Tré ölrakóngsins. Seinni hluti: Vist og notkun

Fyrir fáum vikum birtum við fyrri hluta pistils okkar um trjátegundina Alnus glutinosa (L.) Gaertn. Þann pistil hófum við á því að segja frá ljóði frá 1778 eftir þýska þjóðskáldið Goethe. Það ljóð er um ölrakónginn sem tældi til sín barn í skógi þar sem þessa tegund var að finna. Til að komast hjá því að taka afstöðu til þess hvort kalla beri tegundina rauðelri eða svartelri nefnum við pistilinn eftir þessum illa kóngi. Í Þessum pistli notum við frekar fræðiheitið Alnus glutinosa. Í fyrri pistlinum lýstum við trénu og hvernig það fjölgar sér og viðheldur. Þar sögðum við einnig frá nöfnum tegundarinnar. Hér förum við nánar yfir vistfræði trésins og hvar það er helst að finna. Svo segjum við frá því hvernig tréð hefur verið nýtt á Íslandi og úti í hinum stóra heimi.

Tré ölrakóngsins í mýrarjaðri í skosku fuglafriðlandi. Mynd: Sig.A.

Útbreiðsla og hitakröfur

Tegundin vex í votlendi og með fram stöðuvötnum, ám og lækjum um mestalla Evrópu, allt norður til 65˚N við Helsingjabotn í Finnlandi og upp í 1.200 metra hæð í Týról í Alpafjöllum. Elrið vex suður til Miðjarðarhafslanda og austur um Litlu-Asíu allt til Írans. Að auki vex það sunnan Miðjarðarhafs í Atlasfjöllum Afríku. Tegundin vex í Noregi allt norður að 64˚N en er þar hvergi að finna ofar en í 300 m hæð yfir sjávarmáli. Gráelri, Alnus incana, sem við höfum fjallað um, vex bæði norðar og hærra til fjalla en þessi tegund.

Mynd eftir Jan Kops frá 1822 sem sýnir helstu einkenni tegundar sem við fjöllum hér um. Auðveldast er að greina tegundina frá öðru elri á laufinu. Aðrar elritegundir á Íslandi hafa að jafnaði annað lag. Upphaflega mun myndin hafa birst í ritinu Flora Batava.

Á Bretlandseyjum er þetta eina innlenda tegundin en nokkrar aðrar tegundir eru þar í ræktun. Í Skotlandi vex tegundin allt upp í 500 til 600 m hæð yfir sjávarmáli. Þar vex elrið helst í fjallshlíðum mót suðri og suðvestri (Þorbergur Hjalti 2018) en á láglendinu vex það gjarnan við hin fjölmörgu vötn sem finna má í landinu og að sjálfsögðu við ár og læki. Við hæsta fjall Skotlands, Ben Nevis, vex þetta elri hærra en villt skógarfura á svæðinu. Hún vex hæst í um 300 m hæð en elrið í allt að 330 m hæð yfir sjávarmáli.

Kræklótt elri við lítinn læk í Skotlandi. Skosk tré af þessari tegund geta verið æði fjölbreytt í útliti. Búast má við að það sama eigi við um Ísland þegar ræktun trjánna eykst. Mynd: Sig.A.

Þessi tegund er af flestum talin hitakærari en gráelri og vex að jafnaði sunnar en það. Þannig er því til dæmis háttað í Evrópuhluta Rússlands samkvæmt Smirnova og félögum (2017). Þorbergur Hjalti (2018) telur að málið sé ekki alveg svona einfalt. Hann segir að maður að nafni McVeans hafi sagt frá því árið 1953 að það sé ekki skortur á sumarhita sem ræður því að gráelri vaxi að jafnaði norðar en tré ölrakóngsins heldur ráði vetrarþol meiru. A. glutinosa þrífst ekki ef meðalhiti er undir frostmarki í sex mánuði eða lengur. Á Íslandi þarf að fara upp á hálendið til að finna slík svæði en á láglendi er meðalhiti undir frostmarki í um núll til fjóra mánuði á ári. Ef það er frekar vetrarkuldi en sumarhiti sem takmarkar útbreiðslu trés vikunnar ætti það að geta þrifist við heppileg jarðvegsskilyrði um nánast allt láglendi Íslands nema á annesjum. Samkvæmt því ætti kuldi ekki að hindra ræktun þessarar elritegundar á Íslandi. Hvort heldur það er vetrarkuldi eða sumarhiti sem hefur meira um þetta að segja má halda því fram að í Evrópu sé gráelri tegund barrskóganna og kaldra vetrarmánaða á meðan tegund vikunnar er tré vetrarmildra laufskóga. Þó þolir þessi tegund allt niður í 50° frost í takmarkaðan tíma, en það getur þó verið misjafnt eftir kvæmum (Þorbergur Hjalti 2018).

Þetta tré heiðrar ölrakónginn með því að standa allaufgað í Hveramýri í Hrunamannahreppi 19. október 2025 þegar öll önnur tré hafa fellt laufið. Mynd: Helga R. Einarsdóttir.

Elrikjarr

Þegar tegundin vex við erfið skilyrði myndar hún frekar kjarr en tré. Að auki getur hún viðhaldið sér með stofnskotum eins og íslenska birkið. Þetta leiðir til þess að oft verða til margstofna tré eða þykkni af trjástofnum sem vaxa þétt án þess að ná endilega tiltakanlega mikilli hæð. Diana Wells (2010) segir frá því í sinni bók að svona þykkni trjástofna geti vaxið þar sem fátt annað vex. Hún kallar það alder-carr. Þarna er komið norrænt orð sem við þekkjum vel. Aldercarr merkir bókstaflega elrikjarr. Þar sem tegund vikunnar er eina elritegundin sem vex villt á Bretlandseyjum á þetta fyrst og fremst við um þessa tegund.

Það er ekki alveg víst að við gætum kallað þetta elrikjarr á íslensku, en margstofna elri er nefnt aldercarr á ensku. Hér vex það á árbakka og stofnarnir verða langir og beinir. Sjá má á þykktinni að þeir eru misjafnlega gamlir. Mynd: Sig.A.

Hér vex tré vikunnar af óþekktu kvæmi í næringarsnauðum sandi á Suðurlandi. Þarna getur það vel vaxið þótt aðgengi að vatni sé ekki til fyrirmyndar. Líklegt er að þarna myndi tegundin sæmilega hávaxið kjarr með tíð og tíma. Væntanlega mun gróskan smám saman aukast og jarðvegur batna. Seinna geta kröfuharðari tré numið land innan um kjarrið. Mynd: Aðalsteinn Sigurgeirsson.

Vist

Ekki er eining um hvort kalla beri þessa tegund rauð- eða svartelri. Frá því sögðum við í fyrri pistli um tegundina. Nafnið hefur ekki áhrif á að tegundin er hrifin af því að vaxa þar sem næga vætu er að hafa. Erlendis er hún þekkt að því að vaxa í mýrum og bleytu þar sem fá tré geta vaxið. Tréð hefur verið reynt á þannig stöðum hér á landi og það getur vissulega vaxið þar en vex lítið og líður greinilega ekki vel. Sennilegasta ástæðan er jarðvegskuldi. Jarðvegur í mýrum og flóum, þar sem lítil eða engin hreyfing er á vatninu, er kaldur. Því getum við ekki mælt með ræktun þessarar tegundar í slíkri vist á Íslandi. Aftur á móti þrífst tréð best þar sem nægan, ferskan jarðraka er að finna.

Tilvalið er að planta trjánum við læki og ár þar sem nægt vatn er að hafa. Einnig þrífst tréð vel í frjórri garðamold og í skógum, en varast skyldi að planta þessari tegund í of þurran jarðveg nema til að rækta upp kjarr sem fóstrað getur aðrar tegundir. Almennt má þó segja að úrkoma á Íslandi er að jafnaði alveg nægileg fyrir A. glutinosa. Því getur tegundin þrifist í flestum jarðvegsgerðum. Hún virðist til dæmis ekki þjást af þurrki í Lystigarðinum á Akureyri en eflaust getur hún vaxið enn betur ef hún hefur aðgang að meira vatni.

Í Lystigarðinum á Akureyri vex þessi glæsilegi ölur sem góður fulltrúi ölrakóngsins. Mynd: Sig.A.

Þorbergur Hjalti (2018) segir að þessi tegund þurfi annað hvort mikla úrkomu, helst yfir 1.500 millimetra ársúrkomu, eða mikinn og stöðugan jarðvegsraka til að ná góðum þroska. Slík úrkoma er undir Eyjafjöllum og í Skaftafellssýslum og á þeim slóðum ætti tegundin að vaxa einna best. Þótt dæmin sýni ljómandi góðan vöxt á þurrari stöðum þarf tegundin að treysta á nægilegan jarðvegsraka til að keppa við sunnlenskt elri um hæðarvöxt. Hún getur vaxið vel við læki, tjarnir, í sæmilega röku flatlendi eða nálægt votlendi og orðið stæðilegt tré á slíkum stöðum.

Alnus glutinosa í sænskri mýri í ágúst árið 2000. Fáar tegundir geta vaxið á svona stöðum. Mynd: Sig.A.

Á meginlandi Evrópu er það ekki endilega tekið út með sældinni fyrir þessa tegund að þrífast best í svona vist. Sæmilega rakt flatlendi hentar nefnilega mjög vel fyrir alls konar ræktun. Í Evrópu hefur náttúrulegum skógum víðast hvar verið rutt af slíkum svæðum og landið brotið til annarrar ræktunar og í kjölfarið til húsasmíða og í sumum tilfellum til að rækta aðrar trjátegundir. Því er þessi tegund ekki eins algeng í Evrópu og hún var fyrir langa löngu. Skógar eins og Goethe orti um eru nú býsna fágætir. Samt er tegundina víða að finna en hreinir skógar hennar eru sjaldgæfari en áður.

Glæsilegt tré af tegund ölrakóngsins í Skotlandi. Mynd: Sig.A.

Meira um vist

Þegar við viljum skoða við hvers konar aðstæður best er að planta trjám á Íslandi getur verið gagnlegt að skoða vel náttúruleg heimkynni tegundanna í útlöndum. í fyrri pistli um tegundina er vísað í kvæðið Skógarmannaskál eftir Þorstein Valdimarsson. Þar segir „Lærdóm tökum við af trjánna dæmi“ og í þessum kafla reynum við einmitt að gera það. Kaflinn er að mestu byggður á bók eftir Smirnova og félaga (2017). Sú bók fjallar um skóga í Evrópuhluta Rússlands.

Hér stendur elri af þessari tegund á blautum hólma í ánni Tay þar sem hún rennur í gegnum Perth í Skotlandi. Í svona vist ber þessi tegund af öðrum trjám. Mynd: Sig.A. 13. desember 2025.

A. glutinosa vex í árdölum þar sem ár flæða tíðum yfir bakka sína. Gráelri, A. incana, gerir þetta líka samkvæmt bókinni og eftir því sem norðar dregur eykst hlutdeild þess á slíkum svæðum. Sums staðar vaxa báðar tegundirnar saman í slíkum dölum en hlutdeild A. glutinosa eykst eftir því sem sunnar dregur. Hér að framan segir frá því að vetrarfrost ráði þessu frekar en sumarhitinn.

Ölur af þessari tegund með beinan stofn og breiða krónu í Grasagarðinum í Reykjavík. Mynd: Sig.A.

Tegundin er algeng á flæðilöndum á þessum slóðum. Stundum má finna bæði álm, Ulmus glabra, og linditré, Tilia spp., með elrinu í slíkri víst ef bleytan er ekki of mikil. Smám saman geta svo greni, Picea spp., og þinir, Abies spp., komið inn í vistina. Blæösp, Populus tremula, og birki, Betula pubescens, vaxa einnig á svona landi ásamt ýmsum runnum sem of langt mál yrði upp að telja. Að auki vex þetta elri í mýrum í Evrópuhluta Rússlands rétt eins og annars staðar í álfunni. Undirgróður á slíkum stöðum er fyrst og fremst dæmigerðar mýrarplöntur en í blautum mýrum vaxa að jafnaði ekki önnur tré.

Elri við Loch Leven í Skotlandi. Mynd: Sig.A.

Rétt er að taka fram að votlendi í Evrópuhluta Rússlands þekur aðeins um 10% landsins og getur verið mjög mismunandi eftir aðstæðum og árstímum. Oftast eru þessi votlendissvæði tiltölulega lítil á hverjum stað. Algengustu trjátegundirnar á slíkum svæðum eru víðitegundir, Salix spp., og svo elritegundin sem þessi pistill fjallar um. Í mjög blautum mýrum verður hún nær einráð en vex þá lítið.

Fjórir misgamlir stofnar spegla sig í skoskri tjörn. Mynd: Sig.A.

Þetta má hafa í huga þegar þessu elri er plantað á Íslandi en mikilvægt getur verið að þekkja kvæmi eða uppruna fræsins þegar þessari tegund er valinn staður. Tim Baxter og Hugh A. McAllister (2024) benda á að tegundin hefur nokkuð stórt útbreiðslusvæði og eins og vænta má með tegundir sem þannig er ástatt um er hún nokkuð breytileg eftir svæðum. Stundum hefur henni meira að segja verið skipt upp í nokkrar undirtegundir. Í þau fræði förum við ekki núna nema hvað við höfum eftir þeim félögum að sumar undirtegundirnar eru sagðar þola meiri þurrk en aðrar.

Enn er ónefnt að þar sem vaxtarstaðir henta trénu ekki nægilega vel, til dæmis nærri þeim hæðarmörkum sem hún þrífst við, dregur mjög úr fræmyndun hennar. Þannig er þekkt að ameríska tegundin ryðelri, A. rubra, og safntegundin A. alnobetula, sem sitkaelri er af, mynda báðar fræ hærra til fjalla í Skotlandi en A. glutinosa (Greer 2025). Samt er tré vikunnar eina elritegundin sem vex villt á gjörvöllum Bretlandseyjum. Þegar okkar tré hefur náð rótfestu nálægt hæðarmörkum sínum treystir hún á stofnskot sér til viðhalds.

Elri, sem sagað hefur verið niður, endurnýjar sig með stofnskotum í Svíþjóð í ágúst 2000. Mynd: Sig.A.

Við þetta má bæta athugasemd sem Þorsteinn Tómasson skrifaði árið 1999. Hann minnti á að sumar elritegundir hafa sýnt miklu betri þrif hér á landi en búist var við jafnvel þótt þær séu ræktaðar við önnur skilyrði en þau sem talin eru kjörlendi tegundanna. Stafar þetta líklegast af því, að mati Þorsteins, að hæfni þeirra til fjölgunar, dreifingar og þrifa helgast gjarnan af samkeppni við aðrar tegundir. Það getur sett tegundunum skorður í náttúrulegum heimkynnum sem ekki er víst að séu til staðar í íslensku umhverfi þar sem trjánum er plantað. Þess vegna verður alltaf að reyna tegundir við fjölbreytt skilyrði (Þorsteinn 1999).

Nokkuð dæmigerður vaxtarstaður fyrir tré ölrakóngsins. Þarna vex það til hægri á myndinni í jaðri mýrar. Fjær má meðal annars sjá víðitegundir. Mynd: Sig.A.

Óvænt frostþol

Engin tré þola grimmdarfrost á vaxtartíma en engu að síður eru trjátegundir misjafnlega viðkvæmar fyrir frosti. Hér að ofan segir frá því að A. glutinosa þolir ekki langvarandi frost yfir veturinn en það kemur á óvart að tegundin er með allra frostþolnustu trjám á meðan það er allaufgað. Það lítur út fyrir að laufgað rauð- eða svartelri sé frostþolnara en laufgað gráelri sem þó er norðlægari tegund. Þetta gæti tengst því hversu algengt er að tegundin vaxi á blautu flatlendi. Kalt loft á það til að safnast fyrir á slíkum stöðum og valda kali hjá mörgum tegundum. Eftir því sem sunnar dregur á hnettinum minnka líkurnar á svona frostpollum og því kemur ekki á óvart að náttúruvalið hefur búið til meira sumarfrostþol tegundarinnar eftir því sem norðar er komið. Samkvæmt Þorbergi Hjalta (2018) á þetta best við um kvæmi sem ættuð eru norðan við 61°N. Þau virðast þola frost á vaxtartíma betur en suðlægari kvæmi.

Þessi fagri ölur vex í Grasagarðinum í Laugardal. Mynd: Sig.A.

Þetta er mjög mikilvægur eiginleiki, því frostpollar myndast víða í dalbotnum um land allt og á flatlendi um landið sunnan- og vestanvert. Þetta vita til dæmis kartöflubændur og haga ræktun sinni eftir því. Þessi svæði eru meðal annars kunn fyrir að sitkagreni á þar erfitt uppdráttar þótt það spretti vel í brekkum nálægt svona svæðum eða á stöðum sem standa upp úr frostpollunum. Alaskaösp kemst að jafnaði upp úr frostpollum en er þá oft margkalin svo stofnarnir verða ljótir og kræklóttir.

Um miðjan september 1997 gerði frost við Mógilsá sem varð til þess að aspir kól og fengu slæman hlykk. Á sama svæði voru skoskættaðar elriplöntur af þessari tegund sem ekki sá á. Þetta gefur okkur vonir um að hægt sé að rækta skógarlundi af svona elri í frostpollum. Ef vilji er fyrir hendi má svo seinna meir planta öðrum tegundum í frjósamt skógarskjólið (Þorbergur Hjalti 2018).

Glæsilegur fulltrúi ölrakóngsins í haustsól í garði á Selfossi. Mynd: Örn Óskarsson.

Jarðvegsvernd

Rótarkerfi þessara trjáa er stórt og öflugt. Það er bráðnauðsynlegt þegar trén vaxa á árbökkum sem flæða yfir bakka sína og geta skolað jarðvegi í burtu. Stormfall er varla þekkt hjá tegundinni og ræturnar binda jarðveg mjög vel. Víða erlendis þekkist að planta elri við árbakka til að verja þá rofi. Bæði gráelri og tré ölrakóngsins hafa verið notuð á þennan hátt og má ætla að þetta megi einnig gera á Íslandi þar sem við á. Á slíkum svæðum fá báðar tegundirnar nægan jarðraka til að vaxa vel. Þetta er því í alla staði heppilegt. Colin Tudge (2005) segir að ekki sé nóg með að þessari tegund sé plantað við árbakka til að verja þá fyrir rofi heldur sé henni líka plantað í nágrenni við vegi til að binda jarðveg þótt trén verði þar eitthvað lægri en við ár og læki. Svo má vitanlega ekki gleyma því að líkt og aðrar elritegundir hefur þessi tegund gerla á rótunum sem vinna nitur beint úr andrúmsloftinu og breyta því í form sem tréð getur nýtt sér. Þess vegna verndar tegundin ekki aðeins þann jarðveg sem hún vex í heldur auðgar hann af nitri og gerir hann þar með frjórri. Þessi tegund er því mjög góð landgræðslutegund þar sem við á og prýðileg hjálpartegund í skógrækt.

Svona glæsileg geta ölratré orðið í Skotlandi. Sú kemur tíð að svona tré finnist á Íslandi. Mynd: Sig.A.

Viðurinn

Viður elritrjáa er ríkur af prótínum sem freista alls konar trjáétandi maðka. Því er viðurinn óheppilegur til smíða á húsum og ýmsu sem geymt er utanhúss (Wells 2010). Aftur á móti hentar viður af þessari tegund ágætlega til hluta sem nýttir eru innandyra þar með talið til hljóðfærasmíða. Einkum hefur hann verið nýttur í fiðlusmíði. Þar kemur sér vel að viðurinn klofnar ekki þótt hann þorni. Það varð einmitt til þess að þegar tíðkaðist að skera út skó úr trjávið voru engin tré heppilegri en tré ölrakóngsins. Þar hjálpar líka að viðurinn er léttur og mjúkur. Elrið var bæði notað til að skera út klossa og hæla á aðra skó. Viður margra elritrjáa hefur einnig verið nýttur í rennismíði og tálgun. Á það einnig við um þessa tegund.

Í Lystigarðinum á Akureyri er að finna þennan þráðbeina öl. Ætla mætti að nægur markaður verði fyrir við tegundarinnar ef trén vaxa svona. Mynd: Sig.A.

Enn frægari er viður þessara trjáa fyrir það hvað hann stenst vel bleytu og raka. Hann er ótrúlega endingargóður ef hann er á kafi í vatni. Þá drukkna allar pöddur sem vilja éta viðinn og hann rotnar ekki í súrefnissnauðu vatni. Er það ótvíræður kostur. Stór hluti Feneyja stendur á eldgömlum stoðum úr viði elritrjáa og það sama er að segja um þann hluta borgarinnar Ravenna á Ítalíu sem stendur í feni. Í Feneyjum hjálpar til að þar er salt í vatninu sem dregur enn úr líkum á rotnun. Því eru undirstöður bygginga ekki bara úr þessari viðartegund þótt hún sé algengust. Þar má einnig finna eik, Quercus spp. og evrópulerki, Larix decidua, svo dæmi séu tekin. Svo er líklegt að viður elritegundarinnar A. cordata sé þarna líka en erfitt getur verið að þekkja við elritegunda í sundur þegar hann er á kafi í vatni undir byggingum. Aftur á móti munu undirstöðurnar í Ravenna vera fyrst og fremst úr viði þessarar tegundar, enda óx hún á staðnum þegar framkvæmdir hófust. Þar er ekkert salt í vatninu til að draga úr rotnun eins og í Feneyjum og því er þar eingöngu notast við elri.

Feneyjar voru stofnaðar á 5. öld okkar tímatals og elrið varð strax mikilvægt byggingarefni. Þótt okkur þyki sem nokkuð sé um liðið frá því að Feneyingar tóku upp á því að nota þessa elritegund á kafi í vatni er langt því frá að þeir hafi verið fyrstir til að nota viðinn á þennan hátt. Strax á nýsteinöld voru íbúar þess svæðis sem við nú köllum Bretlandseyjar farnir að nota þessa tegund á líkan hátt í stórum stíl. Fundist hafa leifar af bryggjum frá þessum tíma og undir þeim eru alltaf bjálkar af elritrjám. Þó er eiginlega enn merkilegra að á þeim slóðum þar sem nú er Dartmoor í vesturhluta Englands hefur fundist rúmlega 2,5 km löng gönguleið yfir fornt mýrlendi. Kallast hún Abbot's Way. Gönguleiðin eða göngubrúin var gerð úr 30.000 klofnum elriplönkum svo ganga mætti þurrum fótum á svæðinu (Wills 2018). Ef til vill höfðu íbúar svæðisins ekki hugmynd um hversu vel viðurinn hentaði í þetta er þeir hófu verkið. Elrið óx einfaldlega á svæðinu og því lá beint við að nota það.

Abbot's Way í Dartmoor er nú innan þjóðgarðs. Sums staðar á svæðinu er að finna tré og skóga, annars staðar er landið of blautt fyrir flest tré. Myndina fengum við héðan.

Varla þarf að taka fram að gamlar brýr í Hollandi standa gjarnan á elristólpum í síkjunum sem eru svo áberandi á þeim slóðum. Það sama má segja um Frakkland og sjálfsagt fleiri lönd Evrópu. Trúlega hjálpaði það Evrópubúum að átta sig á þessum eiginleika að viður tegundarinnar var víðast hvar aðgengilegasta hráefnið við vötn og í mýrum á þessum stöðum. Því lá beinast við að nota elrið.

Enn er ónefnt að síldartunnur voru á sínum tíma gjarnan smíðaðar úr elri. Einkum munu Skotar hafa smíðað slíkar tunnur úr elri og við nefnum að lokum að stoðir í rökum námugöngum voru gjarnan úr elri. (Wills 2018).

Víða í Evrópu vaxa fulltrúar ölrakonungsins við ár eða við mýrar. Þetta tré vex í Skotlandi. Mynd: Sig.A.

Önnur notkun

Simon Wills (2018) heldur því fram að fyrr á öldum hafi þetta elri verið sérstaklega mikilvægt tré. Nefnir hann nokkur dæmi um það. Sumt er nú þegar nefnt en annað ekki. Eitt er að alla hluta þess mátti nota til að framleiða mismunandi litarefni. Lauf, börk, við og rekla mátti nota í þessum tilgangi og með mismunandi aðferðum var hægt að búa til gulan, grænan, brúnan og að sjálfsögðu bæði rauðan og svartan lit. Mátti lita föt, innanstokksmuni og jafnvel heilu húsin með þessum litum og að auki hentuðu reklarnir prýðilega til að búa til blek, að sögn Wills (2018).

Þar sem tegundin er hraðvaxta og endurnýjar sig með stofnskotum ef það fellur, var tegundin víða nýtt til eldiviðar og kolagerðar. Þá voru þau einfaldlega hoggin niður og upp spruttu ný tré (Tudge 2005).

Ungir kvenreklar á A. glutinosa í Lystigarðinum 14. júní 2025 bera hinn rauðbrúna lit. Mynd: Sig.A.

Notkun á Íslandi

Eins og komið hefur fram í þessari samantekt má nota þessa tegund til landgræðslu og skógræktar á Íslandi. Þó nokkuð er til af tegundinni í íslenskum görðum en hún hefur ekki verið notuð í markvissri skógrækt. Í skóginum á Mógilsá undir Esjuhlíðum má sjá þessa tegund og gráelritré sem vaxa hlið við hlið. Þar er vaxtarþróttur trés ölrakóngsins augljós umfram gráelrið (Pétur 2023). Varlegt er að draga of miklar ályktanir af því enda getur verið kvæmamunur á báðum tegundum. Samt sem áður gefur þetta ákveðnar vísbendingar. Svipaða sögu er að segja úr Lystigarðinum á Akureyri. Þar vaxa norðlæg kvæmi af þessari tegund mjög vel og mynda beina og fallega stofna eins og sjá má af myndum í þessum pistli sem teknar eru í garðinum.

Í ritgerð sem Þorbergur Hjalti Jónsson (2018) skrifaði er niðurstaðan sú að full ástæða sé til að reyna ræktun þessa elris meira í skógrækt á Íslandi en nú er gert. Sérstaklega eigi það við á flatlendu og framræstu landi þar sem ösp og greni hafa átt erfitt uppdráttar vegna sumarfrosta. Hann bendir einnig á að á þeim svæðum landsins þar sem úrkoma er mikil geti þessi tré vaxið enn betur en margar aðrar tegundir. Trén í Lystigarðinum sýna að þau má einnig rækta á þurrari svæðum en búast má við enn meiri vexti á Suðausturlandi. Kvæmamunur tegundarinnar getur verið býsna mikill. Sum kvæmi, sem flutt hafa verið inn til landsins, sýna léleg þrif en önnur vaxa mun betur. Því er talsverð kvæmaleit eftir áður en hægt er að dæma tegundina efnilega eða segja til um hvar ræktun hennar muni takast best (Pétur 2023). Að auki getur einstaklingsmunur innan kvæma verið býsna mikill.

Tvístofna ölur á lækjarbakka í Skotlandi. Mynd: Sig.A.

Samantekt

Að ofansögðu má sjá að ætla mætti að hér sé komin ein af vannýttu tegundunum í íslenskri skógrækt. Eins og annað elri bætir tré ölrakóngsins jarðveginn og það getur vaxið við aðstæður þar sem aðrar tegundir eiga í vanda. Það getur bætt jarðveg og önnur vaxtarskilyrði fyrir aðrar tegundir og getur myndað glæsileg tré eins og dæmin sanna.

Viður tegundarinnar getur verið verðmætur og hann má nýta á fjölbreyttan hátt. Hann býr yfir eiginleikum sem viður annarra trjáa hefur ekki.

Við teljum að framtíð þessarar tegundar sé björt á Íslandi. Sérstaklega ef frekari kvæmaleit fer fram.

Að lokum viljum við þakka Pétri Halldórssyni fyrir vandaðan yfirlestur prófarkar og þarfar athugasemdir og ábendingar.

Allar elritegundir eiga það sameiginlegt að hafa ekki fyrir því að draga næringarefni úr laufblöðunum inn í stofninn fyrir veturinn. Þess vegna fara trén ekki í haustliti þótt stöku lauf geti gulnað. Hér má sjá þyrpingu ungra elritrjáa af tegund vikunnar sem eru enn græn þótt önnur tré og annar gróður sé kominn í haustliti. Mynd: Sig.A.

Heimildir

Tim Baxter & Hugh A. McAllister (2024): Alnus Mill. Af vefsíðunni Trees and Shrubs Online. Sjá: Alnus - Trees and Shrubs Online.  International Dendrology Society. Sótt 10. júlí 2025.

Pétur Halldórsson (2023): Svartelri (Alnus glutinosa). Í: Bændablaðið. Sjá: Svartelri (Alnus glutinosa) - Bændablaðið.

Ronald Greer (2025): Upplýsingar í gegnum samskiptamiðla í október 2025.

Olga V. Smirnova, Maxim V. Bobrovsky & Larisa G. Khanina (Ritstj.) (2017): European Russian Forests. Their Current State and Features of Their History. Plant and Vegetation 15. Springer, Dordrecht, The Netherlands.

Colin Tudge (2005): The Tree: A Natural History of What Trees Are, How They Live, and Why They Matter. Crown Publishers, a division of Random House, Inc, New York.

Diana Wells (2010): Lives of the Trees. An Uncommon History. Algonquin Books of Chapel Hill. Chapel Hill, North Carolina.

Simon Wills (2018): A History of Trees. Pen & Sword White Owl. Barnsley, South Yorkshire, England.

Þorbergur Hjalti Jónsson (2018): Vanmetið fenjatré. Rit Mógilsár nr. 36. Rannsóknasvið Skógræktarinnar. Sjá: Rit Mógilsár - Nr. 36 (2018) - Tímarit.is.

Þorsteinn Tómasson (1999): Elri til landgræðslu – Reynslusaga. Skógræktarritið 1999 2. tbl. bls. 37-47. Skógræktarfélag Íslands, Reykjavík.

Dæmigerður vaxtarstaður tegundarinnar í Skotlandi. Mynd: Sig.A.