Knappareynir

Sigurður Arnarson
2 days ago
7 min read

Um austurhluta Norður-Ameríku vex reynitegund sem reynd hefur verið hér á landi. Hún er kennd við álfuna alla og heitir Sorbus americana Marshall á fræðimálinu. Ekki er annað að sjá en tegundin þrífist hér prýðilega eins og svo margar reynitegundir sem reyndar hafa verið á Íslandi.

Fyrri myndin er af korti frá World Flora Online sem sýnir útbreiðslu tegundarinnar. Á síðu Wikipedia er annað kort og ber þeim ekki alveg saman eins og sjá má. Kortin hjá WFO eru þannig uppbyggð að þau sýna fylki, ríki eða lönd þar sem tegundina má finna, jafnvel þótt þau séu ekki á öllu svæðinu. Því er munurinn minni á milli kortanna en ætla mætti við fyrstu sýn.

Knappareynir að fara í haustliti. Hann er þakinn stórum klösum af berjum. Mynd: Sig.A.

Lýsing

Á heimaslóðum myndar knappareynir oftast um tíu metra hátt tré en í sumum tilfellum allt að fimmtán metra hátt. Sums staðar myndar hann frekar runna en tré. Mikill kvæmamunur er á stærð trjánna og fer það fyrst og fremst eftir uppruna hvort tegundin myndar tré eða runna segir McAllister (2005) í sinni bók.

Á heimasíðu World Flora Online (WFO 2024) segir að oftast myndi tegundin 1 til 4 stofna. Þeir eru að jafnaði gráir en í sumum tilfellum dálítið út í rautt eða jafnvel í átt að bronslit. Greinar eru stífar og oftast rauðbrúnar.

Í heimkynnum knappareynis er talað um að tegundin vaxi helst í röku eða jafnvel blautu landi. Hér á landi er að jafnaði nægileg úrkoma til að við þurfum ekki að hafa áhyggjur af þessu. Öll venjuleg, frjó garðamold dugar ágætlega. Aftur á móti getur mjög sendinn jarðvegur verið óheppilegur ef hann þornar auðveldlega.

Blóm og ber knappareynis. Báðar myndirnar eru teknar í rigningu. Hér á landi rignir nægilega mikið til þess að óþarfi er að finna sérstaklega raka staði fyrir tegundina. Myndir: Björgvin Steindórsson.

Ekki er alltaf auðvelt fyrir almenning að þekkja þessa tegund frá íslenska ilmreyninum, S. aucuparia. Knappareynir blómstrar að jafnaði seinna, þroskar ber seinna en líkur vexti fyrr og fer fyrr í haustliti en íslenski reynirinn. Að vísu er íslenski reynirinn svo fjölbreyttur að vandi er að treysta á þessi atriði í blindni. Samt sem áður má segja að þetta geri það að verkum að ef knappareynir er ræktaður með öðrum reynitegundum þá eykst fjölbreytnin og tími blómgunar, berjaþroska og haustlita lengist. Þegar grannt er skoðað má þekkja tegundina á nokkrum atriðum og verður frá þeim greint hér að neðan.

Sami knappareynirinn í Lystigarðinum á mismunandi tímum ársins. Hann þekkist á því að stofninn er nokkuð skakkur. Á öllum myndunum er tréð með töluvert af berjum. Sumt af knappareyni á Íslandi nýtir sumarið ekkert allt of vel til vaxtar. Lokamyndin var tekin 25. september 2017. Þá eru flest tré enn nær allaufguð þótt mörg séu komin í haustliti en þetta tré var nær alveg lauflaust eins og sjá má. Myndir: Sig.A.

Brum

Vetrarbrum knappareynis geta verið nokkuð mismunandi á litinn milli einstaklinga. Þau eru keilulaga en geta verið allt frá því að vera græn eða rauðgræn yfir í fjólublátt en oftast eru þau djúprauð. Þau eru glansandi og geta verið nokkuð stór. Að jafnaði eru þau um sjö til tuttugu millimetra löng. Oftast má sjá nokkur hár á milli brumhlífapara og í enda þeirra vaxa alltaf rauðbrún hár. Þau eru auðþekkt frá brumum ilmreynis sem alltaf eru töluvert hærð. Hárin eru gráhvít á ilmreyninum.

Lauf

Miðað við aðrar reynitegundir sem hér vaxa er þessi með fleiri, lengri og mjórri smáblöð en flestar þeirra. Helst er það fjallareynir, Sorbus commixta, sem líkist honum að þessu leyti. Þessar tvær tegundir eru reyndar taldar náskyldar og stundum er erfitt að greina þær í sundur (McAllister 2005). Að auki má segja að smáblöðin séu dálítið leðurkennd. Má greina knappareyni á því einkenni frá mörgum asískum tegundum sem hér þrífast. Þær hafa ekki leðurkennd laufblöð. Svo má nefna að blöð knappareynis eru ljósari á litinn en almennt gerist hjá reynitrjám og smáblöðin mynda að jafnaði hvassari odd en aðrar reynitegundir.

Laufin eru allt að 33 cm löng og oftast með sjö til átta pör af gagnstæðum, lensulaga smáblöðum á hverju blaði auk endasmáblaðs. Smáblöðin verða fimm til tíu cm löng og frá einum upp í rúmlega 2,5 cm breið. Þau eru fínlega tennt næstum alveg frá blaðfæti og til enda. Smáblöðin enda alltaf í oddi en eru ekki rúnuð eins og hjá ilmreyni (McAllister 2005, WFO 2024).

Blóm og blöð knappareynis. Blómsveipurinn er reyndar óvenjulítill og virkar enn minni en hann í raun er, því blöðin eru svo stór. Takið eftir hvernig smáblöðin enda í eins konar oddi. Flestar aðrar reynitegundir eru með mun rúnaðri blaðenda. Mynd: Sig.A.

Mynd af heimasíðu Lystigarðsins af laufi knappareynis. Hana tók Björgvin Steindórsson.

Blómgun

Hér á landi blómgast tegundin seinna en margar aðrar reynitegundir. Hún tekur við af ilmreyninum og tegundum eins og kasmírreyni og skyldum tegundum. Þess vegna getur verið gaman að rækta knappareyni með öðrum reynitegundum. Það lengir blómgunartímann. Vel má vera að ef önnur kvæmi berast til landsins þá breytist þetta. Það er óvíst með öllu hvort þau blómstri á sama tíma og sá knappareynir sem fyrir er í landinu. Blómin eru heldur minni en á ilmreyni en þau bæta það upp með miklum fjölda. Blómsveipirnir eru að jafnaði stærri en á flestum öðrum reynitegundum sem hér eru ræktaðar.

Stór lauf og stórir blómsveipir á knappareyni í Lystigarðinum á Akureyri þann 14. júní 2025. Myndir: Sig.A.

Blóm í skugga blómstra ögn seinna. Það lengir blómgunartímann hjá trjánum. Myndin tekin sama dag og myndirnar hér að ofan. Mynd: Sig.A.

Aldin

Berin eru glansandi skærrauð eða rauðgul, næstum kúlulaga og fremur smá eða um 7,5x8 cm í þvermál. Stundum smærri. Aftur á móti myndar hvert tré mikinn fjölda þeirra svo berjaklasarnir verða mjög áberandi. Tegundin fjölgar sér með kynæxlun og getur verið nokkuð fjölbreytt í útliti, þannig að í hverri sáningu geta komið nokkuð ólíkir einstaklingar. Þó segja sumar heimildir að knappareynir geti stundað geldæxlun ásamt kynæxlun. Ef engin önnur reynitré eru nálægt, þá getur hann því samt myndað frjótt fræ. Tegundin er tvílitna. Litningafjöldinn er 2n = 34. Það er sami litningafjöldi og hjá íslenska ilmreyninum og tegundirnar geta æxlast saman.

Knappareynir getur myndað mjög stóra berjaklasa með fremur smáum berjum. Er það í takt við stóra blómsveipi með mörgum smáum blómum. Mynd: Sig.A.

Berin á knappareyni eru talin æt eftir að þau hafa frosið. Fram að fyrstu frostum eru þau beisk á bragðið. Hægt er að nota þau í sultu og saft. Fjölmargar fuglategundir sækja í berin og á heimaslóðum þeirra í Ameríku sækja nokkur spendýr einnig í þau. Hér á landi má sjá að þrestir og aðrar berjaætur úr heimi fugla sækja ekkert síður í þessi ber en önnur reyniber.

Inni í berjunum þroskast fræ sem verða brún eða gulbrún á litinn. Þau eru nokkuð flöt og ósamhverf í laginu.

Haustmynd af berjum á sama tré og hér fyrir ofan. Mynd: Sig.A.

Reynsla

Tegundin er fremur sjaldgæf í ræktun hér á landi enda alveg í það suðlægasta fyrir okkar loftslag. Samt er hún algerlega þess virði að reynt sé við hana. Víða um land eru til ljómandi falleg eintök af þessari tegund. Má sem dæmi nefna að í Lystigarðinum á Akureyri eru að minnsta kosti tvö mjög falleg tré. Þau eru samt nokkuð ólík en standa sig bæði afar vel. Eldra tréð hefur verið í garðinum allt frá árinu 1986 og er það sérlega glæsilegt tré.

Knappareynir sem gróðursettur var í Lystigarðinn árið 1986 er sérlega glæsilegur á öllum árstímum. Myndir: Sig.A.

Þessi knappareynir er lægri en meiri um sig en sá sem er á myndunum hér að ofan. Mynd: Sig.A.

Staða í vist

Þar sem tegundin vex villt er hana gjarnan að finna í fremur rökum jarðvegi og á opnum svæðum. Stundum í skógarjöðrum, -rjóðrum eða með öðrum runnum á opnum svæðum. Hún myndar oftast mikið af berjum og er því talin ákaflega mikilvæg tegund á haustin og fram eftir vetri þegar ýmsir fuglar og spendýr safna á sig vetrarforða. Tegundin skiptir líka máli í heimkynnum sínum þar sem hún vex gjarnan á ár- og vatnsbökkum og bindur þar jarðveg og auðgar smádýralíf í vötnum með lauffalli sínu.

Knappareynir að hausti í Kópavogi. Mynd: Kristján Friðbertsson.

Samanburður

Fljótt á litið minnir knappareynir á íslenska ilmreyninn. Því er við hæfi að draga saman í lokin hvernig þekkja má tegundirnar í sundur. Fyrst ber að nefna laufin. Hjá knappareyni eru þau stærri og með fleiri smáblöð. Að auki enda smáblöðin í áberandi oddi í stað þess að vera rúnuð. Þá eru það blómin. Blómsveipirnir eru að jafnaði stærri en með heldur minni blómum. Í beinu framhaldi af því eru berin bæði smærri og oftast fleiri í hverjum sveip en hjá íslenska reyninum. Í þriðja lagi má nefna brumin. Brumin á íslenska ilmreyninum eru alltaf áberandi hærð en á knappareyni eru þau glansandi.

Stór blöð og mörg fremur smá ber einkenna knappareyni. Mynd: Sig.A.

Samantekt

Þar sem íslenskur ilmreynir getur verið mjög fjölbreyttur í útliti mætti fljótt á litið halda að knappareynir væri aðeins óvenjulegur ilmreynir. Þegar betur er að gáð eru lauf, brum, ber og blóm ólík. Ef við vitum hvað ber að skoða er ekki erfitt að þekkja tegundirnar í sundur. Aftur á móti er knappareynir vandgreindur frá hinum náskylda fjallareyni, Sorbus commixta. Með því að hafa knappareyni í görðum má lengja blómgun reynitrjáa og tíma haustlita. Að auki laðar tegundin að sér marga fugla vegna þess hversu drjúg hún er við berjamyndun. Í heildina litið má því segja að knappareynir sé skemmtileg viðbót við garðaflóru landsmanna og vel má nota tegundina til prýði í skógarreitum. Þar gæti hún til dæmis vaxið vel nálægt tjörnum og í skógarjöðrum. Framtíð knappareynis er því nokkuð björt á Íslandi. Að lokum þökkum við Kristjáni Friðbertssyni fyrir lán á mynd og Önnu Hermannsdóttur fyrir að lána okkur myndir Björgvins Steindórssonar sem var forstöðumaður í Lystigarðinum. Þær koma sér mjög vel.