Evrópskt gráelri - Fyrsti hluti

Eftir langa og snjóþunga vetur vorar loksins í háfjöllum Evrópu. Veðrið fer hlýnandi og sólin skín, nema ef hlýindunum fylgja rigningar eins og stundum gerist. Hvort heldur sem er bráðnar snjórinn hratt og vatnið safnast saman í læki sem fossa niður hlíðarnar og geta jafnvel brotið nokkurt land og borið í burtu dýrmæta mold með þeirri næringu sem í henni kann að vera. Þarna í fjöllunum renna lækirnir saman í straumharðar ár sem á vorin geta flætt yfir bakka sína og fært umhverfi þeirra á kaf. Þetta er ekki góður staður fyrir tré til að vaxa á, en ein tegund hefur þróast alveg sérstaklega til að takast á við þetta umhverfi. Heitir hún gráelri eða Alnus incana (L.) Moench. Evrópskt gráelri er tré vikunnar.

Einstaklega glæsilegt gráelri í Lystigarðinum á Akureyri sem gróðursett var í garðinn árið 1985. Mynd: Sig.A.

Yfirlit

Í þessum fyrsta gráelripistli lýsum við þeirri vist sem evrópska gráelrið hefur þróast í og hvar elrið er að finna. Við beinum sjónum okkar meðal annars að Norðurlöndunum, en þaðan kemur obbinn af því gráelri sem hér er í ræktun. Við skoðum einnig í hvers konar vist tegundin vex í Evrópuhluta Rússlands og hvort við getum lært eitthvað af því. Við segjum frá þróun tegundarinnar og þætti ísaldarinnar í henni. Við segjum einnig frá hversu auðvelt tegundin á með að vaxa í ófrjóu landi. Allt þetta gefur okkur hugmynd um hvar hentugt gæti verið að rækta tegundina á Íslandi.

Í öðrum pistli lýsum við tegundinni nánar, segjum frá nafni hennar, blómgun, fjölgun og þrifum á Íslandi. Þá segjum við einnig frá notkun viðarins og tilbrigðum (forma) sem finna má í garðrækt. Seinna munum við birta þriðja pistilinn um gráelri. Í honum beinum við sjónum okkar að undirtegundum gráelris ásamt skyldum tegundum. Þá komum við aftur að ísöldinni og hvernig hún átti sinn þátt í að móta þær og mynda. Einnig kemur til greina að skrifa sérstakan pistil um einhverja af undirtegundum.

Í elripistlum okkar tölum við um hóp plantna af þessari ættkvísl sem elri en um einstakar, glæsilegar plöntur sem ölra. Beygingu seinna orðsins má sjá hér. Hún hljómar nokkuð framandi enda er bókstafurinn -r stofnlægur í orðinu. Errið fylgir því stofninum en er ekki hluti af endingunni -ur eins og ætla mætti. Í seinni hópnum eru orð eins og hestur og gestur. Í þeim fellur errið út í aukaföllum. Ölur er aftur á móti í hópi með orðum eins og vetur. Í þeim báðum er errið haft með í öllum myndum orðanna. Sennilegast er að flest okkar telji (ómeðvitað) að errið sé hluti af -ur endingu og því beygjum við orðið á annan hátt en gefið er upp hjá Árnastofnun. Frekari rök fyrir þessari notkun orðanna elri og ölur má sjá hér.

Ungur, beinvaxinn og glæsilegur fulltrúi sinnar tegundar í Lystigarðinum á Akureyri sumarið 2025. Mynd: Sig.A.

Undirtegundir

Þessi grein er fyrst og fremst um hið evrópska gráelri sem lengi hefur verið til á Íslandi. Við verðum samt að geta þess að hin síðari ár hafa grasafræðingar tekið upp á því að sameina nokkrar líkar og skyldar tegundir í eina safntegund. Því má nú líta á Alnus incana sem heiti yfir safntegund sem á sér nokkrar, skilgreindar undirtegundir sem finnast í og við barrskógabeltið um nánast allt norðurhvel jarðar. Þá heitir gráelrið í Evrópu Alnus incana ssp. incana. Við nefnum þetta hér og í þessum pistli kemur þetta annað veifið fyrir. Seinna munum við birta sérstakan pistil um gráelrihópinn.

Laufblöð gráelris í rigningu. Myndina fengum við af vef Lystigarðsins en hana tók Björgvin Steindórsson.

Þróun

Í Ölpunum hefur gráelri þróast við sérstakar aðstæður sem leitt hafa til eiginleika sem gera tréð nokkuð frábrugðið öðrum trjám. Það vex víða við skilyrði sem flest önnur tré eiga erfitt með að þola. Það þarf að standast vorflóð sem eru nær árleg í háfjöllum. Síðan sjatnar vatnið og skilur oft eftir sig frekar næringarsnauðan og jafnvel þurran jarðveg. Þetta eru þau skilyrði sem mótað hafa gráelrið, þurr og næringarsnauður jarðvegur sem verður rennblautur á vorin og jafnvel á haustin líka. Næringin, sem fyrir var í jarðveginum, bera árnar með sér niður á láglendið og þannig myndast frjósamir dalbotnar en þar er að finna aðrar fjölbreyttar trjátegundir og annað elri.

Þessi elritegund sker sig frá flestu öðru elri með því að vera með óvenjustórt rótarkerfi og geta sett umtalsverð rótarskot sem hjálpa því að standa af sér straumþungann og viðhalda tegundinni. Aðrar elritegundir sem tilheyra sömu safntegund setja ekki allar svona mikil rótarskot þótt þess þekkist dæmi frá erfiðum stöðum. Af þeim undirtegundum sem reyndar hafa verið hér á landi er það helst blæelri, Alnus incana ssp. tenuifolia, frá Alaska sem einnig getur sett rótarskot. Sama tegund frá Alberta í Kanada, sem er meira ræktuð á Íslandi en erfðahópurinn frá Alaska, setur ekki rótarskot.

Einn af gráölrunum í Lystigarðinum á Akureyri. Mynd: Sig.A.

Gráelri er meinilla við að vaxa í blautum jarðvegi þegar líða tekur á sumarið og tréð er í mestum vexti. Neðar í fjöllunum og á láglendinu eru aðrar elritegundir eins og Alnus glutinosa (L.) Gaertn. sem ýmist kallast svartelri eða rauðelri á íslensku. Ólíkt gráelrinu þolir það ágætlega að vaxa í vatnsmettuðum jarðvegi. Það á að minnsta kosti við ef jarðvegskuldinn er ekki mjög mikill. Gráelrið getur ekki vaxið í slíkum jarðvegi nema í takmarkaðan tíma snemma á vorin eða seint á haustin. Þetta er gott að hafa í huga þegar gráelri er plantað á Íslandi. Það þolir vel að standa í vatni snemma á vaxtartímanum einkum ef vatnið er á hreyfingu og þar með súrefnisríkt. Ef það stendur í vatnsmettuðum jarðvegi á sumrin, þegar vöxtur er mestur, er hætt við að ræturnar fái ekki nægilegt súrefni og drukkni. Tréð vill ferskan jarðraka og má gjarnan standa nærri lækjum eða ám. Þar fær það mikið að drekka og við slíkar aðstæður nær það bestum þroska. Þrátt fyrir þetta getur gráelri vel lifað á þurrum stöðum. Það má meðal annars sjá á Akureyri og í Hafnarfirði þar sem tegundinni hefur sums staðar verið plantað sem götutré. Það þrífst meira að segja ágætlega á þurrum umferðareyjum.

Gráölur á umferðareyju á hringtorgi á Akureyri í apríl 2025. Snjó er rutt upp á eyjuna og á vorin bráðnar hann þannig að jarðvegurinn verður tímabundið mjög blautur. Svo þornar hann yfir sumarið enda gott dren undir umferðarmannvirkjum. Þetta minnir dálítið á þær aðstæður sem gráelrið þróaðist við.  Því verður að hæla starfsmönnum bæjarins fyrir þetta val. Mynd: Johanna Flensborg Madsen.

Prýðisgott virðist vera að planta gráelri við umferðarmannvirki. Þar sem skipt hefur verið um jarðveg á slíkum stöðum er að finna þurran og rýran jarðveg en gráelrið ræður vel við það. Þetta eru einmitt aðstæður sem svipar til þeirrar vistar sem gráelrið þróaðist við í fjalllendi Evrópu.

Elri vex sem götutré á Akureyri ásamt lágvöxnum runnum. Með klippingu er komið í veg fyrir að trjágróður skyggi á umferð. Gott dren er undir mannvirkjunum og gráelrið vex þarna prýðilega. Mynd: Sig.A.

Elrið og ófrjótt land

Allt elri lifir í sambýli við gerla af ættkvíslinni Frankia. Gerlarnir vaxa á rótunum og mynda þar hnúða sem stækka ár frá ári. Ættkvíslin Frankia getur einnig myndað sambýli með nokkrum öðrum trjá- og runnategundum en tegundin sem vex með elrinu fær af því nafn og kallast Frankia alni. Frá þessu sambýli gerla og elris höfum við sagt áður og má meðal annars lesa um það hér. Þessir gerlar vinna nitur beint úr andrúmsloftinu og gera elri kleift að vaxa í næringarsnauðum jarðvegi. Í staðinn færir tréð gerlunum sykrur sem verða til við ljóstillífun. Þetta kemur sér mjög vel fyrir gráelrið þegar ár og lækir hafa sópað lífrænum efnum í burtu eins og lýst er hér að ofan. Því hentar vel að gróðursetja plöntur úr gráelrihópnum á rýrar eða gróðurvana áreyrar sem víða finnast hér á landi. Þá kemur stórt rótarkerfi sér vel og getur dregið verulega úr vatnsrofi. Hér á landi eru meira að segja þekkt dæmi um gráelri sem plantað hefur verið í malarnámu og líkaði það alveg ljómandi vel. Það sýnir vel hversu auðvelt gráelrið á með að lifa á næringarsnauðum stöðum sem geta verið þurrir stóran hluta ársins.

Gráelri í áður ófrjóu landi austur í Skriðdal. Nú hefur alaskalúpína lagt undir sig melinn sem þarna var en hún á það sameiginlegt með elri að lifa í sambýli við gerla á rótunum sem vinna nitur úr andrúmsloftinu. Því vex frjósemin ár frá ári. Mynd: Sig.A.

Elrið og ísöldin

Allt bendir til þess að gráelri hafi fikrað sig frá miðhluta Evrópu á eftir ísröndinni í norðurátt og upp í fjöllin í suðri eftir að ísa ísaldarinnar tók að leysa. Nú er það útbreitt í norðaustanverðri Evrópu og í fjalllendi í miðhluta álfunnar (Árni 2017). Það nær allt norður að 70°N á Norðurlöndum og til Kákasus í austri.

Útbreiðsla gráelris samkvæmt Wikipediu. Kortið er að mestu í samræmi við aðrar heimildir.

Ekki kemur fram í okkar heimildum hvenær eða hvernig elrið barst til Skandinavíu eftir ísöldina en megnið af því elri sem hér er ræktað er ættað þaðan. Það gæti hafa fylgt ísaldarjöklinum og komist fyrst yfir til syðsta hluta Svíþjóðar frá Danmörku og þaðan norður eftir skaganum. Ef svo er, þá lét það síðar undan síga fyrir öðrum tegundum á sumum stöðum því gráelri vex hvorki villt í Danmörku né í suðurhluta Svíþjóðar. Reyndar finnst það á báðum þessum stöðum sem slæðingur frá ræktun og á ekki í neinum vandræðum þar. Elrið gæti líka hafa borist norður fyrir Helsingjabotn í gegnum það svæði sem við nú köllum Finnland og þaðan suður Skandinavíuskagann. Það gæti verið skýring á því hversu lítill munur er oft á þrifum milli kvæma frá Norðurlöndunum, þótt á því séu undantekningar. Norðlæg kvæmi eru hér öruggust þótt þau vaxi í upprunalegum heimkynnum sínum töluvert norðar en á Íslandi. Um tíma voru flutt inn kvæmi frá Danmörku sem almennt reyndust hér illa. Hvaðan þau voru upphaflega er ekki auðvelt að segja.

Vetrarmyndir af gráölrum í Kjarna. Þær verða að duga því við steingleymdum að mynda elrið á ísöldinni. Myndir: Sig.A.

Elri í Evrópuhluta Rússlands

Til að skoða betur í hvers konar vist gráelri er að finna skoðuðum við bók sem ber heitið European Russian Forests (Smirnova o.fl. 2017). Gott getur verið að skoða slíkar bækur til að vita hvaða tré vaxa saman og hvers er að vænta af þeim í ræktun. Það er fróðleikur sem getur kennt okkur hvar best er að reyna svona tré á Íslandi.

Í fyrsta lagi er nefnt að stundum megi finna stöku gráelri í barrskógum. Þar eru slík tré samt ekki jafnalgeng og birkitegundir og blæaspir. Þetta segir okkur samt að gott getur verið að planta gráelri með greni og öðrum barrtrjám. Það mun nýtast sem niturgjafi en smám saman láta undan þegar barrtrén stækka. Því hefur verið haldið fram að líta megi á gráelri sem elritegund barrskóganna í Evrópu á meðan elritegund sem ýmist kallast svart- eða rauðelri á íslensku sé tegund laufskóganna (Þorbergur 2018). Það elri kallast Alnus glutinosa á máli fræðimanna. Gráelrið er þó líklegra að finna á þeim svæðum barrskóganna þar sem minna er um barrtré. Það vex gjarnan þar sem miklar vetrarhörkur ríkja. Þegar dregur úr þeim tekur A. glutinosa við í Evrópu.

Smirnova og félagar (2017) segja að gráelri finnist stundum þar sem skógarhögg hefur verið stundað og það sé nokkuð algengt í yfirgefnu landbúnaðarlandi. Þar sem ár flæða yfir bakka sína má gjarnan finna gráelri eins og við er að búast, en þar finnst einnig áðurnefnda elritegundin A. glutinosa. Gráelrið er algengara norðan til en hlutdeild hinnar tegundarinnar vex eftir því sem sunnar dregur. Báðar tegundirnar eru algengar á flæðilöndum í Rússlandi.

Gráelrið er þarna talið til frumbýlinga meðal trjáa ásamt skógarfuru, Pinus sylvestris, síberíulerki, Larix sibirica, birki, Betula spp., blæösp, Populus tremula, og ýmsum víðitegundum, Salix spp. Gott er að hafa þetta í huga þegar gráelri er valið pláss í íslenskri skógrækt.

Þetta gráelri er ekki í Austur-Evrópu heldur á Austurvelli í Reykjavík í ágúst 2024. Mynd: Steinar Björgvinsson.

Gráelri á Norðurlöndum

Margt er líkt með gráelri á Norðurlöndum og í Evrópuhluta Rússlands. Vistin er lík á báðum stöðum og eins og í Rússlandi er A. glutinosa að jafnaði sunnar á svæðinu og í meiri bleytu. Sem fyrr segir vex gráelri hvorki villt í syðsta hluta Svíþjóðar né í Danmörku en hefur sáð sér þar nokkuð út frá ræktun. Þar vex A. glutinosa aftur á móti villt. Við notum hér fræðiheitið því ekki er eining um hvort kalla beri tegundina rauðelri eða svartelri og við erum ekki tilbúin til að taka afstöðu til heitanna.

Í Skandinavíu vaxa birkiskógar í fjöllum ofan við furu- og greniskóga. Innan um birkið má víða finna gráelri á stangli. Nálægt skógarmörkunum myndar gráelri fræ sem er að jafnaði ófrjótt. Þar virðist það fyrst og fremst fjölga sér og viðhalda með rótarskotum. Það lítur út fyrir að hafa fjölgað sér þannig í margar aldir en sáð sér á þessum slóðum á hlýskeiði snemma á nútíma (Þorbergur 2018). Neðar, þar sem vaxtarskilyrði eru betri myndar gráelri frjótt og gott fræ.

Megnið af því gráelri sem ræktað er á Íslandi er ættað frá Noregi.

Gráelri við Konungsjarðgöngin í Sogn- og Firðafylki í Noregi. Mynd: Árni Þórólfsson. Myndina birti hann í grein um elri árið 2017.

Aldur

Birki og elri eru af sömu ætt, Betulaceae, og eiga sitthvað sameiginlegt. Eitt af því er að trén verða ekkert sérstaklega öldruð. Árni Þórólfsson (2017) segir að gráelri verði að jafnaði um fjörutíu til hundrað ára en hámarksaldur getur þó verið um 200 ár í Noregi. Þarna er að sjálfsögðu átt við standandi tré en þar sem tegundin getur sett mikil rótarskot getur rótin verið miklu eldri en hver stofn. Gráelri vex nokkuð hratt í æsku og tekur út mestan vöxt sinn á 30 til 35 árum. Elsta gráelrið á Íslandi er að finna á Grund í Eyjafirði. Það var gróðursett árið 1900 eða 1901. Augljóst er að það hefur átt í vandræðum framan af æfi og hefur að öllum líkindum brotnað nokkuð oft undan snjó. Nú er þetta tré orðið gamalt og á fallandi fæti vegna aldurs og fúa en rótarskotin taka við.

Elsta gráelri Íslands verðskuldar fjórar myndir. Það er hér ásamt afkomendum sínum á mismunandi aldri í Grundarreit í Eyjafirði. Samt er það svo að allir stofnarnir tilheyra sama einstaklingnum og eru með sama erfðaefnið. Sjá má að snjór hefur leikið suma stofnana grátt, beygt þá og beyglað. Ef til vill er það viðeigandi fyrir tré sem ber þetta nafn að vera leikið grátt. Yngri rótarskotin eru mun beinni en þau eldri og geta sjálfsagt myndað glæsilega stofna með tíð og tíma. Myndirnar tók Benjamín Davíðsson 21. janúar 2026.

Árni Þórólfsson (2017) segir í sinni grein að árið 1904 hafi gráelri verið plantað við Gömlu-Gróðrarstöðina á Akureyri en það ár hófust framkvæmdir við Gróðrarstöðina eins og sagt er frá hér. Jakob H. Líndal segir í grein frá 1916 að gráelri hafi verið meðal fyrstu tegunda en ræktunin virðist ekki hafa gengið neitt sérstaklega vel og trjánum hafði fækkað nokkuð þegar greinin var skrifuð. Þó segir hann að nokkrar plöntur hafi orðið „allþroskamiklar“ og náð 3,25 m hæð. Hvað varð um þau tré er óvíst en samkvæmt merkingum í garðinum er elsta, lifandi elrið í garðinum gróðursett árið 1930. Kom það frá Noregi. Tréð frá 1930 og annað yngra setja rótarskot sem sum hver eru komin upp í rúmlega þriggja til fjögra og hálfs metra hæð. Í garðinum hefur rótarskot sést í að minnsta kosti sex metra fjarlægð frá móðurtrénu.

Gráelri með tilheyrandi rótarskotum við Gömlu-Gróðrarstöðina 20. janúar 2026. Flest eru rótarskotin nálægt trénu en eitt rótarskot er í sex metra fjarlægð. Móðurtréð var gróðursett árið 1930. Mynd: Benjamín Davíðsson.

Í Lystigarðinum á Akureyri er glæsilegt, beinvaxið tré frá árinu 1957 sem enn er við hestaheilsu. Í garðinum er að finna fleiri tré af þessari tegund en tré af öðrum undirtegundum, sem áður voru taldar sérstakar tegundir, hafa ekki reynst vel í garðinum og eru nú flest horfin.

Gráelri í Lystigarðinum sem sáð var til árið 1957. Þá stjórnaði Jón Rögnvaldsson garðinum en hann var fyrsti formaður Skógræktarfélags Eyfirðinga. Þetta gráelri virðist setja fleiri rótarskot en annað gráelri í garðinum. Vakin er athygli á að þrátt fyrir háan aldur er börkurinn enn sléttur og grár eins og vera ber á þessari tegund. Mynd: Sig.A.

Samantekt

Við höfum áður sagt frá ýmsu er varðar elritegundir sem ræktaðar eru á Íslandi. Vissulega má líta á þennan pistil sem hluta af þeirri umfjöllun. Um leið er þetta fyrsti pistillinn af nokkrum um gráelri og ræktun þess. Hér höfum við fyrst og fremst skoðað gráelri frá Evrópu, enda er það mest ræktaða elrið á Íslandi. Við höfum skoðað hvers konar vist hentar því eftir að duttlungar þróunarinnar hafa farið um það höndum um langa hríð. Svona pistlar verða ekki til nema með hjálp góðra manna, burtséð frá kyni þeirra. Án þeirra yrði þetta þunnur þrettándi. Þess vegna er okkur bæði ljúft og skylt að færa öllum þeim sem veitt hafa okkur upplýsingar og myndir okkar bestu þakkir. Sérstakar þakkir fær Benjamín Davíðsson fyrir að mynda elstu gráelritrén í Eyjafirði. Annað þeirra er í Grundarreit en hitt við Gömlu-Gróðrarstöðina. Árni Þórólfsson, Steinar Björgvinsson og Johanna Flensborg Madsen tóku einnig myndir sem eru í pistlinum ásamt höfundi, Sigurði Arnarsyni.

Í framhaldinu munum við fljótlega birta annan pistil um evrópskt gráelri eins og greint er frá í yfirlitskaflanum sem finna má fremst í þessum pistli. Okkar bestu þakkir fær Benjamín Davíðsson fyrir að mynda elstu gráelritrén í Eyjafirði. Annað þeirra er í Grundarreit en hitt við Gömlu-Gróðrarstöðina. Vandfundin eru eldri elritré á landinu. Að lokum viljum við þakka prófakarlesara okkar, Pétri Halldórssyni, fyrir vandaðan og þarfan yfirlestur. Allar missagnir og villur eru þó á ábyrgð höfundar.

Heimildir

Árni Þórólfsson (2017): Elri-Ölur. Í Skógræktarritinu 2017 2. tbl. bls. 10-25. Skógræktarfélag Íslands, Reykjavík.

Jakob H. Líndal (1916): Um trjárækt. Í Ársriti Ræktunarfélags Norðurlands 1916 bls. 28-77. Sjá: Ársrit Ræktunarfélags Norðurlands - Megintexti (01.01.1916) - Tímarit.is

Lystigarðurinn á Akureyri (2025) Garðaflóran, Alnus incana. Sótt 10.09. 2024. Sjá: Garðaflóra | Lystigarður Akureyrar

Olga V. Smirnova, Maxim V. Bobrovsky & Larisa G. Khanina (Ritstj.) (2017): European Russian Forests. Their Current State and Features of Their History. Plant and Vegetation 15. Springer, Dordrecht, The Netherlands.

Þorbergur Hjalti Jónsson (2018): Vanmetið fenjatré. Í Rit Mógilsár nr. 36. Skógræktin. Sjá: Rit Mógilsár - Nr. 36 (2018) - Tímarit.is