumar mosategundir eru í sambýli við örverur sem nema nitur úr andrúmslofti. Því getur þessi skógarbotn verið mjög frjór. Það munu aðrar plöntur nýta sér þegar tækifæri gefst. Því væri það mikil einföldun að segja að þessi skógarbotn sé súr og næringarlítil og aðeins kjörlendi fyrir sveppi en ekki æðplöntur. Mynd: Halldór Sverrisson 7. september 2024.

Aðalbláberjalyng, Vaccinium myrtillus, blágresi, reyniviður og fleiri tegundir undir uppkvistuðum og grisjuðum barrtrjám ofan Neskaupsstaðar. Fyrri myndin er tekin undir greniskermi en sú seinni undir stafafuruskermi Myndir: Aðalsteinn Sigurgeirsson.

Skógavist

Áður en lengra er haldið skal nefnt að í þessu riti Náttúrufræðistofnunar er fjallað um vistgerðir á Íslandi. Þar er ekki fjallað um plantaða skóga, sem þekja aðeins hálft prósent landsins, heldur náttúrulega birkiskóga. Kallast slík vist skóglendi samkvæmt flokkuninni. Til skóglendis telst land, sem vaxið er birki og þekja þess er meiri en 10% óháð hæð trjánna. Skóglendinu er svo skipt niður í tvo meginhópa. Annars vegar er það birkiskógur þar sem birkið er það gisið að það þekur innan við 50% landsins og er innan við tveggja metra hátt. Kallast sú vist kjarrskógavist. Hún fellur ekki undir alþjóðleg viðmið um skóga.

Sennilega er réttast að kalla þetta kjarrskógavist, ef farið er eftir vistgerðaflokkun Náttúrufræðistofnunar. Mynd: Sig.A.

Í hinum hópnum þekur birkið meira en 50% landsins á viðkomandi svæði og er að jafnaði hávaxnara en tveir metrar. Þeirri vist er skipt í tvo hluta eftir botngróðri. Annars vegar eru það svæði þar sem lyngtegundir, einkum bláberjalyng, Vaccinium uliginosum, og aðalbláberjalyng, V. myrtillus, ásamt bugðupunti, Avenella flexuosa, eru ríkjandi. Kallast sú vist lyngskógavist. Ef blómjurtir, svo sem blágresi, Geranium sylvaticum, og ýmsar grastegundir, Poaceae, eru ríkjandi í botngróðri kallast vistgerðin blómskógavist. Í þessum pistli gerum við ráð fyrir að til séu fjölbreyttari skógar en eingöngu birkiskógar þótt þeir séu ekki með í vistgerðaflokkun Náttúrufræðistofnunar.

Þegar botngróðurinn undir þessu birki er skoðaður kemur í ljós að þessi vist er flokkuð sem lyngskógavist. Það sést samt ekkert allt of vel á myndinni. Það stafar af fótfúa ljósmyndara. Mynd: Sig.A.

Frábært hefur verið að fylgjast með gróðurframvindu í Hellisskógi í Árnessýslu á þeim 40 árum sem nú eru liðin frá friðun svæðisins. Þarna er núna blómskógavist þar sem fyrir fjórum áratugum var rennblautt moldarflag. Uppgræðslan fór einkum fram með heymoði sem dreift var í flögin. Þarna má, auk birkis, Betula pubescens, meðal annars sjá blágresi, Geranium sylvaticum, fjalldalafífil, Geum rivale, lúpínu, Lupinus nootkatensis, sóleyjar, Ranunculus acris og R. repens og ýmsar grastegundir. Mynd og upplýsingar: Örn Óskarsson.

Land til skógræktar

Skógrækt er stunduð á fjölbreyttu landi. Stundum á frjóu og stundum á ófrjóu. Í flestum tilfellum bar landið annan gróður fyrir einhverjum öldum eða áður en ósjálfbær landnýting gekk um of á frjósemi jarðvegs. Það liggur alveg fyrir að eftir því sem landið er frjórra, þeim mun meiri vaxtar er að vænta í skógunum. Á það bæði við um sjálf trén og botngróðurinn.

Miklu algengara er að skógrækt sé stunduð á fremur ófrjóu landi sem ekki hentar í margt annað heldur en á frjósömu og gjöfulu landi. Það er meira að segja aukin krafa í þjóðfélaginu að nýta ekki frjótt land til skógræktar, því það gæti hentað til matvælaframleiðslu einhvern tímann seinna. Að vísu er vel þekkt að hægt er að nýta skóga til matvælaframleiðslu ef á þarf að halda og einfalt er að höggva skóga ef þörf er á að nýta landið í annað. Ætla mætti að það hafi farið fram hjá þorra þjóðarinnar. Samt er fátt betra til að varðveita og auka frjósemi jarðvegs en að hafa hann skógi vaxinn.

Þrjár myndir af landi sem markað er af ósjálfbærri landnotkun margra alda. Án efa hefur þetta land verið vaxið skógi við landnám ásamt vöxtulegum undirgróðri. Hvernig yrði undirgróðurinn í svona land ef það yrði núna tekið til skógræktar? Myndir: Sig.A.

66 ára gamall sitkagreniskógur á Snæfoksstöðum þar sem trén hafa náð 20-25 metra hæð. Reiturinn hefur einu sinni verið grisjaður. Botngróður er heldur rýr. Mosi er mest áberandi. Mynd og upplýsingar: Örn Óskarsson 21. júlí 2025.

Þegar skógrækt er stunduð á grónu landi, burt séð frá frjósemi, getur það leitt til þess að margt fólk reitir hár sitt og skegg af vandlætingu yfir athæfinu, einkum ef landið er jarðunnið til að auka vöxt og lifun skógarplantnanna. Þeim sem stunda slíka skógrækt er ekki borin góð saga. Ef til vill gætum við dregið þá ályktun að heppilegra sé að rækta skóg á ófrjóu landi til að halda friðinn, jafnvel þótt það gefi minni vöxt. En því er ekki að heilsa. Sumum líður eins og þeim sé strokið andhæris þegar illa farnar auðnir eru teknar til skógræktar. Sumt fólk telur að það beri að vernda hinar manngerðu eyðimerkur til að draga hingað erlenda ferðamenn og telja þeim trú um að ástandið sé eðlilegt. Þetta leiðir hugann að því hversu lítill hluti lands er vaxinn skógi eins og nefnt var í inngangskafla.

Samkvæmt gagnagrunni Nytjalands er rýrt mólendi algengasti gróðurflokkurinn á landinu. 24% lands telst til þess flokks, en hálfgróið land er talið þekja um 13% lands á meðan lítt gróið land þekur 29% lands. Þetta eru samtals 66% landsins. Það er því enginn hörgull á illa förnu landi á Íslandi sem nýta mætti til skógræktar.

Í Hellisskógi við Selfoss er mjaðjurt, Filipendula ulmaria, nær einráð í skógarbotni í þessum lundi. Þó má greina brennisóley og fjalldalafífil neðst til hægri á myndinni. Mjaðjurtin er þarna það hávaxin að óvíst er hvort telja beri hana til runnalags eða graslags. Mynd: Örn Óskarsson.

Frjósemi lands og vísiplöntur

Þar sem skógarbotn ræktaðra skóga ræðst að töluverðu leyti af þeim gróðri sem fyrir var í landinu þegar skógrækt hófst viljum við ræða aðeins meira um hann.

Snarrót, Deschampsia cespitosa, er víða algeng í skógarbotnum. Það er ekki vegna þess að hún sé sérstök úrvalsskógarbotnsplanta heldur vegna þess að hana er víða að finna þar sem skógrækt er stunduð. Hún heldur velli og eykur hlutdeild sína í friðuðu landi. Mynd: Helgi Þórsson.

Oft má greina ástand lands af svokölluðum vísiplöntum. Það eru plöntur sem segja okkur töluvert um stöðuna á frjósemi lands en það á aðeins við ef land er órofið. Í töflunni hér að neðan eru fáein dæmi nefnd og fyrst og fremst miðað við auðgreindar plöntur. Ef lítið er um plöntur sem tákna gott ástand má búast við að landi hafi farið aftur. Rétt er að taka það fram að listinn er langt frá því að vera tæmandi. Hann getur þó gefið öllum almenningi einhverja hugmynd um ástand lands og þar með hvers konar skógarbotn mun myndast ef skógi yrði plantað.

Dæmi um vísiplöntur.

Skógarbotn að hausti við Mógilsá. Mynd: Sig.A.

Svona listi getur gefið vísbendingar en margt annað hefur áhrif. Hafi húsdýrabeit verið óvenjustíf getur gróðri farið hraðar aftur en jarðveginum og þá er hætt við vanmati á ástandi lands. Gróðri getur hnignað þó að því fylgi lítið eða ekkert rof.

Skógarbotn í greniskógi á Suðausturlandi. Mynd: Sig.A.

Það gildir jafnt á Íslandi sem annars staðar að gróðurfar gefur miklar upplýsingar um ástand og þróun gróðurlenda. Plöntur mynda gróðursamfélög sem mótast fyrst og fremst af umhverfinu og nýtingu.

Mörg vistkerfi jarðar hafa þróast með beit spendýra í þúsundir og aftur þúsundir ára og þar er beitin hluti af eðlilegri starfsemi vistkerfanna. Þannig er því ekki háttað á Íslandi. Eftir að ísöld lauk voru lengst af engin spendýr úr hópi grasbíta á landinu. Beitardýrin voru aðeins fuglar og skordýr. Þetta breyttist allt með tilkomu mannsins og húsdýra hans.

Ekki má gleyma sveppunum. Margar tegundir sveppa lifa í skógum og gleðja matgæðinga landsins og aðra fagurkera. Árlega sér Guðríður Gyða Eyjólfsdóttir um sveppafræðslu fyrir hönd Skógræktarfélags Eyfirðinga. Mynd: Sigríður Hrefna Pálsdóttir.

Rétt er að geta þess að það er ekki bara á Íslandi sem beit, einkum sauðfjárbeit, hefur gengið nærri landsins gæðum og skaðað skóga. Það er þekkt víða um heim jafnvel þótt gróðurinn hafi þróast með stórum beitardýrum. Má nefna að Guy Shrubsole (2022) lýsir því í 5. kafla bókar sinnar um horfna regnskóga Bretlandseyja hvernig skóglendi í Veils fer aftur þegar sauðfé er beitt á það. Smám saman fækkar tegundum í skóginum og um leið dregur úr vexti trjánna og endurnýjun skógarins. Að lokum fellur skógurinn og graslendi tekur við. Á bls. 111 segir hann að sauðfjárbeit sé helsta ógnin við skóga á þessu svæði. Hann lýsir líka hvernig allt lífríkið blómstrar og þroskast þegar beitinni léttir. Í 6. kafla bókarinnar er hann á svipuðum slóðum, nema hvað hann fer þá víðar um Bretlandseyjar. Þetta má einnig sjá í þessari stuttu heimildarmynd um skort á skógum í Skotlandi. Allt of víða viðgengst ofbeit sauðfjár með tilheyrandi skaða á vistkerfinu.

Hrútaber, Rubus saxatilis, í skógarbotni þar sem ríkjandi tegund er sitkagreni sem gróðursett var um 1970. Ef slíkir skógar eru grisjaðir og ekki of þéttir getur verið mikil gróska í skógarbotninum. Mynd og upplýsingar: Úlfur Óskarsson.

Hrútaber geta lifað í mjög dimmum greniskógum eins og í þessum lundi í Vaðlaskógi en þá verður uppskeran ekki mikil. Á myndinni má einnig sjá reynivið. Hann þolir ótrúlega mikinn skugga á æskuskeiði. Mynd: Sig.A.

Ekkert bendir til annars en að það sama eigi við á Íslandi og á Bretlandseyjum þegar kemur að beit húsdýra nema hvað hnignunin gekk hraðar fyrir sig hér á landi eftir landnámið. Hluti skýringarinnar er sá að birkið verður ekki eins gamalt og trén í laufskógum Bretlands. Hér er jarðvegurinn einnig talinn viðkvæmari vegna ösku sem í honum er og plöntur sem binda nitur með aðstoð gerla eru hér fátíðar. Allt lagðist þetta á sömu sveifina.

Víða um heim hefur um langa hríð tíðkast, sem hluti afneitunar á þætti búfjárbeitar í hnignun skóga, að benda á eitthvað annað en ofbeit búfjár. Í 6. kafla bókarinnar segir Shrubsole (2022) frá því að allt frá því á 19. öld hafi líf-, vist- og skógfræðingar undrast að eikur á Bretlandseyjum virtust ekki getað fjölgað sér sjálfar. Þetta þótti merkilegt þar sem þær höfðu lagt undir sig stærstu hluta eyjanna fyrir þúsundum ára. Settar voru fram tilgátur og jafnvel kenningar um að jarðvegur eða veðurfar hentaði ekki lengur og hitt og þetta annað, svo sem að kanínur og hérar ætu allar smáplöntur. Á sumum svæðum voru engar eikur að finna sem voru yngri en 100 ára. Þegar fólki datt í hug að girða af sauðfé kom í ljós að auðvitað geta eikur sáð sér út á Bretlandi. Hér er sagt frá því að helst eru eldgos, veðurfar og kolagerð nefnd til sögunnar til að afneita þætti sauðfjárbeitar í hnignun skóga og landgæða á Íslandi. Hnignunin gekk miklu lengra hér á landi en í Veils, Englandi og Skotlandi. Hér blés stór hluti landsins upp. Það hefur áhrif á frjósemi og þar með botngróður í nýræktuðum skógum.

Þrjár myndir sem sýna fjölbreyttan og gróskumikinn botngróður í Heiðmörk. Myndir: Einar Gunnarsson.

Margar tegundir plantna eru aðlagaðar beit. Má þar nefna einkímblöðunga, Monocotyledonae, sem hafa vaxtarbroddinn neðarlega á sprotum og skerðast því síður þótt bitið sé af ofan af plöntunum. Þetta er ástæða þess að Ísland á það sameiginlegt með til dæmis Veils að hér er meira graslendi en vænta mætti miðað við umhverfisaðstæður og hnattstöðu. Víða vantar tvíkímblöðunga, Dicotyledonae, sem almennt þola beit verr, því vaxtarbroddurinn er ofar. Sumir tvíkímblöðungar hafa aðlagast beit með því að framleiða varnarefni eða með því að hafa vaxtarbroddinn sem næst jörðu. Aðrir beita þyrnum eða einhverju álíka til að verja sig.

Nýlega grisjaður furuskógur í Fnjóskadal. Það er á allan hátt gott. Þarna munum við fá verðmætara timbur og fjölbreyttari skógarbotn sem eykur útivistargildi skógarins. Mynd: Pétur Halldórsson.

Margar lostætar beitarplöntur eru tvíkímblöðungar sem hafa vaxtarbroddinn efst á greinum og stönglum. Þær þola fremur litla beit og getur fækkað í beitilandi áður en nokkurt rof á sér stað. Það er þess vegna sem Shrubsole (2022) bendir á að tegundum fækki þegar of mörgum sauðkindum er beitt á náttúrulega skóga og um leið dregur úr vexti trjánna og líffjölbreytni minnkar. Þegar útbreiðsla ólystugra tegunda eykst vex álagið á góðar beitartegundir. Ef og þegar slíkt land er tekið til skógræktar getur verið skortur á þeim tegundum sem aðlagaðar eru skógarlífi. Því endurspeglar skógarbotninn í ungum skógum ekki endilega grósku skógarins, heldur þær plöntur sem uxu á staðnum þegar skógrækt hófst.

Blómskógavist og mosavaxið grjót á Íslandi. Vel sést á botngróðrinum að þarna er engin beit húsdýra. Mynd: Sig.A.

Gróður í og utan við skóga

Þegar skógrækt hefst á frjóu landi er þar oftast að finna gróður sem í mörgum tilfellum getur vel lifað í skógi og mun því halda velli í skógarbotninum ef hann verður ekki of myrkur. Á Íslandi hafa þessar plöntur þróast í frjósamri vist í margar þúsaldir. Slíka vist var fyrst og fremst að finna í birkiskógum fyrir landnám og því eru plönturnar oftast sæmilega skuggþolnar. Undantekningar frá því er fyrst og fremst að finna í mýrum. Þar er oft mikil gróska en plönturnar eru að jafnaði ljóselskar.

Í Vaðlaskógi má meðal annars sjá bláfífil, Cicerbita alpina, í skógarbotninum. Vel getur farið á að rækta bláfífil í gróskumiklum sumarbústaðalöndum. Margar aðrar tegundir blóma, sem ræktuð eru í görðum, geta vel þrifist í botni skóga. Mynd: Sig.A.

Vandamál sem plöntur standa frammi fyrir utan við skóga eru önnur en innan þeirra. Veðurfar er mun stöðugra í skógum en utan þeirra. Skógarnir veita skjól og halda betur í raka en skóglaus þurrlendisvistkerfi. Þeir draga úr hitasveiflum og tempra úrkomuna. Þetta vegur að hluta til upp á móti þeirri skerðingu á sólarljósi sem einkennir þessa vist. Því er það svo að sumar plöntur þrífast betur í skógarskjólinu en aðrar vilja fremur að vaxa í birtunni utan þess.

Plöntur sem þróuðust fyrst og fremst í ófrjóu landi án skóga vaxa betur á berangri og eru að jafnaði ljóselskar. Þær þrífast því ekki í skógarskjólinu. Þetta er ein af ástæðum þess að gera má ráð fyrir að þegar skógartré fara að vaxa þar sem engin tré voru fyrir og varpa skugga þá fækki plöntum í skógarbotninum, að minnsta kosti tímabundið, nema reynt sé að sporna við því með því að gróðursetja vænlegar skógarbotnsplöntur í skógarbotninn. Það er nær aldrei gert á Íslandi og þá í mjög litlum mæli.

Undanfarin ár hefur Þröstur Eysteinsson, fyrrum skógræktarstjóri, leikið sér að því að búa til skógarbotn í litlum grenilundi. Þar hefur hann gróðursett burkna sem allir lifa og stækka ár frá ári. Mest eru þetta stóriburkni, Dryopteris filix-mas, og dílaburkni, D. expansa. Að auki má greina gróður sem þarna var fyrir. Mynd og upplýsingar: Þröstur Eysteinsson.

Skógrækt á skóglausu landi

Þar sem skógur er ræktaður upp á skóglausu landi vantar oftast nær ýmsar jurtir sem að öllu jöfnu hafa þróast í skógarbotni. Sérstaklega á það við þegar skógrækt er stunduð á ófrjóu landi. Í frjóu og gróskumiklu landi er miklu líklegra að finna skuggþolnar plöntur eins og blágresi, Geranium sylvaticum, sem á fræðimálinu er meira að segja kennt við skóga. Ef skógrækt er stunduð á frjóu landi má búast við að eitthvað af skuggþolnum plöntum séu til staðar. Það skilar sér í meiri grósku í skógarbotninum fljótlega eftir að skógrækt hefst og land er friðað fyrir beit.

Ofan við Neskaupstað er greniteigur við hliðina á birki. Grenið hafði verið grisjað fáum árum áður en myndin var tekin. Þá fór aðalbláberjalyng að vaxa undir því ásamt fleiri tegundum. Lyngið hefur sjálfsagt borist úr birkiskógi sem er þarna nálægt og var plantað á svipuðum tíma. Það gæti líka einfaldlega hafa verið þarna allan tímann. Nú er lyngið jafnsprækt og yxi það í norrænum barrskógi á meginlandinu. Mynd og upplýsingar: Aðalsteinn Sigurgeirsson.

Svo gerðist það einn veturinn að eitthvað kom fyrir lyngið undir birkinu og megnið af því drapst. Það var tækifæri sem blágresið, sem var þarna líka, lét sér ekki úr greipum ganga. Einhverra hluta vegna kom ekkert fyrir aðalbláberjalyngið undir greninu. Ef til vill veitir það betra skjól. Myndir og upplýsingar: Aðalsteinn Sigurgeirsson.

Vel má hugsa sér að flýta fyrir landnámi slíkra plantna. Þær auka frjósemi í skóginum, auðga skordýra- og fuglalíf og lífga upp á skóginn. Allt gerir þetta skóginn eftirsóknarverðri til útivistar. Þetta eru meðal annars burknar, Pteridopsida, og ýmsar skuggþolnar eða vorblómstrandi blómplöntur. Aðalbláberjalyng, Vaccinium myrtillus, sjöstjarna, Lysimachia europaea (syn. Trientalis europaea), grænlilja, Orthilia secunda og skógarsóley, Anemona nemurosa, sem hefur fundist sem slæðingur í Ásbyrgi, eru dæmi um svona plöntur.

Sifjarlykill, Primula veris, í birkiskógi við Mógilsá. Lykillinn hefur sáð sér nokkuð meðfram læk sem þarna rennur og líkar vistin vel. Bæði fræðiheiti ættkvíslarinnar og seinni hluti tvínefnis tegundarinnar, Primula veris, eru komin úr latínu og vísa í það hversu fljótur lykillinn er að taka við sér á vorin. Þannig haga margar skógarbotnsplöntur sér. Orðið veris, sem vísar til vorsins þekkist í ýmsum myndum á vorblómstrandi plöntum.

Myndirnar tók Sig.A. í maí 2016. 

Í rjóðrum í skógum þrífst villigróður. Hann getur numið land í skóginum þegar heppilegar aðstæður gefast. Sumar plöntur, eins og til dæmis sigurskúfur, Chamerion angustifolium (syn. Epilobium angustifolium), geta lifað og blómstrað í rjóðrum en í sjálfum skóginum getur verið of dimmt ef skógurinn er þéttur. Þar getur sigurskúfur samt skriðið um og myndað stórar breiður. Ef rjóður myndast, til dæmis vegna þess að gamalt, fúið tré fellur í stormi, þá blómstrar sigurskúfurinn af fullum krafti. Í skugganum blómstrar hann annað hvort seinna eða hreint ekki neitt. Tegundin er nokkuð þurftarfrek en vex að jafnaði vel í skógum því þeir auka frjósemina. Á rýru landi er sigurskúfur oft lítill og væskilslegur.

Sigurskúfur og fleiri plöntur í skógarbotni við Mógilsá. Hann er komast í haustliti þótt skógurinn sé ennþá grænn. Mynd: Aðalsteinn Sigurgeirsson.

Bjartir og dimmir skógar

Mismunandi trjátegundir geta myndað misjafnlega skuggsæla skóga. Sama á við um mismunandi þéttleika trjáa. Magn þess ljóss sem kemst í gegnum laufkrónur trjánna hefur bein áhrif á þann gróður sem þrífst í skógarbotninum. Almennt er það svo að lauftré mynda bjarta skóga og barrtré mynda dimma skóga. Þetta er þó ekki einhlítt heldur leggur þetta meginlínur.

Birta í greniskógum getur verið mjög fjölbreytt. Fyrri myndin sýnir þéttan greniteig en sú seinni vel grisjaðan lund. Mismunandi þéttleiki gerir skóga fjölbreytta. Myndir: Einar Gunnarsson.

Sumar tegundir barrtrjáa mynda bjarta skóga og sum lauftré mynda dimma skóga. Þetta er eitt af því sem tekið er fyrir í bók eftir Smirnova, Bobrovsky og Khanina (2017). Þar kemur meðal annars fram að vissulega eru hinir þéttu barrskógar í norðanverðu Rússlandi dimmir og drungalegir. En tekið er fram að það eigi ekki við um alla barrskóga. Í bókinni er sagt að lerkiskógar séu bjartir eins og laufskógar. Það kemur okkur ekkert á óvart. Svo er tekið fram að sumar furutegundir, Pinus spp. mynda fremur bjarta skóga. Sérstaklega er skógarfuran, Pinus sylvestris, tekin þar sem dæmi. Þá eru eftir skógar þar sem greni- og þintegundir, Picea spp. og Abies spp., eru mest áberandi. Það eru trén sem geta myndað dimma og skuggsæla barrskóga í Evrópu. (Smirnova, Bobrovsky & Khanina 2017).

Tvær myndir sem teknar voru 12. ágúst 2025. Þarna var lerki gróðursett árið 2002 í ófrjóan og lítt gróinn mel. Lundurinn var grisjaður niður í 1400 tré/ha fyrir fjórum árum. Lerki auðgar jarðveginn undir sér og annar gróður nýtur góðs af. Enn sem komið er vaxa þarna fyrst og fremst grastegundir. Myndir og upplýsingar: Benjamín Davíðsson.

Á Íslandi er lítið ræktað af skógarfuru núorðið. Hér er hin ameríska stafafura, P. contorta, frekar ræktuð. Rétt er að nefna að hún getur myndað skuggsælli skóga en skógarfuran. Hún getur vaxið mjög þétt sem eykur á skuggamyndun. Aftur á móti er það svo að ungplöntur stafafuru þola lítinn skugga. Því sáir hún sér ekki að neinu ráði í skóglendi, nema í rjóður eða jaðra og þá helst þar sem samkeppni við annan gróður er hverfandi.

Blómlegur undirgróður undir lerkiskermi í Leyningshólum. Mynd: Pétur Halldórsson.

Skuggþolnar mosategundir, blágresi og eski, Equisetum hyemale, eru mest áberandi í þessum teig af stafafuru í Heiðmörk sem grisjaður var fimm eða sex árum áður en myndin var tekin. Mynd: Aðalsteinn Sigurgeirsson.

Svo er vel þekkt að til eru lauftré sem mynda ákaflega dimma skóga í Evrópu. Sennilega eru beykiskógarnir einna þekktastir. Þeir eru það dimmir að fátt vex þar upp nema skógarbeyki, Fagus sylvatica. Reyndar eru þeir svo dimmir að ung beykitré geta ekki ljóstillífað nægilega til vaxa upp í skjóli foreldra sinna. Því bjarga trén með því að tengja saman rótarkerfi allra trjánna með hjálp svepprótarsveppa. Ung tré þiggja megnið af sinni næringu og kolefni frá öðrum trjám í skóginum þar til þau eru orðin nægilega stór eða þar til opnur verða í skóginum. Þá geta þau sjálf farið að ljóstillífa og leggja í hið sameiginlega púkk sem skógarnir mynda (Wohlleben 2016).

Fjölbreyttur skógarbotninn í Brynjudal eykur útivistargildi skógarins og líffjölbreytni. Myndir: Einar Gunnarsson.

Rétt er að taka fram að þótt ýmis lauffellandi tré, eins og beyki, geti myndað dimma skóga, þá eru þeir nokkuð bjartir á vorin áður en trén laufgast. Ótrúlega margar vorblómstrandi plöntur nýta sér þetta stutta tímabil til að blómstra í skógarbotninum. Slíkum plöntum má gjarnan planta í lerki- eða laufskóga á Íslandi. Um þessar tegundir fjöllum við nánar í næsta pistli um gróður í skógarbotninum.

Vetrargosi, Galanthus nivalis, í skoskum skógi í marsmánuði 2022. Skógarbotninn þakinn laufi frá fyrra sumri. Þarna vex vetrargosinn og blómstrar áður en beykiskógurinn laufgast. Mynd: Sig.A.

Hér á landi er algengast að ræktaðir séu blandskógar með fleiri en einni tegund trjáa. Það eykur líffjölbreytni og seiglu skóganna. Við skipulag þeirra má blanda tegundum á þann hátt að birtan í skógarbotninum sé með ýmsu móti. Það getur aukið fjölbreytni og þar með upplifun gesta og útivistargildi skóganna. Skógarbotn slíkra skóga getur orðið mjög fjölbreyttur.

Tófugras, Cystopteris fragilis, er algengasti burkni Íslands. Hann vex helst í miklum skugga eins og hér þar sem fátt annað vex. Tófugrasið getur vel þrifist í dimmum skógum en myndin var tekin í Stórurð á Héraði. Mynd: Sig.A.

Ljósið í skógarbotninum

Magn ljóss sem berst inn í þurrlendisvistkerfi ákvarðast auðvitað af því ljósi sem fellur á það en einnig af upptöku og endurkasti plantnanna. Því ræður fjöldi, stærð og lögun laufblaða miklu um það hversu mikið ljósmagn berst í skógarbotninn. Hlutfall sólarljóss minnkar eftir því sem neðar kemur í krónur trjánna. Lögun laufanna og hvernig þau vaxa út frá greinum og liggja við sólu skiptir miklu máli. Því meira flatarmál laufblaða þeim mun minna ljós kemst að jafnaði í gegnum laufkrónuna og niður á jörðina.

Myndir úr bókinni Elements of Ecology sem sýnir magn ljóss sem kemst niður í botn vistkerfa. Myndir: Smith & Smith (2015).

Megnið af því sólarljósi sem berst til jarðar í þroskuðum skógum kemur í gegnum svokallaðar ljósopnur (e. sunflecks). Þeir Smith & Smith (2015) telja að um 70-80% af sólarljósi sem kemst niður á skógarbotninn komi í gegnum svona ljósopnur. Mynd: Sig.A.

Samkvæmt Sjöman & Anderson (2023) er mikill munur á laufmassa trjáa eftir tegundum. Þeir birta töflu yfir laufmassa trjátegunda og -yrkja á hvern fermetra lands. Nokkrar hlyntegundir, Acer spp. og linditré, Tilia spp. skipa þar efstu sætin og hafa mestan massa á meðan elri, Alnus spp. og víðitegundir, Salix spp. eru mun neðar á listanum. Efsta sætið skipar Acer compestre 'Kuglennar' sem þeir segja að myndi um átta fermetra af laufi yfir hverjum fermetra lands.

Þetta segir þó ekki alla söguna því hornið, sem laufið myndar við sólargeislana skiptir einnig máli og þykkt laufa getur haft áhrif. Þættir eins og staðsetning á trénu og tímasetning, bæði á árinu og innan sólarhringsins, hafa líka áhrif (Smith & Smith 2015). Svo hleypa ljós laufblöð meira ljósi í gegnum sig en dökk blöð.

Í Hjallaskógi í Norðfirði er gott berjaland í barrskógunum. Mynd: Pétur Halldórsson.

Að lokum

Það tekur langan tíma að búa til fullveðja skógarvistkerfi. Íslensku birkiskógarnir hafa verið hér alla tíð þótt litlu hefði mátt muna að þeim hefði verið útrýmt með öllu. Til eru birkiskógar þar sem skógarbotninn er eitthvað nálægt því að teljast fullmótaður þótt slíkir botnar séu vitanlega síkvikir og breytilegir eins og önnur vistkerfi. Öðru máli gegnir um skógarbotninn undir innfluttum trjám. Það getur tekið marga áratugi þar til þeir verða fullmótaðir. Með því að skoða skógarbotninn í skógum á norðurslóðum má sjá hvernig líklegt sé að þeir þróist fái þeir tækifæri til þess. Það má flýta þeirri þróun með því að koma fyrir hentugum skógarbotnsplöntum, ef vilji er fyrir hendi. Rétt er líka að nefna að fjölbreyttur skógarbotn getur bætt skilyrði fyrir ýmsa skógarfugla sem reynt hafa landnám á Íslandi undanfarin ár.

Skógarbotn í skoskum skógi. Ef til vill gefa svona skógar einhverja hugmynd um hvernig búast má við að skógarbotninn í íslenskum skógum koma til með að líta út í náinni framtíð. Mynd: Sig.A.

Eins og svo oft áður hefur sá er þetta ritar leitað til fróðra manna sem eiga sitthvað í þessum pistli. Fyrir það erum við þakklát. Of langt yrði að telja alla þá upp sem eiga skilið þakklæti frá okkur fyrir upplýsingar, myndir og fleira gagnlegt. Því sleppum við því en þökkum þeim öllum. Að auki viljum við þakka prófarkalesara okkar kærlega fyrir sinn þátt. Í þetta skiptið var það Guðríður Gyða Eyjólfsdóttir sem las yfir próförk. Komið hefur í ljós að umfjöllun um skógarbotna hefur verið heldur rýr á Íslandi. Viðfangsefnið er víðfeðmt og hægt er að skipta því niður í marga þætti. Í næsta pistli okkar um skógarbotninn segjum við frá mismunandi hópum plantna sem finna má í svona vist og hvernig plönturnar hafa aðlagast lífinu undir lauf- og barrþekju trjáa.

Ef viðtökurnar við þessum pistlum verða góðar getur vel verið að við fjöllum eitthvað nánar um einstaka þætti skógarbotnsins. Má nefna sem dæmi pistil um ber í skógi, sveppi, runna og hugsanlega eitthvað fleira. Sú var tíðin að fólk taldi að í skógarbotni barrskóga yxi ekkert nema sveppir. Fengu þeir ekki háa einkunn hjá þeim sem þannig töluðu. Nú veit fólk betur.

Blómskógarbotn undir asparskógi á Mógilsá. Mynd: Pétur Halldórsson.

Heimildir og frekari lestur

Guy Shrubsole (2022): The Lost Rainforests of Britain. William Collins. An imprint of HarperCollins Publishers. London SE1.

Henrik Sjöman & Arit Anderson (2023): The Essential Tree Selection Guide for climate resilience, carbon storage, species diversity and other ecosystem benefits. Filbert Press & Royal Botanic Gardens, Kew.

Olga V. Smirnova, Maxim V. Bobrovsky & Larisa G. Khanina (Ritstj.) (2017): European Russian Forests. Their Current State and Features of Their History. Plant and Vegetation 15. Springer, Dordrecht, The Netherlands.

Thomas M. Smith & Robert Leo Smith (2015) Elements of Ecology. Person Education Limited. Edinburgh Gate, Exis, England.

Peter Wohllenben (2016): The Hidden Life of Trees. What They Feel, How they Communicate. Þriðji kafli. David Suzuku Institute. Greystone Books. Vancouver, BC, Canada.