Að bjarga heyi. Skáldin um landlæsi

Fyrir nokkrum vikum birtum við tvo pistla um landlæsi og ástand lands. Þann fyrri má sjá hér og þann seinni hér. Þótt þessir pistlar hafi vakið nokkra athygli og orðið til þess að höfundur fékk sendar svívirðingar á alnetinu var í raun ekkert nýtt sem birtist í þeim. Allt sem þar var að finna hefur legið fyrir lengi.

Í þessum pistli skoðum við málin út frá öðru sjónarhorni. Við skoðum hvað sum af okkar ástkæru skáldum hafa haft um málið að segja. Sum hafa skrifað um málaflokkinn en önnur hafa skrifað um hugsunarhátt þeirra sem afneita sannleikanum. Þau skrif má sem best heimfæra á samdaunasýkina sem lýst var í áðurnefndum pistlum þótt þau eigi reyndar við um margt fleira. Þessi pistill er aðeins sýnishorn af því sem skáldin hafa skrifað um efnið en er ekki ætlað að vera tæmandi úttekt.

Skógar og reyndar einnig skógleysi hafa lengi verið listamönnum hugleikið viðfangsefni. Náttúran öll, þar með talið skógar eða skortur á þeim, eru eilífðaruppspretta frumlegrar sköpunar. Það á ekki bara við um íslenska listamenn. Listmálarinn Claud Monet sagði að ríkuleg fjölbreytni í verkum hans kæmi frá náttúrunni því hún væri uppspretta innblástursins. Ef til vill segjum við seinna meira frá slíkri uppsprettu sem erlendir listamenn hafa nýtt sér en í þessum pistli skrifuðum við lítillega um innblástur frumkvöðla íslenskrar málaralistar.

Nú birtum við sýnishorn ljóða og lausamáls eftir sum af okkar virtustu skáldum. Fyrir fram verðum við þó að biðjast forláts á þeim kynjahalla sem sést í pistlinum. Við vitum samt vel að konur hafa skrifað um ásýnd landsins en því miður rifjaðist lítið af því upp þegar þessi pistill var í smíðum. Það verður að skrifast á heilaþoku höfundar.

Ómerkt landslagsmálverk sem reynt var að selja sem verk eftir Ásgrím Jónsson. Íslenskt landslag hefur löngum verið listamönnum mikill innblástur. Myndina fengum við úr þessari frétt.

Til gamans byrjum við á nokkrum landsþekktum vísum frá þeim tíma þegar setið var yfir fé. Þær eru ortar þegar ekki tíðkaðist að beita fé á land í annarra eigu án leyfis. Þetta sést á vísunum því í þeim kemur fram að hjarðanna var gætt. Það hlutverk var oft í höndum barna. Ef til vill er skortur á vörsluskyldu skömminni skárri en barnaþrældómurinn sem kraumar undir í sumum þessara vísna.

Síðan segjum við frá sýn nokkurra skálda og höfum kaflana í aldursröð skálda sem sagt er frá. Fjölmörg ljóð hafa verið samin sem gætu átt heima í þessum pistli en við birtum bara sýnishorn.

Vænt sauðfé á beit í óleyfi innan skógargirðingar á Héraði. Þrátt fyrir að þetta fé ætti ekki að vera þarna fengu eigendurnir greitt sérstakt gæðastýringarálag vegna landnýtingar. Því fylgir að féð á aðeins að vera á beit þar sem eigandinn hefur leyfi til að beita því. Ekki er farið eftir þessu ákvæði. Mynd: Sig.A.

Um lausagöngu

Á þeim tíma sem setið var yfir fé var ákveðin vörsluskylda búfjár við lýði. Ekki þótti sanngjarnt eða eðlilegt að sauðfé fengi að ráfa frjálst og eftirlitslaust um og valda tjóni þar sem því sýndist. Sauðfé var ekki beitt á land nágranna þannig að segja má að stjórnlaus lausaganga hafi ekki hafist á Íslandi fyrr en hætt var að mjólka ærnar og færa frá. Nokkuð misjafnt er hvenær fráfærur lögðust af og stjórnlaus lausaganga hófs. Fór það meðal annars eftir landshlutum, sveitum og einstökum bæjum. Þó má segja að í kringum fyrra stríð hafi verið hætt að mjólka ær í kvíum víðast hvar en á sumum stöðum hafi sá siður ekki lagst af fyrr en eftir seinna stríð. Síðasti smali á Íslandi var Kristján Bersi Ólafsson sem síðar varð skólameistari í Flensborgarskóla í Hafnarfirði. Hann sat yfir fé á Kirkjubóli í Bjarnardal í Önundarfirði allt til ársins 1951 (Sigurður 2002). Má miða við það ártal sem árið sem stjórnlaus lausaganga á láglendi varð óskrifuð regla á landinu. Rétt er þó að nefna að fyrir þann tíma var ekki setið yfir fé á afréttum nema í seljum þar sem ær voru mjólkaðar.

Alla tíð hafa verið ákvæði í lögum sem ætlað er að stemma stigu við lausagöngu þótt illa gangi að fara eftir þeim á okkar tímum. Samt er því haldið fram á tyllidögum að sauðfjárbændur fylgist með hverri á og því ætti beitarstjórnun að vera fremur einföld ef vilji er fyrir hendi. Frá þessu sögðum við í þessum pistli. Vísurnar í þessum kafla eru ekki í neinni sérstakri röð.

Bíum bíum bamba

börnin litlu þamba

fram um fjallakamba

að leita sér lamba.

(Þjóðvísa)

Nefna skal að sögnin að þamba getur merkt að kjaga áfram með erfiðismunum, til dæmis gegn stormi og hríð. Þótt smalamennska hafi vísast verið erfið vinna á köflum er algengara að vísurnar séu rómantískar og mæri þessa þjóðlegu barnavinnu sem oft stappaði nærri þrælkun. Það er óvíst að Tuma og félögum hafi alltaf þótt þetta góð vinna.

Hann Tumi fer á fætur

við fyrsta hanagal

að sitja yfir ánum

lengst inní Fagradal.

(Freysteinn Gunnarsson)

Krakkar út kátir hoppa

úr koti og höll.

Léttfættu lömbin skoppa

um laut og völl.

Smalar í hlíðum hóa

sitt hvella lag.

Kveður í lofti lóa

svo léttan brag.

(Margrét Jónsdóttir)

Klappa saman lófunum,

reka féð úr móunum,

vinna sér inn bita,

láta’ ekki hann pabba vita.

Klappa saman lófunum,

reka féð úr móunum,

tölta’ á eftir tófunum,

tína egg úr spóunum.

(Þjóðvísur)

Út um græna grundu

gakktu, hjörðin mín.

Yndi vorsins undu

ég skal gæta þín.

(Steingrímur Thorsteinsson)

Sauðfé á beit á illa förnu landi. Ekki gengur allt fé út um græna grundu. Mynd: Sig.A.

Sáuð þið hana systur mína

sitja lömb og spinna ull?

Fyrrum átti ég falleg gull;

nú er ég búinn að brjóta og týna.

(Jónas Hallgrímsson)

Litli gimbill, lambið mitt,

labbaðu’ áfram greyið þitt.

Klingir hátt í bjöllum

fram eftir fjöllum.

(Þýðandi: Þorsteinn Gíslason)

Krummi situr á kvíavegg

kroppar hann á sér tærnar,

engan skal hann matinn fá

fyrr en hann finnur ærnar.

Og tólf vantar ærnar

og tólf vantar ærnar.

Engan skal hann matinn fá

fyrr en hann finnur ærnar.

(Þjóðvísa sem til er í nokkrum útgáfum)

Siggi var úti með ærnar í haga,

allar hann hafði þær suður í mó.

Smeykur um holtin var hann að vaga,

Vissi´ann að lágfóta dældirnar smó.

„Ga – ga – ga“, sagði tófan á grjóti.

Gráleitum augunum trúi ég hún gjóti.

Aumingja Siggi, hann þorir ekki heim.

(Jónas Jónasson frá Hrafnagili)

Vorvindar glaðir, glettnir og hraðir,

geysast um löndin létt eins og börn.

Lækirnir skoppa, hjala og hoppa,

hvíld er þeim nóg í sæ eða tjörn.

Hjartað mitt litla hlustaðu á,

hóar nú smalinn brúninni frá.

Fossbúinn kveður, kætir og gleður,

frjálst er í fjalladal.

(Þýðandi: Helgi Valtýsson)

Tilbeiðsla lambsins frá árinu 1432 eftir Jan van Eyck.

Auðvitað gátu ýmis ævintýri átt sér stað þegar setið var yfir fé allan daginn frá fyrsta hanagali. Því birtum við hér tvö ljóð sem lýsa því hvað gerst getur er ungmenni hittast sem sitja yfir fé.

Smalastúlkan

Yngismey eina sá

ég, þar sem falla blá

gil úr háhlíð;

léttfætt um leiti' og börð,

lautir og fjallaskörð

smalar og hóar hjörð

hringa lind fríð.

Um herðar liðast ljóst

lokkasafn, meyjar brjóst

sælleg að sjá;

augun til ásta snör

og mjúk til kossa vör,

höndin svo hvít,

sem gjör hreinum af snjá.

Segðu það brúnablá

brúður, hvað skal sá fá,

féð þitt sem fann?

Allþreyttur er hann hér,

ærnar sem sat með þér;

verðung það virðist mér

vel þú kysstir hann.

(Jón Thoroddsen)

Kom af fjalli

svo undirleit og blíð

smalastúlkan fagra

Lömbin fagna.

Með kollinn úfinn

rifna svuntu

og berjalyng í kjöltu

Lömbin fagna.

Jarmandi sama mál

um gróandi grundu

fullnægð af heilu sumri

Lömbin fagna.

(Bogi frá Varmadal)

Til hvers var setið yfir öllu þessu fé eins og sést í vísunum? Svarið kemur fram hér að neðan.

Sigga litla systir mín

situr úti í götu,

er að mjólka ána sín

í ofurlitla fötu.

(Sveinbjörn Egilsson)

Gimbillinn mælti og grét við stekkinn:

„Nú er hún móðir mín mjólkuð heima,

því ber ég svangan

um sumardag langan

munn minn og maga að mosaþúfu.“

Gimbill eftir götu rann,

hvergi sína móður fann,

þá jarmaði hann.

(þjóðvísa)

Þegar keyrt er um þjóðvegi Íslands sést að ekki tíðkast lengur að gæta fjárins. Fyrri myndin er tekin á Vesturlandi en sú seinni á Austurlandi. Myndir: Sig.A.

Óþekkt skáld fornaldar

Á eftir þessum kafla um lausagöngu viljum við vísa örlítið í Íslendingasögurnar. Lengst af sögunnar bjó meginþorri þjóðarinnar í sveitum og nær allir með blandað bú. Flestar ær eignuðust aðeins eitt lamb enda sauðféð ekki síst alið til mjólkur- og ullarframleiðslu þótt kjötið hafi að sjálfsögðu verið nýtt. Mjaltir voru seinlegt verk og erfitt. Það hefur trúlega átt sinn þátt, ásamt erfiðleikum við heyöflun, í að takmarka fjölda sauðfjár í landinu.

Framan af Íslandssögunni voru einnig stórar hjarðir nautgripa til á landinu sem með beit geta jafnvel gengið enn nær landsins gæðum en sauðfé. Þetta má meðal annars lesa í ritum Þorvalds Thoroddsen (1919). Til að spara pláss ræðum við það ekki frekar í bili en sauðfé fór ekki að fjölga fyrr en tók að ganga á landgæðin enda kemst sauðfé af á mun rýrara landi en nautgripir. Svipað ferli má sjá víða um heim. Fyrst er beitt afurðamiklum nautgripum en geitur og sauðfé taka við þegar gengur á landgæði.

Á landnámsöld tíðkaðist vetrarbeit eins og lengi síðan. Sést það meðal annars á því að Glámur, sem seinna breyttist í draug og tókst á við Gretti, var smalamaður sem fylgdi fé í vetrarbeit um jól áður en hann gekk aftur. Á þeim tíma þótti engan veginn sjálfgefið að rétt væri að beita búfé hvar sem var og því þurftu smalar að fylgja bæði fé og nautgripum. Setið var yfir mylkám í næstum þúsund ár eftir að þessar sögur voru skrifaðar eða allt þar til fráfærur lögðust af á síðustu öld. Þá var löngu hætt að sitja yfir fé sem rekið var á afrétt en það var aldrei nema hluti fjárins.

Við tökum hér Egilssögu sem frekara dæmi. Í henni segir frá því að Skallagrímur beitti fé sínu ofan skógarmarka og „lét gera bæ uppi við fjallið og átti þar bú, lét þar varðveita sauðfé sitt.“ Auðvitað lét hann varðveita fé sitt því bæði í Grágás og Jónsbók eru lagaákvæði sem ætlað er að takmarka lausagöngu búfjár. Þau ákvæði eiga þó ekki heima í þessari grein þótt merkileg séu, því þau eru í lögbókum en ekki sögum. Enn eru slík ákvæði í lögum en það fara fáir eftir þeim.

Í Eglu segir einnig frá því er Steinar Önundarson var dæmdur frá búi fyrir að beita nautum á Borg. Í sögunni þykir sérstök ástæða til að segja frá því að Þorsteinn Egilsson ræddi „stillilega“ um þessi mál við nágranna sinn: „Bað hann Steinar halda beit búfjár síns svo sem að fornu hafi verið. Steinar segir að fé mundi ganga þar sem það vildi.“ (Kafli 83). Þegar fornsögurnar voru skráðar var tíðarandinn þannig að það var Steinar sem talinn var yfirgangsmaðurinn enda braut hann þau lög sem þá voru í gildi (og eru enn). Fór svo að hann var dæmdur frá búi. Í mörgum öðrum fornsögum kemur fram að talið var mikilvægt að gæta fjárins en við látum þessi dæmi nægja. Svo má ekki gleyma að nefna að víða í Íslendingasögunum er talað um skóga sem oftast eru á fallandi fæti þegar sögurnar eru skráðar. Má meðal annars sjá þetta í Egilssögu. Meðal kosta landnáms Skallagríms segir:  „[V]ar þar mýrlendi mikið og skógar víðir, langt í milli fjalls og fjöru . . . “ (kafli 28). Í næsta kafla þar á eftir er sagt að kvikfé allt gekk sjálfala í skógunum. Í 31. kafla er sagt frá Agli þriggja vetra að elta föður sinn til veislu. Hann þekkti ekki leiðina sem reyndist honum ógreiðfær. „[E]n hann sá þó mjög oft reið þeirra Skalla-Gríms, þá er eigi bar fyrir holt eða skóga“ (kafli 31). Hér er miðað við útgáfu Snerpu sem finna má á vefnum.

Víðar í sögunum er sagt frá fornum skógum en við látum hér staðar numið í bili en minnum á þessa grein um skóga á Þelamörk.

Hin þjóðlegu rofabörð eru til vitnis um vinjar sem voru. Mynd: Sig.A.

Stephan G. Stephansson  (1853–1927)

Ljóðskáldið Stephan G. Stephansson hét upphaflega Stefán Guðmundur Guðmundsson og fæddist árið 1853 á bænum Kirkjuhóli sem er rétt hjá Víðimýri í Skagafirði. Hann bjó við mikla fátækt og fluttist eftir fermingu norður í Þingeyjarsýslu þar sem hann gerðist vinnumaður. Tæplega tvítugur flutti hann ásamt foreldrum sínum vestur um haf og breytti nafni sínu svo þarlendir ættu hægara með að bera það fram.

Stephan G. orti mörg rómantísk ættjarðarljóð en hann orti einnig í anda raunsæisstefnunnar sem varð áberandi undir lok nítjándu aldar og fram á þá tuttugustu. Ljóðabrotið sem hér fylgir er mjög í þeim anda.

Í þúsund ár hrísið og heyið

úr haganum reiddu menn inn

og naktara og nærskafnar flegið

gat næstsetumaður en hinn.

Og hvenær sem húsbændur dóu

eitt handsalað pund með sér grófu

af arfsemd um óðalsgarð sinn.

Hver komandi kynslóð og nýrri

ögn kroppaðri landauðnir fékk

því föðurleifð ruplaði og rýrri

að réttmætum erfðum þar gekk.

Sjá má á þessu ljóði að Stephan, sem áður hét Stefán, virðist hafa gert sér fulla grein fyrir slæmu ástandi lands og hvernig því fór aftur. Ef til vill var það eitthvað sem hann lærði af samanburðinum við Vesturheim þar sem bændur komu að landi sem ekki hafði verið ofnýtt.

Um þetta ljóðabrot sagði Hákon Bjarnason (1940), þáverandi skógræktarstjóri:

„Þetta er harður dómur, en engu að síður er hann sannur. Hins vegar verður að skýra frá því, að þeir, sem búið hafa hér á landi á undan okkur, höfðu ekki sama skilning og við á því, hvað þeir gerðu landinu illt með búskaparlagi sínu, og jafnvel þótt þeir hefðu haft vit á því, höfðu þeir ekki bolmagn til þess að færa sér landið öðru vísi í nyt.“

Fé á hálendi Íslands. Stundum er því haldið fram að nú sé svo fátt fé á Íslandi að það geti ekki valdið tjóni. Mynd: Sig.A.

Fyrst við nefnum Stephan G. Stephansson verðum við að nefna þessar línur úr ljóðinu Eftirköst.

Örðug verður úrlausn hér,

illa stend að vígi.

Hálfsannleikur oftast er

óhrekjandi lygi.

Þessar línur koma stundum upp í hugann þegar skrifað er að varla geti fé valdið tjóni á Íslandi því það sé svo fátt. Það er að vísu rétt að vetrarfóðruðum ám hefur fækkað og vetrarbeit hefur víðast lagst af. Hafa ber í huga að mikill árangur hefur náðst í ræktun bænda þannig að frjósemi hverrar ær er miklu meiri en áður var og meðalfrálagið eykst ár frá ári. Framleitt kjötmagn eftir hverja vetrarfóðraða á hefur á síðastliðnum 30 árum aukist um 30%. Það er full ástæða til að hrósa bændum fyrir þennan árangur í ræktun og kynbótastarfi. Hann hefur orðið til þess að fjöldi fjár í sumarhaga hefur breyst miklu minna en ætla mætti og gefið hefur verið í skyn. Samt er það svo að miklu líklegra er að fé á beit að sumri til geti skaðað gróður en fé sem haft er á húsum á vetrum. Því væri eðlilegra að telja fé í högum en í húsum.

Það verður því að teljast hálfsannleikur að telja alltaf vetrarfóðraðar ær. Það er löngu liðin tíð að flestar ær eigi aðeins eitt eða að hámarki tvö lömb. Þess vegna er þessi talning ekki ósvipað og að mæla þorskafla með því að telja skip frekar en hversu mikið berst að landi.

Tvö myndrit af vef Hagstofu Íslands sem sýna að vetrarfóðruðum ám hefur fækkað frá árinu 2010. Enn er það þó fleira en á nánast öllum öldum Íslandssögunnar. Fyrra myndritið er súlurit sem sýnir fækkun en hið seinna er línurit sem sýnir algert hrun í framleiðslunni. Þar hefur verið klippt neðan af kvarðanum og því virkar fækkunin miklu meiri en á fyrra myndritinu. Seinna myndritið telst því hálfsannleikur.

Hálfsannleikurinn birtist einnig í því að tala um að fé hafi fækkað frá því að það var flest. Það er rétt, en því fer fjærri að nú sé færra fé í sumarhögum heldur en verið hefur nær alla Íslandssöguna. Jafnvel vetrarfóðraðar ær hafa að jafnaði verið fleiri en nú er. Það er furðulegt til þess að hugsa að jafnsögufróð þjóð og Íslendingar skuli alltaf miða við fjárfjöldann þegar hann var hvað mestur með tilheyrandi land- og skógareyðingu. Elstu tölur um fjölda sauðfjár á Íslandi eru frá 1703 en þá voru 279.000 vetrarfóðraðar ær í landinu, flestar einlembdar. Engin ástæða er til að ætla að það hafi verið fleira þessa rúmlega hálfu þúsöld sem þá var liðin frá landnáminu. Fæst varð féð eftir móðuharðindin 1784. Þá voru ríflega 50.000 vetrarfóðraðar ær í landinu. Auðvitað dettur engum í hug að miða við þá tölu. Hún getur ekki verið sanngjarnt viðmið frekar en fjöldi fjár þegar fé var flest.

Fé fór að fjölga á Íslandi þegar farið var að selja sauði á fæti til Skotlands. Sá markaður varð til vegna þéttbýlismyndunar í Evrópu í kjölfar iðnbyltingarinnar. Hann hrundi þegar framfarir í kælitækni urðu til þess að ódýrara var að flytja frosið nautakjöt yfir Atlantshafið til Bretlandseyja frá Ameríku en fé á fæti frá Íslandi. Samt hélt fénu áfram að fjölga langt fram á 20. öld. Árið 1977 voru um 896.000 fjár í landinu. Þó það slys hafi hent að fé var fjölgað óhóflega á seinni hluta 20. aldar (án þess að til væri markaður fyrir það) er beinlínis rangt að halda því fram að fátt fé sé á landinu á okkar tímum. Hálfsannleikur oftast er óhrekjandi lygi. Hér er frétt úr Bændablaðinu frá árinu 2021 þar sem sagt er frá fækkun sauðfjár. Þar segir að fé hafi verið 400.724 árið 2020 og að það hafi ekki verið færra í 160 ár. Ekkert er minnst á að sauðfé í sumarhögum hafði ekki fækkað svona mikið. Þar kemur til þessi góði ræktunarárangur sauðfjárbænda. Meðalfrálag eykst ár frá ári.

Tvö súlurit af vef Hagstofunnar. Hið fyrra sýnir fækkun sauðfjár frá 1983 en hið síðara sýnir hversu mikið var framleitt af kindakjöti (mest lambakjöt) á sama tíma. Þegar gröfin eru borin saman má sjá að minnkunin í framleiddum tonnum (seinna línuritið) er miklu minni en fækkunin á fjölda vetrarfóðraðra gripa. Munurinn liggur í aukinni framleiðni sem stafar fyrst og fremst af góðum ræktunarárangri og fjölda lamba á hverja á. Fækkunin í sumarhögum er minni en fækkun vetrarfóðraðra gripa.

Enn erum við með upplýsingar frá Hagstofunni. Þegar þetta er skrifað eru nýjustu upplýsingar um fjölda sauðfjár og neyslu á kindakjöti frá 2024. Sauðfé hefur fækkað um 18% á 10 árum en framleiðslan hafði á sama tíma dregist saman um 12% en neysla innanlands um 3%. Framleiðslan er því að nálgast neyslu innanlands og færri vetrarfóðraða gripi þarf til að framleiða jafnmikið af kjöti. Það ætti að vera fagnaðarefni.

Jón Trausti (1873 - 1918)

Jón Trausti var skáldanafn Guðmundar Magnússonar sem fæddist á Rifi á Melrakkasléttu. Hann skrifaði fjölmargar smásögur og skáldsögur og meðal þeirra eru Anna frá Stóruborg (1914) og bókaflokkurinn um Höllu og heiðarbýlið. Fyrsta bókin í þeim bókaflokki, Halla, kom út 1906. Meðal frægra ljóða eftir Jón Trausta eru Ég vil elska mitt land og Draumalandið. Guðmundur lést úr spænsku veikinni árið 1918. Miðað við lýsingarnar í sögunum um Höllu og heiðarbýlið gerði Jón Trausti sér enga hugmynd um áhrif mikillar sauðfjárbeitar á landgæði. Þvert á móti sá hann fyrir sér gríðarlega fjölgun sauðfjár á íslenskum heiðum. Hvað þetta varðar sker hann sig úr þeim hópi skálda sem hér er vitnað til.

Ljóðið sem hér er birt tengist ljóðunum í fyrsta vísnakaflanum þar sem í því er talað um „smaladrengsins léttu spor“. Ekki er annað að sjá í lokalínunni en skáldið sakni yfirsetunnar. Aftur á móti glittir í afleiðingar þungrar beitar þegar skáldið segir „hríslan mín blaktir enn í klettaskor.“ Þannig hefur það löngum verið á Íslandi. Hríslurnar lifa í klettaskorum. Ekki vegna þess að þar séu jarðvegsskilyrði best fyrir trjágróður heldur vegna þess að þar nær sauðfé ekki til þeirra.

Inn milli fjallanna

Inn milli fjallanna hér á ég heima,

hér liggja smaladrengsins léttu spor.

Hraun þessi leikföng í hellunum geyma,

hríslan mín blaktir enn í klettaskor.

Við þýðan þrastaklið og þungan vatnanið,

æska mín leið þar sem indælt vor.

(Jón Trausti).

Víða má sjá hríslur í klettaskorum þar sem sauðfé kemst ekki að. Mynd: Sig.A.

Sigurður Jónsson á Brún (1898-1968)

Sigurður Jónson fæddist á Brún í Svartárdal í Húnaþingi og kenndi sig jafnan við bæinn. Samkvæmt vefnum Ísmús var hann oft fylgdarmaður náttúrufræðinga og leiðsögumaður um landið. Þótti hann hinn mesti ferðagarpur. Hann ritaði fjölmargar blaðagreinar um áhugamál sín. Hver áhugamálin voru sést á bókatitlum sem eftir hann liggja. Heita þær Sandfok (1940) og Rætur og mura (1955).

Við birtum hér eitt hans frægasta ljóð. Það ber vitni þess að hann gerði sér góða grein fyrir stöðunni.

Á ferðum sínum um landið hefur Sigurður sjálfsagt orðið var við moldrok eins og hér má sjá. Mynd: Sig.A.

Uppblástur

Lengst upp í heiði er lítið barð,

lútandi, hallfleytt torfa.

Ekki er á að horfa.

Hún er þó allt sem eftir varð.

Þar var til forna fagurt land

fjalldraparunnum vafið,

bylgjað og breitt sem hafið.

Nú er því skipt fyrir svartan sand.

Vindar erja þann eina hnjót,

utan úr honum sverfa.

Hann er nú hreint að hverfa.

Þá verður aðeins eftir grjót.

(Sigurður Jónsson frá Brún)

Herðubreið í moldroki. Mynd: Sig.A.

Halldór Laxness (1902 – 1998)

Halldór Guðjónsson frá Laxnesi skrifaði það mikið um hvernig Íslendingar hafa farið með landið að það verðskuldar sérstakan pistil. Hér birtum við því aðeins lítið dæmi.

Mjög víða í ritverkum hans kemur fram að hann gerði sér fulla grein fyrir að landinu hafði farið aftur frá landnámi. Ef til vill er grein, sem hann birti fyrst í Morgunblaðinu á gamlársdag árið 1970 og ber heitið Hernaðurinn gegn landinu, einna frægust. Þar benti hann á hvernig Íslendingar hafa umgengist landið. Greinina má einnig sjá í bókinni Yfirskygðir staðir sem gefin var út árið 1971 og hér les Halldór sjálfur þessa tímamótagrein. Í greininni er meðal annars þetta:

„Af öfugmælanáttúru sem íslendíngum er lagin kappkosta sumir okkar nú að boða þá kenníngu innan lands og utan, einkum og sérílagi þó í ferðaauglýsingum og öðrum fróðleik handa útlendíngum, að Ísland sé svo landa að þar gefi á að líta óspilta náttúru. Margur reynir að svæfa minnimáttarkend með skrumi og má vera að okkur sé nokkur vorkunn í þessum pósti. Hið sanna í málinu vita þó allir sem vita vilja, að Ísland er eina landið í Evrópu sem er gerspilt af mannavöldum. Því hefur verið spilt á umliðnum þúsund árum samtímis því að Evrópa hefur verið ræktuð upp. Nokkur svæði í miðjarðarhafslöndum Evrópu, einkum Grikkland, komast því næst að þola samanburð við Ísland að því er snertir spillingu lands af mannavöldum.“

Við lofum því að birta meira síðar af því sem Nóbelsskáldið skrifaði um ástand landsins.

Óspillt náttúra lítur ekki svona út. Þarna eru virk rofabörð eins og sjá má á moldarlitnum. Þau hafa myndast í kjölfar ósjálfbærrar landnýtingar. Sagan segir að orð sem samsvara orðinu rofabarð séu ekki til í erlendum málum. Mynd: Sig.A.

Snorri Hjartarson (1906-1986)

Snorri var bæði rithöfundur og ljóðskáld auk þess sem hann stundaði myndlistarnám í Noregi. Frægastur er hann fyrir ljóð sín og hér birtum við eitt þeirra. Í því er blessað grasið sem græðir jarðar mein mært .

Vor

Blessað veri grasið

sem grær kringum húsin

bóndans og les mér

ljóð hans,

þrá og sigur

hins þögula manns.

Blessað veri grasið

sem grær yfir leiðin,

felur hina dánu

friði og von.

Blessað veri grasið

sem blíðkar reiði sandsins,

grasið

sem græðir jarðar mein.

Blessað veri grasið,

blessað vor landsins.

Þar sem vörsluskyldu hefur verið komið á þarf ekki lengur að girða af tún eins og hér má sjá í Eyjafirði. Á hinu friðaða landi vex upp gras, blóm og trjágróður. Mynd: Sig.A.

Einar Már Guðmundsson (fæddur 1954)

Einar Már Guðmundsson gaf út bókina Hundadaga fyrir jólin 2015. Það er ljómandi skemmtileg bók. Á bls. 170-171 er texti um afneitun. Hann gæti eins hafa verið skrifaður um þá sem ekki sjá tjónið sem lausaganga búfjár veldur á landinu og hvernig hún kemur í veg fyrir að landið klæðist skógi að nýju. Þennan texta má í raun yfirfæra á alla þá sem ekki vilja horfast í augu við það sem er óþægilegt svo sem hnattræna hamfarahlýnun og margt fleira. Það sem þarna er verið að tala um eru Skaftáreldar.

Textinn er svona:

„Hvernig sem á því stóð tók það Thodal landstjóra meira en ár að koma upplýsingum til Kaupmannahafnar, til kóngsins og hans manna, og hann lét lengi einsog hann vissi ekki hvað væri að gerast. Meira að segja þegar hann vissi það þá vissi hann það ekki. Þá lokaði hann augunum.

Þetta þekkjum við úr nútímanum, nýliðnum tíma, þegar ekki má segja sannleikann því að þá hrynur allt en ef þú þegir þá gerist það sama: Guð blessi Ísland.

Verum nákvæmari: Eldgosið hófst 8. júní árið 1783 en fyrsta skýrsla Thodals til kóngsins er dagsett 28. apríl árið 1784, tæpu ári seinna. Þar er hvorki minnst á glóandi hraunið, jarðir í auðn né deyjandi fólk.

Lauritz Thodal virðist hafa hugsað sem svo að ef hann vissi ekki hvað væri að gerast þá væri það ekki að gerast. Kannski hyrfi eldgosið ef hann þegði bara nógu lengi og léti sem ekkert væri.“

Getur verið að þetta sé sami hugsunarháttur og hjá þeim sem sjá enga ofbeit á landinu en halda að öll sauðfjárframleiðsla sé sjálfbær og fari aðeins fram á óspilltu landi eins og haldið er fram til að selja útlendingum lambakjöt? Ef við bara látum eins og ekkert sé og þegjum nógu lengi, þá kannski hverfur ofbeitin?

Ef til vill er þetta í anda kolagerðarkenningarinnar sem við sögðum frá í þessum pistli og gengur út á tvennt: Annars vegar að kenna kolagerð um alla skógar- og landeyðingu á landinu og hins vegar að þegja yfir áhrifum ofbeitar.

Getur verið að ef við þegjum um ósjálfbæra landnýtingu en greiðum þeim sem hana stunda sérstakt gæðastýringarálag vegna landnýtingar, þá hverfi vandinn? Mynd: Sig.A.

Hallgrímur Helgason (fæddur 1959)

Í bókinni Sextíu kíló af sólskini eftir Hallgrím Helgason fer saman vel skrifaður og skemmtilegur texti. Hér er brot af bls. 34.

„Landið hafði verið numið af fólki sem flúði ofríki Haraldar hárfagra Noregskonungs á árunum kringum 900 og sú kenning var forn að landnámsmenn Íslands hefðu flestir verið hárlitlir menn; rammsköllóttir eða illa hærðir kollvikakóngar og strýhærðar konur þeirra. Skallagrímssynir og taðskegglingar upp til hópa. Konungur hlaut enda viðurnefni sitt af því heiti sínu að skerða ekki hár sitt fyrr en það næði niður í alla firði Noregs; frumbyggjar Íslands voru því einskonar hárflóttamenn. Enda hófu þeir þegar að trjáhreinsa sitt nýja land. Allar götur síðan hefa Íslendingar verið lítið fyrir gróður í hlíðum jafnt sem á höfði en una sér best á berangri, vilja sjá til hafs, og þola hvorki lauf né lufsur í augum. Fátt þykir þeim fegurra en jökulskalli sem ber við loft og þeir heimta sín fjöll og sínar heiðar með öllu hárlausar. “

Það má mikið vera ef þetta er ekki rétt hjá Hallgrími.

Þarna hefur öllum skógi verið eytt með ósjálfbærri landnýtingu. Það auðveldar roföflunum verk sitt. Sjá má sauðfé á beit í þessari hlíð ef vel er að gáð. Að lokum verður þessi hlíð með öllu hárlaus, íslenskum kollvikakóngum til gleði. Mynd: Sig.A.

Jón Kalman Stefánsson (fæddur 1963)

Við höfum áður sagt frá því að til eru hliðruð viðmið (e; Shifting baseline syndrome) sem felst í því að telja að núverandi ástand lands hljóti að vera það eina rétta. Þetta hefur stundum verið kallað samdaunasýki enda felur hliðrað viðmið í sér að vera samdauna hrundum vistkerfum Íslands. Við sögðum frá henni í þessum pistli. Ef til vill gaf Jón Kalman Stefánsson (2017) upp ástæðu hliðraðs viðmiðs í bók sem heitir Saga Ástu. Þar stendur (bls. 235).

„En því fleiri vandaðar fréttaskýringar sem ég les, því stærra og meira verður verkefnið og ábyrgðin þyngri. Það er auðveldara að lifa ef maður horfir bara niður fyrir sig. Vanþekkingin gerir þig frjálsan, þekkingin hneppir þig í fjötra ábyrgðar.“

Við feitletrum síðustu orðin því þau eru svo vel sögð og þau kristalla samdaunasýkina svo vel að þau gætu staðið ein og sér. Þessi orð eiga reyndar við um ótrúlega margt. Það er svo óendanlega þægilegra fyrir marga að hafna sannleikanum. Það á ekki bara við um hrun vistkerfa. Má nefna hnattræna hlýnun og illa meðferð náttúrugæða í nafni stundargróða sem dæmi auk margs annars sem fellur utan við efni þessa pistils. Fyrst við erum farin að birta tilvitnanir í Sögu Ástu getum við tekið eftirfarandi lýsingu úr sömu bók, enda geta skáldin sagt svo margt á skemmtilegan hátt.

„Örstutt um sögu Íslands

Þegar það þarf að bjarga heyi, þá þarf að bjarga heyi. Hamingja, sorg falsleysi, svik, heimspekikerfi Vesturlanda og nýjustu uppgötvanir í stjarnfræði – sópum þessu öllu til hliðar. Hey er hey og veturinn er langur. Saga Íslands er fyrst og síðast lýsing á þrotlausri baráttu við að bjarga heyi undan rigningu, að ná að þurrka það og koma inn í hlöðu. Líf skepna og mannfólksins stóð og féll með því hversu vel það gekk. Rýr heyfengur leiddi nær áreiðanlega til horfellis seint að vetri eða snemma að vori. Fyrst hjá skepnum, einhverju síðar í mannheimum. Líf okkar og tilvera á þessari eyju, sem er í laginu eins og útdautt dýr, hefur staðið og fallið með heyfengnum. Kannski fáeinum fiskum líka og handfylli af kvæðum. En teldu stráin í hlöðunni að hausti og þú veist hvort börnin þín lifa veturinn af.“

Þetta lýsir stöðunni vel. Ofbeitin fyrr á öldum var nauðvörn fátækrar og fákunnugrar þjóðar fyrir tilvist sinni. Land- og gróðureyðing var það gjald sem greiða þurfti til að halda lífi í þjóðinni sem alla tíð var að bjarga sínum heyjum. En nú er öldin önnur og við höfum ekki þessar gömlu ástæður til að réttlæta ofbeit og aðra rányrkju. Að minnsta kosti er þjóðin ekki lengur fátæk og þekkingin er til staðar nema hjá þeim sem afneita henni. Við þurfum ekki lengur að telja stráin í hlöðunni að hausti til að fá úr því skorið hvort börnin lifi veturinn af. Þess vegna getum við byggt upp í stað þess að brjóta niður.

Virkt rof. Úr þessu landi fýkur í þurrkum en rennur úr í votviðrum. Sjá má spor eftir klaufdýr í moldinni. Mynd: Sig.A.

Andri Snær Magnason (fæddur 1973)

Óhætt er að segja að Andri Snær Magnason er duglegur að benda á margt sem betur má fara í íslensku samfélagi. Hefur hann mátt þola alls konar ágjöf fyrir það. Í bókinni Um tímann og vatnið, sem var gefin út árið 2019, segir á bls. 251:

„Líklega var Sprengisandur algróinn á landnámsöld og sá Sprengisandur sem heillar mig væri harmþrungin sjón fyrir þann sem þekkti hann fyrir þúsund árum“.

Það má segja Andra Snæ það til hróss að jafnvel þótt hann heillist af auðninni veit hann að hún er ekki eðlilegt ástand.

Á sömu blaðsíðu segir hann:

„Eflaust verður landslagið hjartfólgið einhverjum í framtíðinni, jafnvel þótt það gjörbreytist aftur. Fólk lifir í sínum heimi, það venst sínu umhverfi og getur ekki eytt tilfinningum í söknuð vegna alls sem hefur breyst. Við höfum hæfileika til að sjá fegurð við nánast allar aðstæður, við sjáum fegurð í forgengileika og eyðileggingu. . .“

Við getum tekið undir það með Andra Snæ að í eyðileggingunni og forgengileikanum getur verið fólgin fegurð. Hún er í augum þess sem horfir á hið hrunda vistkerfi. Mynd: Sig.A.

Að lokum

Við viljum þakka öllum þeim sem bentu okkur á vísur sem við birtum í þessum pistli. Of langt mál yrði að nefna allt það góða fólk. Einnig viljum við þakka Guðríði Gyðu Eyjólfsdóttur fyrir vandaðan yfirlestur prófarkar. Við sendum tilvitnanir í lifandi skáld til þeirra og þökkum þeim sem gáfu leyfi sitt fyrir birtingunni. Sum þeirra svöruðu ekki en ekkert þeirra neitaði.

Hér hefur verið stiklað á stóru og nokkur dæmi verið tekin til sem sýna hvað skáldin hafa sagt um ásýnd lands og forgengileika og eyðileggingu. Ástandið verður auðvitað að skoðast í ljósi þess að lífið snérist um að bjarga heyi. Sem betur fer eru lífsbjargir okkar í dag fjölbreyttari en áður og við getum tekið á vandanum sem fylgir ósjálfbærri landnýtingu. Varla hverfur ofbeitin ef við bara þegjum nógu lengi og látum sem ekkert sé. Þess vegna er mikilvægt að við viðurkennum vandann og tökum á honum. Þá getur landið sjálft lagað sárin sem við okkur blasa. Vanþekkingin gerir þig frjálsan, þekkingin hneppir þig í fjötra ábyrgðar.

Hannes Hafstein (1861 – 1922) setti eftirfarandi erindi í Aldamótaljóð sitt. Er við hæfi að það verði lokaorðin í þessum pistli.

Sú kemur tíð, er sárin foldar gróa,

sveitirnar fyllast, akrar hylja móa,

brauð veitir sonum móðurmoldin frjóa,

menningin vex í lundum nýrra skóga.

Menningin vex í lundum nýrra skóga. Mynd: Sig.A.

Heimildir:

Hákon Bjarnason (1940): Að nýta eða níða landið.  Skógræktarfélag Eyfirðinga 10 ára bls. 22-29. Skógræktarfélag Eyfirðinga.

Sigurður Arnarson (2002): Ásýnd lands og sauðfjárrækt. Skógræktarritið 2002 1. tbl. bls. 47-61. Skógræktarfélag Íslands, Reykjavík.

Þorvaldur Thoroddsen (1919): Lýsing Íslands. Þriðja bindi. Hið íslenzka Bókmenntafélag, Kaupmannahöfn.

Í aðrar heimildir er vísað beint í texta þegar við á.