Um trjárækt árið 1916

Árið 2012 birtu þeir Bjarni E. Guðleifsson og Hallgrímur Indriðason grein í fyrra hefti Skógræktarritsins um Gömlu-Gróðrarstöðina. Þar segja þeir frá úttekt sem framkvæmdarstjóri Ræktunarfélags Norðurlands, Jakob H. Líndal, gerði á árangri trjáræktartilrauna félagsins frá því í byrjun tuttugustu aldar. Niðurstöður sínar birti Jakob í ársriti félagsins árið 1916. Félagarnir Bjarni og Hallgrímur sögðu greinina stórmerka enda væri þetta að öllum líkindum fyrsta uppgjör á trjáræktartilraunum sem gert hafði verið á Íslandi. Þetta vakti forvitni okkar og kom í ljós að þeir höfðu rétt fyrir sér. Greinin er allrar athygli verð og lýsir vel hugarfari, áhuga og framtíðarsýn frumkvöðlanna. Umfjöllun um tré vikunnar er byggð á þessari skýrslu frá 1916. Ekki er meiningin að endursegja allt sem þar er að finna enda er greinin nokkuð löng. Þess í stað viljum við vekja athygli á skrifunum og þeirri jákvæðni og bjartsýni sem þar er að finna. Það er mjög fróðlegt að sjá hvað ármenn skógræktar höfðu að segja. Sumt af því er kunnuglegt og stenst tímans tönn býsna vel. Greinina sjálfa má sjá á Tímarit.is.

Jakob H. Líndal. Myndina fengum við af síðunni Feykir.is.

Stutt lýsing

Grein sína nefndi Jakob Um trjárækt. Þar lýsti hann trjám sem þá uxu í Trjáræktarstöðinni, sem nú nefnist Minjasafnsgarðurinn, og Gróðrarstöðinni, sem nú gengur undir nafninu Gamla-Gróðrarstöðin. Um báða þessa garða höfum við ritað pistla og í þeim er vísað í þessi skrif Jakobs frá 1916. Nú beinum við kastljósinu sérstaklega að þessari merku grein. Greinin er nokkuð löng og ítarleg. Með myndum eru þetta tæplega 50 síður. Hún hefst á lýsingu á göngu um garðana og ekki er að sjá annað en Jakob hafi verið algerlega dolfallinn yfir því sem fyrir augu bar. Hann sagði að helst vildi hann geta sýnt öllum landsmönnum árangurinn en þar sem hann var á förum gat hann það ekki. Þetta brotthvarf hans frá Akureyri eru þau tímamót sem virðast hafa verið drifkraftur greinarinnar.

Þetta fallega hús hýsir starfsmenn Lands og skógar. Það var reist sem íbúðarhús við Gömlu-Gróðrarstöðina. Mynd: Sig.A.

Minjasafnsgarðurinn

Jakob lýsti garðinum og gönguferð um hann. Hann sagði að fyrst hefði verið sáð þar til trjáa árið 1900. Plönturnar voru því 16 ára og þaðan af yngri þegar greinin var skrifuð. Jakob lýsti trjágöngum á þennan hátt: „Það ljúkast upp yfir oss laufhvelfdir gangar beint áfram og til beggja hliða, svo háir og víðir, að laufskrúðið lykur sig saman langt yfir höfðum vorum. Það eru skuggar hið neðra, en langt hið efra gegnum laufhvelfinguna tindrar geislaskrautið sem tíbrá milli blaktandi blaða.“  Hvað ætli tré þurfi að vera orðin hávaxin til að vekja þessi hughrif? Sem betur fer eru upplýsingar um hæð trjánna í greininni. Því er hægt að svara þessari spurningu. Hæstu trén í þessum stórkostlegu trjágöngum, þar sem laufhvelfingin er langt yfir höfðum þeirra sem um þau ganga, voru reynitré sem voru 4,65 og 4,85 metrar á hæð.

Mesta aðdáun Jakobs vakti trjáplanta sem hann kallaði grenikónginn og var sáð til árið 1900 en gróðursett árið 1905. Hún var 2,45 m á hæð ellefu árum síðar. Jakob segir í greininni að þetta sé stærsta grenitré á Íslandi.

Grenikóngurinn í Trjáræktarstöðinni í ágúst 1916. Við hlið hans stendur fóstri hans Jón Stefánsson. „Hann tók við honum sem drenghnokka um álnarháum, en nú er hann vaxinn honum yfir höfuð“ sagði Jakob H. Líndal í grein sinni. Sjá má bárujárnsgirðingu að baki þeim kónginum og Jóni. Hún var reist til skjóls og var nær tveggja álna há að sögn Jakobs. Væntanlega var það Jakob H. Líndal sem tók myndina.

Í grein þeirra Bjarna og Hallgríms (2012) kemur fram að þá standi grenikóngurinn enn í garðinum og sé líklega elsta rauðgrenitré á Íslandi. Þeir sögðu að trúlega væri það hæsta tré sinnar tegundar í landinu. Enn stendur þetta tré í garðinum og samkvæmt mælingum Bergsveins Þórssonar er það nú 18,6 m á hæð. Mælingin var gerð 25. október 2025. Við Jökullæk á Hallormsstað var rauðgreni mælt árið 2020 sem hafði þá náð tuttugu metra hæð. Hæstu grenitré landsins eru aftur á móti komin yfir 30 metra hæð en þar er um sitkagreni að ræða. Þetta merkir að grenikónginum hefur verið steypt af stóli.

Tvær myndir af grenikónginum og félögum hans í Minjasafnsgarðinum 22. október 2025. Lerkitrén, sem sáð var til árið 1903, eru þarna líka. Hæsta rauðgrenið í garðinum er núna 18,6 m. Myndir: Hallgrímur Indriðason.

Í greininni lýsti Jakob einnig þeim trjám sem honum þótti hvað efnilegust í garðinum og sáð hafði verið til árið 1903. Hann lýsti þeim svona: „Þessi beinvöxnu grænu tré þarna eru lerkar*, ættaðir norðan úr Síberíu hinni köldu. Þeir sýnast líka una sér allvel í kuldanum hér á Íslandi, því þeir hafa vaxið best allra aðfluttra trjátegunda. Hækkað að meðaltali um 30 cm. á ári og einstök tré fulla alin.“ Neðst á blaðsíðunni er útskýrt hvað hann átti við er hann talaði um lerka. Það orð notaði hann sem fleirtölumynd af orðinu lerki sem hann hafði í karlkyni og beygist veikt: Lerki, lerka, lerka, lerka. Nú er lerki oftar haft í hvorugkyni: Lerki, lerki, lerki, lerkis. Af þessu má sjá að kynleiðréttingarferli er ekki nýtt fyrirbæri. Þarna stendur: *Lerki = Larix, lævirkjatré, barrfellir og síðan nöfnin sem tréð ber á dönsku, þýsku og ensku. Þetta hefur verið nauðsynlegt árið 1916 þar sem tegundin var nær óþekkt hér á landi. Lerkiheitið er enn notað en orðin lævirkjatré og barrfellir hafa dottið úr tísku. Jakob hafði orðið lerki í karlkyni og Hæsta lerkið í garðinum var 3,75 m á hæð, þrettán árum eftir sáningu og að þverleika voru trén orðin að fullgildum girðingastaurum, samkvæmt greininni. Við segjum nánar frá lerkinu hér að neðan í kafla um barrtré.

Mynd úr grein Jakobs sem sýnir eitt af hæstu trjánum í garðinum sem nú kallast Minjasafnsgarðurinn. Þetta er reynitré sem var 4,85 m á hæð 8. október 1916. Hæsta tréð í garðinum var, samkvæmt greininni, annað reynitré sem náð hafði 5,2 m hæð. Þykkasti stofninn á tré í garðinum var á gráreyni. Hann var með 36 cm ummál í álnarhæð. Alin er lengdin frá olnboga og fram að fingurgómi löngutangar.

Gamla-Gróðrarstöðin

Jakob (1916) skrifaði um Gróðrarstöðina sem seinna fékk nafnið Gamla-Gróðrarstöðin eins og við sögðum frá í pistli um hana og áður er nefndur. Mesta athygli Jakobs vöktu trjágöng sem lágu í norður frá íbúðarhúsinu í átt að verkfærahúsinu. Iðnaðarsafnið er því sem næst þar sem verkfæraskúrinn var áður. Í íbúðarhúsinu hefur starfsfólk Lands og skógar á Akureyri nú aðsetur sitt. Jakob sagði frá því að í göngunum austanverðum væri birki en reynir að vestanverðu. Birkinu var plantað árið 1905 og var 2,5-3,75 m á hæð. Reyninum var plantað árið 1910 og var tæplega 2 m á hæð árið 1916. Þar sem um 120 ár eru liðin frá því að trjánum í þessum göngum var plantað eru þau flest horfin. Hvorki birki né reynir verða nægilega gömul til að svona trjágöng endist í rúma öld. Þarna eru þó fáein tré, einkum birkitré, sem gætu upphaflega hafa prýtt göngin.

Mynd af Gömlu-Gróðrarstöðinni á Krókeyri úr grein Jakobs H. Líndal, framkvæmdastjóra Ræktunarfélags Norðurlands árið 1916. Myndin er tekin eftir trjágöngunum sem framkvæmdastjórinn hreifst svo af.

Aðeins standa fáein tré eftir úr þessum trjágöngum sem áður þóttu svo glæsileg. Þau sem eftir standa eru gömul og virðuleg en flest á fallandi fæti. Mynd: Sig.A.

Ræktunin

Jakob lýsti í greininni hvernig uppeldi trjáplantna var háttað á þessum tíma. Fræinu var sáð í beð sem afmörkuð voru með borðræmum eins og hann kallaði þær. Í sáðbeðinu voru plönturnar hafðar í tvö ár og var sumum þeirra skýlt með því að þekja þær lyngi. Síðan voru hinar ungu plöntur teknar upp og plantað í dreifbeð. Þar fengu plönturnar að vera í tvö til þrjú ár. Þá var þeim plantað „þar, sem þær eiga að vaxa, eða þá sendar eitthvað út í buskann, til þeirra, sem vilja og framkvæmd hafa til þess að byrja á trjáplöntun. Svona plöntum eigið þið að planta. Þær bíða minnstan hnekki við flutninginn meðan þær eru ungar.“ Mikið vatn hefur runnið til sjávar frá því að þetta var skrifað en þetta er í fullu gildi hjá þeim sem sjálfir vilja sá og rækta trjáplöntur. Aftur á móti eru trjáplöntur framleiddar í miklum mæli í fjölpottabökkum nú á tímum og þá oftast plantað enn yngri en þarna er talað um. Við viljum þó benda á að betra er að forrækta viðkvæmar plöntur í einhver ár áður en þeim er plantað, rétt eins og gert var fyrir meira en 100 árum.

Mikil gróska er í Gömlu-Gróðrarstöðinni. Enn má þar finna tré frá þeim tíma þegar Jakob H. Líndal lýsti garðinum árið 1916. Mynd: Sig.A.

Lýsing á vexti

Í lok greinar sinnar skrifaði Jakob góða lýsingu á þeim trjá- og runnategundum sem Ræktunarfélagið hafði reynt á þessum tíma. Eins og fram kemur í inngangi sögðu þeir Bjarni og Hallgrímur (2012) að líklega væri þetta elsta úttekt á trjáræktartilraunum, sem gerð hefði verið á Íslandi. Víða í greininni eru fræðiheiti skráð en engu að síður fer stundum á milli mála um hvaða tegund er að ræða. Þar hjálpar ekki að sumar af tegundunum hafa skipt um íslensk heiti frá því að greinin var skrifuð og önnur um fræðiheiti. Því er ekki alltaf alveg auðvelt að átta sig á tegundum en í flestum tilfellum liggur það ljóst fyrir. Þeir Bjarni og Hallgrímur birtu eftirfarandi töflu með upplýsingum um þau tré sem nefnd eru í greininni og bættu við meðaltalsvexti árið 1936.

Tafla úr grein þeirra Bjarna og Hallgríms (2012) sem sýnir meðalvöxt helstu trjáa í Gömlu-Gróðrarstöðinni. Athygli vekur hversu lítil fylgni er á milli vaxtar og hitafars. Hluti skýringarinnar er sá að vöxtur barrtrjáa ræðst frekar af hita fyrra sumars á meðan vöxtur lauftrjáa ræðst að stórum hluta af yfirstandandi sumri. Að auki getur vöxtur ungra trjáa ráðist af ýmsum öðrum þáttum svo sem skjóli, hvort tréð hefur komið sér sæmilega fyrir og kuldaköflum á vaxtartíma. Margt annað getur einnig skipt máli.

Í texta með töflunni reynir hann að tengja vöxtinn við veðráttuna. Miðað við nútímaþekkingu má ætla að Jakob hafi haft töluvert fyrir sér með að tengja árlegan vöxt við meðalhita á Akureyri en ársvöxtur getur einnig verið háður aldri trjáa og ýmsum öðrum þáttum. Allt voru þetta mjög ung tré þegar mælingarnar voru gerðar og er vöxtur í samræmi við það. Það gæti hafa haft áhrif í þá átt að fylgni milli árshita og vaxtar var mjög lítil á þessum árum. Þetta er reyndar allsekki eina dæmið um að illa hafi gengið að tengja meðalvöxt trjáa við meðalhita.

Rétt er líka að nefna að ekki er hægt að leggja saman árlegan vöxt til að fá heildarvöxt trjánna því toppkal eða óhöpp geta skemmt eða aflagað vöxtinn.

Að auki fjallaði Jakob um ýmsa runna. Stundum eru skil milli þess sem kalla skuli tré eða runna afar óglögg og sumar runnategundirnar má gjarnan kalla tré. Það átti jafnt við árið 1916 sem í dag. Samtals nefndi Jakob 33 tegundir runna og trjáa sem reyndar höfðu verið árið 1916. Þessi samantekt sýnir samt ágætlega þann vísindalega þankagang sem Jakob bjó yfir.

Barrtré

Í skýrslu Jakobs var sérstakur kafli um barrtré, annar um lauftré og sá þriðji um runna. Við fetum í fótspor hans hér og byrjum á barrtrjánum. Árið 1916 höfðu verið reyndar fjórar tegundir af furum. Í greininni voru þær kallaðar skógarfura, Pinus sylvestris, fjallafura, P. montana, sem nú ber fræðiheitið P. mugo ssp. mugo, sembrafura, P. cembra, sem nú er algengara að kalla lindifuru og amerísk fura, P. banksiana, sem nú nefnist gráfura. Af þessum furutegundum reyndist skógarfuran best á þessum árum og lindifuran var í öðru sæti. Þetta var löngu áður en furulús lagði nær allar skógarfurur að velli á Íslandi svo ræktun hennar lá niðri í mörg ár. Segja má að ræktun skógarfuru hafi ekki borið sitt barr síðan.

Þessari skógarfuru var plantað meira en tuttugu árum eftir að greinin, sem hér er til umfjöllunar, var skrifuð. Hún er í Garðsárreit sem er einn af ellefu reitum Skógræktarfélags Eyfirðinga. Mynd: Sig.A.

Síðan voru nefndar fjórar trjátegundir í greininni sem kallaðar voru greni. Að vísu er bara ein tegund, rauðgreni, Picea abies, sem strangt til tekið tilheyrir ættkvísl grenitrjáa. Hinar þrjár eru þintegundirnar balsamþinur, Abies balsamea, síberíuþinur, A. sibirica, og sennilega hvítþinur, P. alba. Það tré var nefnt silfurgreni og fræðiheitið Abies pectinata gefið upp. Það er eldra heiti á A. alba en heitið silfurþinur er notað á hina amerísku A. amabilis.

Þetta gerðarlega rauðgrenitré er í Minjasafnsgarðinum og var aðeins lítil planta árið 1916. Nú er það 15,4 m á hæð. Mynd: Bergsveinn Þórsson.

Þar sem þintegundir eru að jafnaði síðframvindutré var þess varla að vænta að þær stæðu sig vel á árdögum skógræktarinnar en Jakob var mjög ánægður með síberíuþininn og sagði um hann: „Eftir horfunum nú má máske vænta af þessari tegund mestrar framtíðar til nytja af þeim grenitegundum, sem enn hafa verið reyndar.“

Síberíuþinur, Abies sibirica, í Kjarnaskógi. Jakob H. Líndal spáði tegundinni góðu gengi á Íslandi. Mynd: Sig.A.

Tvær lerkitegundir voru í ræktun á þessum árum. Það voru síberíulerki, Larix siberica og evrópulerki, L. decidua sem þá var algengara að kalla L. europaea. Þarna á árdögum skógræktar kom strax í ljós að kal var algengara í evrópulerki en síberíulerki. Það sést á trjám frá þessum árum. Evrópulerkið ber þess alltaf merki að hafa orðið fyrir endurteknu kali en aðeins hluti síberíulerkisins hefur þannig vaxtarlag. Að sögn Jakobs var síberíulerkið þróttmest allra barrtrjáa á þessum tíma.

Árið 1899 hófust framkvæmdir við fyrstu trjáræktarstöðina á Akureyri. Hún var þar sem nú er Minjasafnsgarðurinn. Til að hafa umsjón með framkvæmdum þurfti að fá einhvern sem hafði þekkingu og reynslu. Það var auðsótt því maður að nafni Jón Chr. Stephansson (1829-1910) hafði hafið ræktun trjáa í garði við hús sitt nokkrum árum áður. Jón þessi bjó í húsinu sem stendur við Aðalstræti 52. Ekki eru til neinar ritaðar heimildir um ræktun Jóns í garði sínum en til er mynd úr garðinum frá 1912. Þar sjást nokkur lerkitré sem eru á að giska rúmir tveir metrar á hæð. Líklegt er að þau hafi verið hluti af þeim trjám sem Jón Chr. hafði plantað áður en trjáræktarstöðin var stofnuð. Mynd: Sig.A.

Lauftré

Fyrsta lauftréð sem Jakob nefndi er birki sem hann kallaði Betula odorata. Nú er tegundin kölluð B. pubescens, en eldra heitið vísar í ilminn af birkinu. Það er því í stíl við hið fagra heiti ilmbjörk sem stundum er notað og er sjálfsagt ekkert síður dregið af þessu gamla fræðiheiti en ilminum sem það gefur frá sér. Fram kemur í greininni að árlega hafi verið sáð bæði norsku og íslensku fræi og að lítill munur var á trjánum eftir uppruna. Fæst þeirra fengu einn, beinan stofn en flestar voru „meira og minna bugðóttar, sumar greindar“. Athygli vekur að toppkal var alltítt að sögn Jakobs. Svo gaf hann þann dóm að birkið væri nægjusamasta tréð í ræktun ásamt lerkanum, eins og hann kallaði lerkið. Nú er hæsta, mælda birki á Íslandi í Minjasafnsgarðinum eins og við sögðum frá í pistli um garðinn og er það rúmlega fimmtán metra hátt. Samkvæmt því sem kemur fram í grein Jakobs er óvíst hvort það er sprottið upp af norsku eða íslensku fræi.

Þetta glæsilega birki er í Minjasafnsgarðinum. Frá því sögðum við í sérstökum pistli í ágúst 2024 sem finna má hér. Þrátt fyrir þessar hangandi greinar er tréð ilmbjörk en ekki hengibjörk. Mynd: Sig.A.

Svo var nefnd til sögunnar birkitegund sem nú er oftast kölluð hengibjörk, B. pendula, en stundum vörtubirki, B. verrucosa. Þetta birki kallaði Jakob skógarbirki og notaði seinna fræðiheitið. Ekki var mælt sérstaklega með tegundinni í greininni. Nú eru sum af fallegustu birkitrjám í Eyjafirði af þessari tegund. Má nefna Frú Margréti sem vex í Kjarnaskógi sem gott dæmi.

Hengibjörkin Frú Margrét er eitt fegursta tréð í Kjarnaskógi. Þetta tré var valið tré ársins hjá Skógræktarfélagi Íslands árið 2009 og var þá rétt tæpir 11 metrar á hæð. Mynd: Sig.A.

Tvær reynitegundir voru nefndar í greininni. Annars vegar var það íslenski ilmreynirinn, Sorbus aucuparia, sem náð hafði bestum þroska allra trjáa í ræktuninni. Tvö af hæstu trjánum voru þar sem nú er Minjasafnsgarðurinn og náðu 4,65 og 4,85 m hæð. Má sjá mynd af þessum risum hér ofar. Í greininni var einnig sagt að eitt tréð hefði náð rúmlega fimm metra hæð en engin mynd er til af því. Hin reynitegundin er í greininni kölluð silfurreynir og fræðiheitið S. hybrida gefið upp. Nú er silfurreynir kallaður S. intermedia. Sennilega er þó fræðiheitið rétt í greininni en það tré kallast nú gráreynir. Að minnsta kosti er það gráreynir sem nú er að drepast úr fúa og elli í Minjasafnsgarðinum. Jakob mælti með báðum þessum reynitegundum í íslenska garða og taldi þær til mikillar prýði en lítilla viðarnytja.

Bergfuran á myndinni var gróðursett við Gömlu-Gróðrarstöðina árið 1920 eða fjórum árum eftir að greinin var skrifuð. Engin bergfura var reynd á allra fyrstu árum skógræktar í Eyjafirði. Framan við furuna vex reynitré upp af gömlum stofni. Ef til vill er þessi gamli stofn frá árdögum skógræktar á Íslandi þótt sprotarnir séu miklu yngri. Mynd: Sig.A.

Næst var gráelri, Alnus incana, nefnt til sögunnar. Illa gekk að halda lífi í þeirri tegund og kann að vera að rétta rótarhnýðisgerla hafi skort. Við höfum lýst því í nokkrum pistlum okkar að elritegundir þrífast ekki án þessara gerla. Elstu elritrén við Gömlu-Gróðrarstöðina eru frá 1930 svo sennilega hafa öll þessi elritré frá árdögum skógræktar á þessum stað drepist. Aftur á móti er enn að finna elri í Grundarreit sem gróðursett var árið 1900 eða 1901.

Gráelri vex vel á Íslandi en illa gekk með tegundina í upphafi skógræktar á landinu. Þetta er eitt af nokkrum glæsilegum trjám af þessari tegund sem finna má í Kjarnaskógi. Mynd: Sig.A.

Meðal trjánna var einnig að finna hegg, Prunus padus, sem reyndist vel og er enn í ræktun á Íslandi. Ellefu ára gamalt tré var tveggja metra hátt árið 1916. Tegundin er ekki langlíf en í Minjasafnsgarðinum hefur heggur verið endurnýjaður eins og sjá má á myndinni hér að neðan.

Blómstrandi heggur í Minjasafnsgarðinum. Nú blómstrar tegundin mikið og árlega en árið 1916 var skráð: „Hefur blómstrað sum sumur“. Mynd: Sig.A.

Að lokum voru þrjár tegundir nefndar sem allar eru löngu horfnar úr görðunum þar sem þær voru upphaflega reyndar. Allar hafa þó verið ræktaðar á Íslandi hin síðari ár. Fyrst er að nefna að í ræktun árið 1916 var hlynur en plönturnar uxu lítið og kól jafnharðan. Í greininni var fræðiheitið Acer platanoides gefið upp. Það er notað á broddhlyn. Nú er hvorki að finna broddhlyn í Minjasafnsgarðinum né við Gömlu-Gróðrarstöðina en þar er að finna garðahlyn, A. pseudoplatanus, sem var gróðursettur um 1930. Hinar tvær horfnu trjátegundirnar eru eplatré og askur, Fraxinus excelsior. Lítil reynsla var komin á þessar tegundir þegar greinin var skrifuð en þær þrifust almennt frekar illa á þessum tíma enda skjólið lítið. Nú má vel rækta báðar tegundirnar á sæmilega skjólgóðum stöðum, svo sem í skjóli gamalla trjáa sunnan við Gömlu-Gróðrarstöðina þar sem nú vaxa allnokkur eplatré.

Askur í Síðuhverfi á Akureyri. Tegundin þreifst illa fyrir hundrað árum. Fremst á myndinni má sjá blátopp sem nefndur er hér á eftir. Hann hefur verið í ræktun á Akureyri í meira en hundrað ár. Mynd: Sig.A.

Runnar

Í skýrslu Jakobs frá árinu 1916 var einn kafli um runna. Þar kom fram að gerðar höfðu verið tilraunir með ýmsar tegundir runna og hann sagði frá nokkrum þeirra sem best höfðu reynst. Hann byrjaði á að segja frá þremur tegundum af ættkvíslinni Rubus. Þetta eru rauðber, R. rubrum, sem eru náskyld rifsberjum sem nú eru meira ræktuð, R. spicatum, sólber, R. nigrum, og hindber R. idaeus. Tvær þær fyrrnefndu, rauðber og sólber, báru á þessum tíma árlega ber en hindberin aðeins í betri árum. Rétt er að nefna að stundum er enginn greinarmunur gerður á rauðberjum og rifsberjum. Það á að minnsta kosti við á Íslandi og sjálfsagt eru báðar tegundirnar til hér á landi. Tvær rósategundir voru nefndar á nafn. Það eru rauðblaðarós sem Jakob kallaði Rosa rubrifolia en er nú algengara að kalla R. glauca og grænleggjarós, R. canina, sem nú er algengara að nefna hundarós. Hundarósin er alveg dottin úr tísku en Jakob sagði hana harðgerða og nægjusama þótt hún næði ekki eins góðum þroska og rauðblaðarósin. Það kemur á óvart að Jakob virðist hafa haft mjög gott yrki af rauðblaðarósinni sem hann sagði blómstra árlega. Reynsla flestra af eldri yrkjum rauðblaðarósarinnar er sú að þau hafi hreint ekki blómstrað árlega en nýrri yrki geta gert það ef ryðsveppur sækir ekki of mikið á þær. Fróðlegt væri að vita hvaða yrki var reynt á þessum árum eða hvort það hefur varðveist einhvers staðar en það er ekki lengur til í görðunum sem um er rætt. Aftur á móti er nýrra yrki í Minjasafnsgarðinum og er vel til fundið að hafa þar rauðblaðarós sem á upphafsárum garðsins var talin best rósa í ræktun á Akureyri.

Rauðblaðarós hefur aftur verið plantað í Minjasafnsgarðinn og blómstrar árlega. Þegar garðurinn var endurnýjaður fyrir nokkrum árum var bæði plantað rauðblaðarós og hegg sem sjá má í blóma hér ofar. Án vafa hefur Bjarni Guðleifsson stungið upp á að þessum tegundum yrði plantað í garðinn enda voru þær þar í upphafi. Mynd: Sig.A.

Tvær tegundir toppa, Lonicera, sem þá voru kallaðir geitblöð, voru í tilraunareitunum og taldi Jakob að þeir báðir verðskulduðu meiri útbreiðslu. Annars vegar var það hinn vel þekkti blátoppur, Lonicera caerulea sem enn er algengasta limgerðisplanta Akureyrar og hins vegar L. tatarica sem var kallað síberískt geitblað. Nú gengur sú tegund undir nafninu rauðtoppur og er víða til þótt hann sé ekki eins vinsæll og blátoppurinn. Má segja að óskir Jakobs varðandi toppana hafi ræst. Svo nefndi hann bæði snjóber, Symphoricarpos racemosus (nú S. albus) og rauðylli, Sambucus racemosa. Rauðyllinn kelur töluvert og nú hafa aðrar yllitegundir tekið við af honum í ræktun.

Ein tegund af kvistum, Spiraea, var nefnd í greininni en lýsingin gerir að verkum, ásamt bæði fræðiheitinu sem nefnt er og því íslenska, að ekki er auðvelt að átta sig á hvaða tegund var um að ræða.

Einn af kostum blátoppsins er hvað hann laufgast snemma án þess að verða fyrir skemmdum af síðbúnum vorfrostum. Á myndinni sést einnig stórglæsileg selja í fullum blóma. Hún laufgast ekki fyrr en eftir blómgun. Mynd: Sig.A.

Athygli vekur að tegundirnar fjallagullregn, Laburnum alpinum, kergi, Caragana arborescens, (sem í greininni var kallað síberískt baunatré) og síberíuþyrnir, Crataegus sanguinea, voru allar hafðar með í umfjöllun um runna. Allar tegundirnar geta myndað tré á Íslandi en vissulega er það rétt að tvær þær síðarnefndu eru oft klipptar þannig að þær myndi runna. 100 árum síðar er gullregn mikið ræktað í görðum. Það er að vísu oftast svokallað garðagullregn, Laburnum x watereri 'Vossii', en í þessum tilraunum var án efa um fjallagullregn að ræða eins og fræðiheitið segir til um. Hinar tvær tegundirnar hafa fallið úr tísku þótt full ástæða sé til að rækta þær meira en nú er gert. Á Akureyri eru til mjög falleg eintök af þeim báðum.

Kergi, garðakergi eða síberískt baunatré, Crataegus arborescens, í Lystigarðinum á Akureyri 13. júní 2025. Því miður hefur dregið töluvert úr ræktun tegundarinnar. Mynd: Sig.A.

Ásteytingasteinarnir

Í títtnefndri skýrslu í Ársriti Ræktunarfélags Norðurlands árið 1916 var sérstakur kafli sem ber sama heiti og þessi kafli. Þar fór Jakob yfir það helsta sem dregið hafði úr væntum árangri. Kaflinn var skrifaður til að „einhverjir bætist við, sem hefjist handa og fái sér að minnsta kosti nokkrar trjáplöntur til þess að rækta heima við bæinn sinn til ánægju og prýðis.“

Flest af því sem stendur í kaflanum stenst vel tímans tönn. Jakob nefndi til dæmis þann plagsið að geyma plöntur of lengi fyrir gróðursetningu þannig að þær þornuðu. Því miður er þetta enn mjög algengt vandamál. „Þornaðar plöntur er hæpið að nokkurntíma nái þrótti og þroska“ sagði Jakob. Svo varði hann töluverðu plássi í að tala um mikilvægi þess að velja plöntunum góðan og frjóan stað, „skera ekki garðstæðið óþarflega við neglur sér“ og hann mælti með að planta þétt svo plönturnar skýldu hver annarri í uppvexti.

Í garðinum við Gömlu-Gróðrarstöðina er fallinn síberíuþyrnir sem neitar að gefast upp. Talið er að hann hafi verið gróðursettur um 1930 en eldri tré sömu tegundar er ekki lengur að finna í garðinum. Sjá má að hann stendur nærri garðahlyn. Blöð hans liggja á jörðinni. Mynd: Sigríður Hrefna Pálsdóttir.

Svo kom Jakob að því sem hann taldi mikilvægast af öllu. Það er að hafa garða eða trjáreiti algerlega friðaða fyrir búfjárbeit. Jakob sagði í greininni að telja mætti að í þremur görðum af hverjum fjórum, sem plantað hafi verið í af hálfu Ræktunarfélagsins, hafi trén verið eyðilögð af sauðfé. Þetta taldi hann að seinkaði öllum árangri og leiddi til þess að almenningur missti bæði trúna og áhugann á frekari trjárækt. Átti það jafnt við um garðeigendur og almenning sem sá litlar eða engar framfarir í görðum „án þess þó að vita hinar réttu orsakir.“ Svo er að sjá sem Jakobi hafi verið nokkuð heitt í hamsi, eins og mörgum skógræktarmanninum æ síðan þegar þessi málefni ber á góma, enda hélt hann áfram og sagði: „En sauðkindin sleppur og skuldaregistrið altsaman er skrifað á bak guði og óblíðu íslenzkrar náttúru."

Kaflann endaði Jakob á þessum orðum: „Heldur engan trjáreit en illa girtan.“

Skemmdir vegna sauðfjárbeitar eru ekki nýtt fyrirbæri. Hér má sjá bitnar stafafurur. Sú tegund var ekki til á Íslandi árið 1916. Myndir: Sig.A.

Að lokum

Við teljum óþarfi að endurbirta alla greinina á þessum vettvangi enda er hún nokkuð löng, sem fyrr segir. Við bendum áhugasömum á að lesa má hana á tímarit.is því greinin er í meiralagi fróðleg og sýnir vel þá trú sem frumkvöðlar íslenskrar skógræktar höfðu á verkefninu. Vísindaleg vinnubrögð Jakobs koma glöggt fram í greininni frá 1916. Það sést meðal annars á því að þar sýndi hann í töflu árlegan lengdarvöxt nokkurra trjáplantna frá 1907-1916 eins og sagt er frá hér ofar.

Seinna gerðist Jakob bóndi á Lækjamóti í Víðidal og stundaði vísindarannsóknir í jarðfræði (Bjarni og Hallgrímur 2012). Að lokum viljum við þakka Pétri Halldórssyni fyrir vandaðan yfirlestur greinarinnar og þarfar ábendingar. Einnig viljum við þakka Hallgrími Indriðasyni, Bergsveini Þórssyni og Sigríði Hrefnu Pálsdóttur fyrir lán á myndum og upplýsingar sem þau veittu í tengslum við þær. Öll eiga þau drjúgan þátt í skógræktarsögu Eyjafjarðar, hvert með sínum hætti.

Heimildir:

Bjarni E. Guðleifsson og Hallgrímur Indriðason (2012): Gamla Gróðrarstöðin á Akureyri. Í Skógræktarritið 2012 1. tbl. Bls. 33-40. Skógræktarfélag Íslands, Reykjavík.

Jakob H. Líndal (1916): Um trjárækt. Ársrit Ræktunarfélags Norðurlands 1916 bls. 28-77. Sjá: Ársrit Ræktunarfélags Norðurlands Megintexti (01.01.1916) Tímarit.is