Tré ölrakóngsins. Fyrri hluti

Ungur drengur ríður í fangi föður síns gegnum myrkt skógarþykkni í mýrlendi. Barnið heyrir þá í hinum illa ölrakóngi og sér bæði svip hans og dóttur hans sem er alveg jafnógnvekjandi. Konungurinn reynir að villa feðgunum sýn og lokka þá til sín. Litli drengurinn er hræddur, varar föður sinn við og deilir með honum áhyggjum sínum. Faðirinn dregur úr þessu öllu og trúir ekki varnaðarorðum sonar síns. Hann segir drenginn aðeins heyra skrjáfið í laufinu og sjá hvernig tunglsljósið speglast á fölum fléttum sem vaxa á trjástofnunum í dimmum skóginum þar sem þokuslæðan og regnið eykur hræðsluna.

Frá þessu öllu segir í frægu ljóði um ölrakonunginn sem eitt af þekktustu þjóðskáldum Þjóðverja, sjálfur Goethe, orti árið 1778. Heitir ljóðið Erlkönig á frummálinu og er skrifað upp aftast í þessum pistli sem sérstakur viðauki fyrir alla þá er kunna að njóta þessa fagra tungumáls.

Að lokum tekst ölrakónginum að ná anda drengsins og föðurnum til hryllings finnur hann In seinem Armen das Kind war tot. Þetta síðasta skilja allir sem ólust upp með Derrick á skjánum. Það er alveg öruggt að þessi reiðtúr hefur verið í gegnum skóg sem vaxinn var tegund sem kallast Alnus glutinosa á fræðimálinu. Á íslensku hefur tegundin bæði verið nefnd rauðelri og svartelri. Þetta er evrópsk elritegund sem getur vaxið í mýrum ef jarðvegshiti er nægur. Annars er hana helst að finna þar sem aðgengi að vatni er gott, svo sem við ár og vötn.

Málverk eftir Moritz von Schwind sem sýnir þá atburði er Goethe orti um. Ljóðið hefur orðið mörgum innblástur og Franz Schubert samdi við það fallega ballöðu sem margir þekkja. Myndina fengum við frá Wikipediu. 

Áður en við segjum skilið við þessa sögu er rétt að geta þess að tegundir af ættkvíslinni Alnus eru nefndar elri eða ölur á íslensku. Seinna heitið hefur einkennilega beygingu, ef marka má Árnastofnun, og af því heiti varð til hinn skáldlegi titill ölrakóngur, því ölur í eignarfalli fleirtölu er ölra. Með því að tala um tré ölrakóngsins komumst við hjá því að taka afstöðu til þess hvort kalla beri tegundina rauðelri eða svartelri á íslensku.

Efist einhver um að þessi tegund þrífist vel á Íslandi væri gott fyrir viðkomandi að heimsækja Lystigarðinn á Akureyri. Þar eru nokkur tré af þessari tegund og er hvert öðru fallegra. Mynd: Sig.A.

Yfirlit

Við vinnslu þessa pistils kom í ljós að við þurftum að koma meiru að en svo að það kæmist allt saman fyrir í einum og sama pistlinum. Því skiptum við honum í tvo hluta. Í þessum fyrri hluta lýsum við tegundinni og segjum frá því hvernig hún viðheldur sér með fræi eða stofnskotum. Þar líkist hún frænku sinni ilmbjörkinni, Betula pubescens. Því miður hefur ekki ríkt einhugur um hvað kalla beri tegundina á íslensku og við treystum okkur ekki til að taka afstöðu í því máli. Í pistlinum segjum við frá fræðiheitinu og þeim íslensku heitum sem reynd hafa verið.

Í seinni hluta pistilsins verður farið meira í vistfræði tegundarinnar og notkun hennar.

Þar sem skilyrði henta getur Alnus glutinosa sáð sér mjög þétt. Þá tekur náttúruvalið við og velur þá einstaklinga úr sem þrífast best við viðkomandi skilyrði. Hér sáði elrið sér á manngerðan tjarnarbakka í Skotlandi. Mynd: Sig.A.

Lýsing

Tegundin er sumargrænt lauftré með óvenjulega hæfni til að þrífast í blautum jarðvegi. Það geta reyndar fleiri elritegundir gert, en þessi tegund getur lifað í jarðvegi þar sem vatnið er kyrrstætt og mun súrefnissnauðara en flæðandi vatn. Tréð hefur það einnig fram yfir aðrar elritegundir að geta lifað í jarðvegi sem er blautur á vaxtartíma tegundarinnar. Að vísu vex það hægar við slíkar aðstæður en þar sem jarðvegsraki er heppilegri. Aðrar elritegundir, sem ræktaðar eru á Íslandi, geta síður vaxið í mjög blautu landi og alls ekki í síblautum jarðvegi þótt þær kjósi sæmilega rakan jarðveg til að ná sem mestum og bestum þroska.

Alnus glutinosa í Grasagarðinum í Laugardal. Mynd: Sig.A.

Ef trén vaxa við góðar aðstæður eru þau oftast beinvaxin með þétta, keilulaga krónu en víða má sjá margstofna tré, til dæmis ef jarðvegur er annaðhvort of þurr eða of blautur. Það sama á við ef stofninn hefur brotnað eða eitthvert álíka áfall hefur hent tréð og orðið til þess að það hefur þurft að endurnýja sig frá rót. Við segjum að þau séu oftast beinvaxin, því mikill fjölbreytileiki getur orðið meðal fræplantna. Stofn tegundarinnar er oft nokkuð dökkur, sérstaklega ef miðað er við hinn ljósa stofn á gráelri, Alnus incana. Má segja að almennt sé tréð miklu dekkra yfirlitum en gráelri. Börkur þessa elris er hrjúfari en börkur gráelris og skógar með þessari tegund eru stundum nokkuð þéttir og hleypa þá takmörkuðu sólarljósi í skógarbotninn. Samt er það þannig að þessi tegund gerir miklar kröfur um birtu eins og flestir frumbýlingar en allar elritegundir teljast til frumbýlinga eða síðfrumbýlinga eins og við höfum áður greint frá.

Eins og algengt er með elri er þessi tegund frekar skammlíf. Trjástofnarnir verða sjaldan eldri en 120 ára en rótin getur orðið miklu eldri.

Ungt og efnilegt elri á Suðurlandi. Mynd: Þorbergur Hjalti Jónsson.

Sennilega er auðveldast að þekkja þessa tegund frá öðru elri á laufinu. Það er óvenjuklístrað á vorin þegar það springur út og lag laufanna er einstakt þegar kemur að trjám í þessari ættkvísl. Þau eru ekki ydd í endann, heldur snubbótt eða jafnvel innydd í sumum tilfellum. Sumir segja að þau séu sýld en hestamenn gætu sagt þau söðulbökuð. Það er helst að laufin á hæruelri, A. hirsuta, geti haft svipaða blaðenda og þetta elri en laufin á þeirri tegund geta verið nokkuð fjölbreytt á sama trénu. Þótt sum lauf hæruelrisins geti minnt á blöðin á tré vikunnar eru önnur lauf með aðra blaðlögun. Það kemur upp um þá tegund.

Blöðin á tré vikunnar eru auðþekkt frá öðru elri. Æðarnar falla djúpt í blaðholdið og halda mætti að klippt hafi verið framan af blöðunum. Mynd: Sig.A.

Tvær myndir í viðbót af laufum trjánna. Af þeim, en ekki ávöxtunum, skuluð þér þekkja þá. Mismunandi birtuskilyrði skapa mismunandi græna tóna á blöðunum sem þó eru oftast fremur ljósir þótt trén geti sýnst dökk vegna mikils blaðmassa. Myndir: Sig.A.

Tegundin vex hratt í æsku. Upp úr tvítugu fer að hægja á vexti og við 25 ára aldur hefur tréð náð að minnsta kosti helmingi þeirrar hæðar sem það getur náð. Þegar tréð hefur náð um sextíu ára aldri bætir það litlu við sig. Á svipuðum tíma má búast við að fúa fari að gæta í stofni en trén geta lifað lengi þrátt fyrir það.

Vöxtur fer mikið eftir þeim jarðvegi og jarðvegsraka sem tréð nýtur. Í of þurru landi getur tegundin stundum myndað runna fremur en tré.

Efnilegt tré ölrakóngsins í Vaðlaskógi. Mynd: Sig.A.

Vöxtur og stærð

Mestum og bestum vexti nær þessi tegund ef hún fær nægt vatn að drekka. Þá verður hún oftast beinvaxin og myndar keilulaga krónu. Minnir það á þessar ljóðlínur úr kvæðinu Skógarmannaskál eftir Þorstein Valdimarsson: „Þau dafna blessuð trén, sem daga og nætur um djúpar rætur teygja jarðar mjöð“. Algeng hæð á upprunasvæðum í Evrópu er 18-25 metrar. Í ítarlegri grein eftir Þorberg Hjalta Jónsson (2018) kemur fram að í kjörlendi sínu séu dæmi þess að trén nái 35 til 40 m hæð við bestu aðstæður og að allra þykkustu stofnarnir verði 1,5 til 1,8 m í þvermál. Svo stór verða trén samt ekki á Norðurlöndum. Í norskri og sænskri flóru eftir Johannes Lid (1974) segir að algengast sé að tréð verði um tíu metrar á hæð. Það er þó ekki hámarkshæð heldur algeng hæð.

Glæsilegur ölur. Svona verður þessi tegund þegar engin tré þrengja að henni. Nær okkur á myndinni eru tvær ungar elriplöntur sem væntanlega eru afkomendur glæsitrésins. Þetta eru fræplöntur en tréð setur ekki rótarskot langt frá stofni. Mynd: Sig.A.

Laufin geta ekki temprað vatnsuppgufun við ljóstillífun. Því þurfa trén aðgang að nægu vatni. Þegar trén stækka vex vatnsþörfin því þá er laufmassinn meiri. Ræturnar þurfa að geta náð í nægilegt vatn til að laufin geti ljóstillífað með tilheyrandi vatnstapi. Aðeins þannig getur tréð vaxið og dafnað. Ef vatn skortir visna greinar og tréð vex minna en ella. Það gæti jafnvel farið að minna meira á runna en tré. Reyndar á þetta við um flestar elritegundir sem mynda tré en er mjög áberandi hjá þessari tegund. Ef plönturnar vaxa ekki á árbökkum eða öðrum stöðum þar sem ræturnar ná í mikið vatn, þarf úrkoman að sjá trjánum fyrir nægilegu vatni. Á Íslandi dugar sú úrkoma oftast nær til að tryggja viðunandi vöxt.

Glæsilegur ölur í Lystigarðinum á Akureyri. Til vinstri við hann, frá okkur séð, má sjá hæruöl, Alnus hirsuta (sem um tíma var talinn undirtegund gráelris, A. incana). Eins og sjá má vex sú tegund ekki eins vel. Báðar plönturnar voru gróðursettar árið 1982. Mynd: Sig.A.

Fjölgun og viðhald

Tegundin getur endurnýjað sig með fræi og með teinungi frá rótarhálsi.

Rétt eins og annað elri myndar Alnus glutinosa  fræ í reklum sem tréna og líta út eins og litlir könglar. Við höfum sagt frá því áður að fræ elritegunda er misjafnlega stórt eftir tegundum. Samkvæmt Baxter og McAllister (2024) er fræ þessarar tegundar með því allra minnsta í allri ættkvíslinni. Það er því mjög ólíklegt til að spíra nema þar sem heppilegt, gróðursnautt set er til staðar. Elrið á til dæmis auðvelt með að sá sér í land sem orðið hefur fyrir einhverju raski. Í gróskumiklu landi er mjög ólíklegt að fræið spíri en ef það tekst er hætt við að ungu plönturnar tapi í samkeppninni við annan gróður.

Fyrstu blöð elrisins á eftir kímblöðum. Á þessu stigi sést mikill fjölbreytileiki. Aðeins sum laufin líta út eins og þau eiga að gera en það lagast með tímanum. Myndin er tekin af sáðbakka í Sólskógum í Kjarnaskógi. Mynd: Sig.A.

Þetta minnir töluvert á íslenska birkið og báðar þessar skyldu tegundir hafa dottið niður á sömu lausnina ef fræfall dugar ekki til að fjölga trjánum. Báðar tegundirnar geta viðhaldið einstökum trjám með því að mynda stofnskot eða teinung frá rótarhálsi. Þetta eru ekki rótarskot eins og gráelri og blæösp eru fræg fyrir að mynda. Munurinn er sá að rótarskot geta komið upp frá rótinni í töluverðri fjarlægð frá stofni en stofnskot vaxa upp þétt við trjástofninn. Þegar eldri stofnar drepast eða falla er mikilvægt að stofnskotin eða teinungurinn geti tekið við. Þá er tegundinni borgið jafnvel þótt ekkert set sé til fyrir fræið. Þessi hæfileiki er eiginleiki sem áður var töluvert nýttur og enn telst hann mikilvægur kostur. Ef tré er fellt endurnýjar það sig á þennan hátt, rétt eins og birkið gerir á Íslandi. Þess vegna hentar vel að rækta þessa tegund til eldiviðarframleiðslu, svo dæmi sé tekið. Þá þarf ekki að endurplanta þegar trén eru felld. Þetta er líka kostur þar sem tréð vex við erfið skilyrði, til dæmis nokkuð hátt yfir sjó. Þar er of kalt til að tréð geti myndað fræ en þá kemur teinungurinn að góðum notum.

Stofnskot á Alnus glutinosa í Vaðlaskógi. Í svona graslendi er erfitt fyrir tré að fjölga sér með fræi en fremur auðvelt að mynda stofnskot. Birki á Íslandi fer eins að. Mynd: Sig.A.

Tré vikunnar getur myndað mikið fræ. Þegar tegundin leggur undir sig ný svæði treystir hún á þessi léttu fræ sem geta borist nokkuð langa leið. Þau verða að lenda á heppilegum stöðum til að fræið spíri. Þetta kann að eiga sinn þátt í því hversu algengt er að trén vaxi á bökkum áa sem flæða yfir bakka sína. Við það getur myndast heppilegt set fyrir fræið. Því miður hefur reynslan á Íslandi sýnt að í ræktun verða plöntur oft fyrir miklum afföllum í æsku. Ef til vill hefur það eitthvað með ræktunaraðferðir að gera og það er alveg ljóst að ef ungar plöntur hafa ekki rétt gerlasmit með sér er lítil von til að trén nái þroska. Því var lýst nánar í fyrri pistlum okkar um ættkvíslina.

Þetta tré á Selfossi er reklum kafið á hverju hausti. Auðnutittlingar gleðjast yfir því og tína úr þeim fræið. Myndir og upplýsingar: Örn Óskarsson.

Víða þekkist, til dæmis í Skotlandi þar sem sá er þetta ritar hefur skoðað tegundina, að sum tré verða kræklótt þótt allar ytri aðstæður bendi til að trén gætu orðið bein og falleg. Það sama getur vel átt við á Íslandi. Þetta bendir til mikillar erfðafjölbreytni sem gæti útskýrt misjafnan árangur af ræktun tegundarinnar. Við fræmyndun á sér stað uppstokkun erfðaefnis sem á sinn þátt í því að framleiða fjölbreyttar plöntur.

Þessi skoski ölur stendur á skurðbakka á láglendi, hefur góðan aðgang að vatni og næga birtu. Samt eru stofnarnir ekki beinir heldur kræklóttir og vaxtarlagið er langt frá því að vera dæmigert. Þetta tré er dæmi um mikla fjölbreytni innan tegundarinnar. Mynd: Sig.A.

Fræðiheitið

Fræðiheiti tegundarinnar er Alnus glutinosa (L.) Gaertn. Allur ölur ber heitið Alnus enda er það heiti ættkvíslarinnar. Við höfum sagt frá því heiti í fyrri pistlum okkar og verður það ekki endurtekið að sinni.

Seinna heitið, glutinosa, merkir límkenndur eða klístraður. Það vísar í að brumin og nýútsprungin laufblöð eru töluvert klístruð. Upphaflega var það hinn sænski Linnæus (1707-1778) sem gaf tegundinni þetta nafn en árið 1790 lagfærði Joseph Gaertner (1732-1791) lýsinguna. Nafnasúpan „(L.) Gaertn.“ á eftir fræðiheitinu hér ofar vísar í þá Linnæus og Gaertner. Þetta nafn hefur tegundin borið alla tíð síðan Linnæus gaf henni það og því verður varla breytt úr þessu. Þess verður þó að geta að fleiri elritegundir hafa klístruð brum svo nafnið er ekki mjög lýsandi fyrir tegundina. Vel kann að vera að upphaflega hafi nafnið sem Svíar hafa lengi notað á tegundina (sjá næsta kafla) einfaldlega verið þýtt á latínu af Svíanum sem fyrstur gaf henni fræðiheiti.

Horft upp í laufkrónu á tegund vikunnar. Sjá má trénaða kvenrekla og dæmigert lauf. Mynd: Sig.A.

Vissulega er tegundin mjög klístruð á vorin eins og margar aðrar elritegundir. Diana Wells (2010) segir í sinni bók að áður fyrr hafi vorhreingerningar gjarnan falist í því að sópa gólf með greinum af nýlaufguðum greinum elris. Þá festust flugur og allskonar pöddur í klístrinu. Ekki vitum við hvort aðrar tegundir ættkvíslarinnar hafi hlotið sömu upphefð í vorhreingerningum en Wells miðaði sína bók við Bretland þar sem ekki var öðrum elritegundum til að dreifa í gamla daga.

Þessi seinni hluti tvínefnisins hefur orðið til þess að stundum hefur verið stungið upp á að kalla þessa tegund límelri eða límöl líkt og Svíarnir gera. Jafnvel menn eins og sjálfur Hafsteinn Hafliðason hafa nefnt þessa hugmynd. Við í Skógræktarfélaginu teljum að nægur ruglingur sé á nöfnum þessarar tegundar og að hann lagist ekkert þótt stungið sé upp á fleiri nöfnum. Þótt við tölum um tré ölrakóngsins í inngangskaflanum er það ekki hugsað sem nafn á tegundina heldur sem kenning í ljóðamáli. Fyrst við erum á slóðum skáldamáls má geta þess að í fornu skáldamáli kemur nafn ættkvíslarinnar fyrir sem kenning um mann, „seima ölur“. Það er þó rétt að halda því til haga að ef til vill er kenningin ekki byggð á trénu heldur neyslu drykkjar samanber fyrsta hluta Hávamála. Þar stendur: „Ölur eg varð, varð ofurölvi“. Þó má vel hugsa sér tengsl milli þessa þorstláta trés og þess ástands sem skapast af því að drekka mikið öl.

Ung planta af A. glutinosa í Hellisskógi í Árnessýslu. Mynd: Örn Óskarsson.

Hvað á barnið að heita?

Á íslensku hefur þessi tegund lengi gengið undir tveimur nöfnum. Stundum hefur verið stungið upp á þriðja og jafnvel fjórða nafninu. Þessi tvö algengustu, íslensku nöfn sem finna má eru rauðelri og svartelri eða rauðölur og svartölur sem er önnur mynd orðanna. Íðorðabanki Árnastofnunar gefur upp heitið rauðölur en svartölur er þar nefnt sem samheiti.

Vel kann að vera að þessi ruglingur sé tilkominn vegna þess að í nágrannamálunum, að sænsku undanskilinni, er tegundin ýmist kennd við rauðan eða svartan lit en sá svarti er þar algengari. Þeir garðyrkju- og skógræktarfrumkvöðlar sem fyrst reyndu þessa tegund á Íslandi notuðu væntanlega þau nöfn sem þeim voru tömust. Þá skipti máli hvaðan þeir þekktu tegundina og hvar þeir lærðu sín fræði. Danir kalla tegundina rødel eða rødæl og sennilega er finnska orðið tervaleppä einnig dregið af rauða litnum. Þjóðverjar (Schwarz-Erle), Norðmenn (svartor) og enskumælandi fólk (black alder eða common alder) kenna tréð gjarnan við svarta litinn. Svíar eru á allt öðrum slóðum og kalla tegundina klibbal. Það er í stíl við fræðiheitið og vísar í hversu klístruð brumin eru eins og við sögðum frá hér að ofan.

Fallegur rauðölur eða svartölur við Mógilsá. Mynd: Pétur Halldórsson.

Vel má færa rök fyrir báðum heitunum, rauðelri og svartelri, en það er bagalegt að ekki skuli hafa náðst samstaða um hvað kalla beri tegundina. Fátt er betur til þess fallið að valda ruglingi. Við setjum okkur ekki í dómarasætið í þessu máli en segjum hér að neðan frá helstu rökum fyrir báðum nöfnunum. Rétt er að nefna að tvö önnur nöfn hafa sést á þessari tegund. Annars vegar er það límölur, sem kemur beint úr latínunni í gegnum sænsku og svo mýraelri með vísan í vaxtarstaði. Nægur er ruglingurinn þótt við bætum ekki við fleiri nöfnum. Þess vegna höfnum við þessu með öllu. Þegar við tölum um tré ölrakóngsins, með vísan í ljóðið hans Goethe, er átt við þessa tegund en eins og áður segir ber ekki að líta á það sem tegundarheiti.

Mýraelri? Hér vex þessi tegund í blautri og kaldri íslenskri mýri. Þar sem bleyta er mikil dregur úr vexti tegundarinnar. Það á bæði við um Ísland og útlönd. Myndin var tekin níu árum eftir gróðursetningu. Þá höfðu trén aðeins náð um 1,5 metra hæð að sögn ljósmyndara. Þorbergur Hjalti (2018) segir að í blautum mýrum geti trén aðeins orðið um þrír til tólf metrar á hæð og stofnarnir verða þá ekki eins beinir. Mynd: Agnes Hansen.

Rauðelri

Ástæðan fyrir því að tegundin er stundum kennd við rauða litinn er að sár á stofninum verða blóðrauð á litinn. Það sama á við ef stofninn er sagaður niður. Sárið verður þá fljótlega rautt. Gallinn við nafnið er sá að þetta á við um nær allar tegundir elris á norðurslóðum nema safntegundina Alnus alnobetula, en sitkaelri og fleiri runnar tilheyra henni. Má sem dæmi nefna að Wells (2010) segir að heiti ættkvíslarinnar, sem við köllum elri eða öl, sé komið úr fornri háþýsku þar sem tréð var kallað Elawer sem á að merkja rauðgulur. Í þýsku hefur nafn ættkvíslarinnar þróast dálítið. Eins og sjá má í inngangskaflanum notaði Goethe orðið Erl en nú er algengara að skrifa Erle.

Fyrst eftir að stofninn er sagaður niður verður sárið rjómagult, segir Þorbergur Hjalti (2018). Svo roðnar það og verður áberandi rautt. Smám saman dregur svo úr rauða litnum og sárið gránar. Fyrir margt löngu var sett á stofn sérstök nafnanefnd til að ákvarða nöfn á allar helstu plöntur sem ræktaðar voru á þeim tíma á Íslandi. Hugmyndin var sú að eyða óvissu um nöfn tegunda með því að samræma þau. Ruglingur með nöfn auðveldar engum lífið. Nefndarmenn lögðu í þetta mikla vinnu. Niðurstaða nefndarinnar var að kalla tréð rauðöl. Þess vegna vilja margir halda sem fastast í það nafn og verður það að teljast mjög eðlilegt. Andstæðingar nafnsins hafa bent á þann galla við þetta heiti að vestur í Ameríkuhreppi vex tegundin A. rubra. Fræðiheitið merkir rauður og á ensku er það þessi tegund sem kennd er við rauða litinn en ekki A. glutinosa. Þetta þarf þó ekki að valda ruglingi því A. rubra hefur hlotið ágætt, íslenskt nafn sem er ryðelri, með vísan í rauða litinn. Ef við höldum okkur við það nafn er ekki teljandi hætta á ruglingi en hættan er vissulega til staðar í óvönduðum þýðingum.

Flestar tegundir elris sem mynda tré á Íslandi fá svona rauð sár þegar þau eru söguð niður. Nafnið rauðölur er því ekkert sérstaklega lýsandi. Hér eru það sárin á gráelri sem hafa þennan lit. Mynd: Daðey Arnborg Sigþórsdóttir.

Svartelri

Frá því að nafnanefndin, sem sagt var frá í fyrri kafla, var að störfum hefur töluvert vatn runnið til sjávar og nú virðist algengara að kenna tegundina við hinn svarta lit. Þorbergur Hjalti (2018) gefur þau góðu rök að svartelriheitið sé eldra á íslensku og því þykir honum réttast að nota það. Hann segir að heitið passi „drungalegu yfirbragði trés fenja í næturhúminu“ mjög vel. Mætti halda að hann hafi haft ljóð Goethe í huga er hann skrifaði þetta, nema tréð veki svipuð hughrif hjá þeim báðum, Goethe og Þorbergi Hjalta. Að auki er þetta heiti algengara í nágrannalöndum okkar en rauðelrið. Einnig hefur verið bent á að það er dálítið skítt að þurfa að saga niður tré til að finna litinn sem það er kennt við.

Þessi tegund er miklu dekkri og drungalegri en gráelrið og því getur vel passað að kalla hana svartelri til aðgreiningar frá hinu ljósa gráelri. Ef áhyggjur manna af yfirtöku enskunnar á Íslandi eru á rökum reistar má færa fyrir því rök að minni hætta sé á ruglingi við amerísku tegundina A. rubra, sem heitir ryðelri á íslensku, ef við köllum þessa tegund svartelri. Á ensku er ryðelrið kennt við rauða litinn og kallast red alder eins og nefnt er hér að framan. Helsti gallinn við nafnið er sá að búið er að samþykkja að kalla tegundina rauðelri og því er hætta á ruglingi ef þetta nafn er notað. Við ætlum okkur ekki að dæma um hvort nafnið sé heppilegra en reynslan mun skera úr um hvort þeirra verður ríkjandi.

Eins og sjá má á gróðrinum í forgrunni vex þessi glæsilegi ölur í jaðri mýrar. Ölurinn er það dökkur að vel má kalla hann svartöl. Myndin var tekin í skoska bænum Glenfarg í september 2025. Mynd: Sig.A.

Samantekt

Svona samantekt verður ekki til í einhverju tómarúmi. Hún hefði aldrei orðið bærileg nema vegna þess að fólk er alltaf tilbúið að veita okkur upplýsingar og lána okkur myndir. Fyrir það erum við mjög þakklát. Við viljum einnig þakka Pétri Halldórssyni fyrir yfirlestur prófarkar. Allar hugsanlegar villur í þessum hluta eru þó algerlega á ábyrgð höfundar.

Í þessum fyrri hluta pistils um tré ölrakóngsins höfum við lýst helstu einkennum tegundarinnar. Við höfum einnig greint frá þeim nöfnum sem notuð hafa verið yfir hana. Enn eigum við eftir að segja nánar frá því við hvaða skilyrði tegundin þrífst best og hvernig búast má við að hún nýtist á Íslandi í framtíðinni. Það verður gert í seinni hluta pistilsins. Þar verða færð fram rök fyrir því að tegundin sé verulega vannýtt á Íslandi þótt enginn viti hvað framtíðin ber í skauti sér fyrir tré ölrakóngsins á Íslandi. Við skulum samt vona að sá kóngur taki aldrei upp sömu siði á Íslandi og Goethe eignaði honum í mýraskógum Þýskalands.

Viðauki Ölrakonungurinn

Í inngangi þessa pistils sögðum við frá þessu fræga, þýska ljóði og lofuðum að birta það. Nú efnum við loforðið.

Titilblað fyrstu útgáfu Schuberts á lagi hans Erlkönig við ljóð eftir Goethe (sem hér er skrifað Göthe). Myndina fengum við frá Wikipediu.

Kvæðið um Ölrakonunginn eftir Goethe. Myndina fengum við héðan.

Erlkönig

eftir Johann Wolfgang von Goethe (1778)

Wer reitet so spät durch Nacht und Wind?

Es ist der Vater mit seinem Kind;

Er hat den Knaben wohl in dem Arm,

Er fasst ihn sicher, er hält ihn warm.

"Mein Sohn, was birgst du so bang dein Gesicht?"

"Siehst, Vater, du den Erlkönig nicht?

Den Erlkönig mit Kron und Schweif?"

"Mein Sohn, es ist ein Nebelstreif."

"Du liebes Kind, komm, geh mit mir!

Gar schöne Spiele spiel ich mit dir;

Manch bunte Blumen sind an dem Strand;

Meine Mutter hat manch gülden Gewand."

"Mein Vater, mein Vater, und hörest du nicht,

Was Erlenkönig mir leise verspricht?"

"Sei ruhig, bleibe ruhig, mein Kind;

In dürren Blättern säuselt der Wind."

"Willst, feiner Knabe, du mit mir gehn?

Meine Töchter sollen dich warten schön;

Meine Töchter führen den nächtlichen Reihn

Und wiegen und tanzen und singen dich ein."

"Mein Vater, mein Vater, und siehst du nicht dort

Erlkönigs Töchter am düstern Ort?"

"Mein Sohn, mein Sohn, ich seh es genau:

Es scheinen die alten Weiden so grau."

"Ich liebe dich, mich reizt deine schöne Gestalt;

Und bist du nicht willig, so brauch ich Gewalt."

"Mein Vater, mein Vater, jetzt fasst er mich an!

Erlkönig hat mir ein Leids getan!"

Dem Vater grauset's er reitet geschwind,

Er hält in Armen das ächzende Kind,

Erreicht den Hof mit Mühe und Not;

In seinen Armen das Kind war tot.

Dúkrista eftir Albert Edward Sterner sem sýnir ölrakonunginn herja á barnið í fangi föður síns. Myndina fengum við héðan.

Heimildir

Tim Baxter & Hugh A. McAllister (2024): Alnus Mill. Af vefsíðunni Trees and Shrubs Online. Sjá: Alnus - Trees and Shrubs Online.  International Dendrology Society. Sótt 10. júlí 2025.

Johann Wolfgang Goethe (1949) Ausgewählte Werke. Bls. 99-100. Verlag für fremdsprachige Literatur. Moskau.

Diana Wells (2010): Lives of the Trees. An Uncommon History. Algonquin Books of Chapel Hill. Chapel Hill, North Carolina.

Þorbergur Hjalti Jónsson (2018): Vanmetið fenjatré. Rit Mógilsár nr. 36. Rannsóknasvið Skógræktarinnar. Sjá: Rit Mógilsár - Nr. 36 (2018) - Tímarit.is

Fyrir áhugasama er rétt að nefna að í seinni pistlinum verða birtar fleiri heimildir.