Randahlynur og kynusli

Í pistlum okkar um tré höfum við annað slagið fjallað um hlyntré. Þar er af nægu að taka enda er ættkvíslin stór. Tré vikunnar er hlyntegund frá Norður-Ameríku og við getum lofað að þetta er ekki seinasti pistill okkar um hlyntré.

Stundum er það þannig að stórum ættkvíslum er gjarnan skipt upp í minni hópa eða deildir (latína: sectio) eftir skyldleika. Það á einmitt við um hlynina eins og við höfum áður nefnt í pistli um næfurhlyn. Í þessum pistli beinum við kastljósinu einkum að einni tegund sem er ágætur fulltrúi fyrir sína deild. Í seinni hluta pistilsins segjum við frá því að innan hópsins þekkist að tré skipti um kyn. Það geta reyndar fleiri tré gert þótt það teljist til undantekninga, en þessir hlynir fara aðra leið en flest önnur tré og gera þetta nokkuð oft. Það gerir þessi tré alveg einstök á heimsvísu. Til að útskýra það nánar er í þessum pistli einnig fjallað lítillega um kyn blóma sem tré geta myndað.

Börkurinn á randahlyni gefur honum nafn. Myndin fengin héðan.

Randahlynur og aðrir brönduhlynir

Tréð, sem við tökum sem dæmi um brönduhlyni, heitir randahlynur, eða Acer pensylvanicum L. Bæði heitið á þessu tré og deildinni í heild vísa til þess að börkurinn er röndóttur eða bröndóttur eins og sjá má á meðfylgjandi myndum. Samkvæmt þeim félögum Clapp & Crowson (2024) stafar þetta af því að börkurinn vex heldur hægar á vorin en viðurinn þar fyrir innan. Þetta er reyndar töluverð einföldun. Vaxtarlag allra trjáa er rétt undir berkinum. Ysta lag þess er hið svokallaða korklag sem myndar börkinn. Korklagið vex og ysta lag þess drepst og þannig bætast frumur við börkinn. Börkurinn sjálfur vex ekki neitt enda gerður úr dauðum frumum. Sama á við um viðinn innan við vaxtarlagið. Engu að síður myndast lóðréttar sprungur í börkinn hjá þessum trjám þegar of þröngt verður um stofninn og greinarnar. Það leiðir til þess að trén verða langröndótt. Mætti halda að öll tré hópsins vilji tilheyra íþróttafélögum í langröndóttum búningum. Þetta einkenni sést strax á tveggja ára greinum randahlyns en eftir því sem stofninn er eldri, þeim mun meira áberandi er þessi sérkennilega röndótti eða bröndótti börkur.

Randahlynur að fara í sína gulu haustliti en stundum verða þeir rauðari eins og sést neðst í krónunni. Myndina tók H. C. Angus og hún birtist hér.

Lýsing randahlyns

Allir hlynir innan brönduhlyna eða Macrantha eins og deildin er kölluð á fræðimáli, eru áþekkir og hafa ýmis sameiginleg einkenni. Eitt af þeim er að blómin eru stærri á þessum hlynum en öðrum trjám innan ættkvíslarinnar. Heitið Macrantha vísar í það. Það merkir beinlínis stór blóm. Þetta heiti má sjá sem viðurnafn hjá ýmsum blómplöntum sem bera stór blóm. Við látum vera að lýsa öllum tegundum hópsins en höldum okkur við þá tegund sem mest hefur verið skoðuð. Það er ameríska tegundin randahlynur eða Acer pensylvanicum.

Yrkið Acer pensylvanicum 'Erythrocladum' hefur óvenjurauðar greinar. Við teljum víst að þetta tré sé í uppáhaldi hjá öllum Þrótturum. Myndirnar af trénu fengum við héðan.

Brum og greinar

Bæði brum og greinar eru rauðleitar sólarmegin á randahlyni. Brumin eru rauðgul eða vínrauð ef sólin skín á þau en á skuggahliðinni eru þau gulgræn. Árssprotarnir eru líka rauðleitir sólarmegin. Þeir verða gjarnan vínrauðir eða brúnrauðir á litinn en ólífugrænir á skuggahliðinni. Á öðru ári birtast þessar dæmigerðu rendur sem einkenna tréð. Þær eru ljósleitar eða nánast alveg hvítar og á milli þeirra sér í rauðar eða dökkar og grænleitar rendur. Þess vegna er eins og trén hafi gengið í íþróttafélögin Þrótt í Reykjavík en í Boltafélag Norðfjarðar ef rendurnar eru grænar. Á eldri greinum og á stofni dökknar börkurinn og þá er eins og trén gangi í Magna á Grenivík. Þessar lýsingar byggja á Schulz (2020), nema hvað hann þekkir ekkert til íþróttabúninga á Íslandi og notar því ekki þá líkingu.

Skuggahliðin á ungum stofni á randahlyn minnir á liðsbúninga Boltafélags Norðfjarðar. Myndina af trénu fengum við héðan en hana á Bill Cook í Michigan State University. Myndin af fótboltaliðinu er af Facebooksíðu liðsins.

Myndin af öldnum randahlyni er fengin af síðu The Dawes Arboretum en myndin af Magna frá Grenivík er af Facebooksíðu félagsins.

Í heimkynnum sínum er randahlynur einnig þekktur fyrir hversu auðvelt er að búa til flautur úr greinunum á vorin. Það tengist þessum berki, svo líklegt er að þetta eigi einnig við um aðrar, skyldar tegundir. Auðvelt er að taka litla greinabúta út úr berkinum og tálga þá til. Svo er hægt að smeygja berkinum aftur upp á greinina til að búa til flautu.

Vetrarbrum randahlyns og mismunandi litur á greinum eftir því hvernig sólin skín á þær. Myndin er fengin héðan.

Lauf

Mörg okkar hafa ákveðna hugmynd um hvernig lauf á hlyntrjám eiga að líta út. Þau eiga að líta eitthvað svipað út og laufið í fána Kanada. Laufin á randahlyn passa ekki fyllilega inn í þá mynd. Reyndar á það sama við um alla aðra hlyni í þessari deild. Það er ekki endilega hægt að sjá það á þessum laufum að hér sé um hlyntré að ræða. Aftur á móti taka fræin af allan vafa.

Laufin á randahlyni geta verið nokkuð misjöfn að gerð. Þau eru meira að segja svo misjöfn að trjánum hefur stundum verið skipt í þrjú afbrigði eftir útliti laufanna (Clapp & Crowson 2024). Til eru tré af þessari tegund sem hafa lensulaga laufblöð en það er þó heldur algengara að þau hafi þríflipuð lauf. Þá minna þau dálítið á aðra hlyni þótt líkindin séu ekki mikil. Að jafnaði eru laufin á randahlyn nokkuð stór. Þau geta sem best orðið um 25 cm löng en eru stundum töluvert minni.

Laufin á randahlyni geta verið nokkuð breytileg eins og sjá má. Þessi lauf eru ekki lík laufum á þeim hlyntrjám sem algengust eru á Íslandi. Þau stærstu geta orðið um 25 cm löng. Myndin er héðan.

Lauf randahlyns geta verið ólík á hverju tré fyrir sig. Stundum hefur tegundinni verið skipt í afbrigði eftir lögun þeirra. Þessa mynd fengum við héðan.

Þessi hlynur, líkt og allir aðrir hlynir í heiminum, mynda gagnstæð lauf á greinum. Aftur á móti verða haustlitir tegundarinnar sjaldan eins glæsilegir og hjá sumum hlyntegundum. Þeir eru að jafnaði gulir. Þetta er þó ekki sérstakt einkenni deildarinnar í heild því innan hennar eru bæði til gulir og rauðir haustlitir. Stundum fá einstök tré randahlyns rauða haustliti þótt guli liturinn sé algengari.

Þótt haustlitirnir séu oftast gulir þá geta þeir einnig orðið rauðir. Fyrri myndin sýnir rauða haustliti og gríðarlegt magn af fræjum. Hana tók Julian Sutton. Seinni myndin sýnir glæsilega, gula haustliti. Þá mynd tók John Grimshaw. Báðar myndirnar birtust hér.

Hæð

Þetta tré, eins og aðrir ættingjar í þessum hópi hlyntrjáa, vex helst í skógarskjóli. Ef til vill er það þess vegna sem trén rembast ekkert við að vaxa í mikla hæð. Okkar tré verður ekki nema svona 5-12 metrar á hæð. Það telst ekki mikið í heimi trjáa. Aftur á móti getur krónan dreift töluvert úr sér og stundum myndar randahlynur stóra runna frekar en tré.

Þessi frístandandi randahlynur er með fallega haustliti eins og sjá má. Vel má vera að litirnir verði sterkari í mikilli sól. Þannig er það hjá mörgum tegundum. Myndina fengum við héðan.

Heimkynni

Tré vikunnar er eina tréð í þessum hópi trjáa sem vex villt í Norður-Ameríku. Það er kennt við Pensilvaníu meðal fræðimanna en vex víðar um austanverð Bandaríkin. Randahlynur vex meðal annars norðan við vötnin miklu á landamærum Kanada og Bandaríkjanna og allt norður til Nýja-Skotlands eða Nova Scotia. Svo vex tegundin í Minnesota og suður til Georgiu. Syðst á útbreiðslusvæði sínu vex tegundin fyrst og fremst til fjalla. Þessi útbreiðsla gæti bent til þess að finna megi kvæmi sem gætu þrifist á skjólgóðum stöðum á Íslandi og sá sem þetta skrifar hefur séð svona tré ofan við bæinn Pearth í Skotlandi. Það tré var komið í haustliti um miðjan ágúst. Víða á útbreiðslusvæðinu er tréð býsna algengt sem undirgróður í hávöxnum skógum. Allar hinar tegundir brönduhlyna vaxa villtar í Asíu.

 Kort sem sýnir útbreiðslu randahlyns í Norður-Ameríku. Kortið er fengið af Wikipediusíðu sem tileinkuð er tegundinni.

Skyldar tegundir

Þegar haft er í huga að engu er líkara en þessi hlyntegund haldi með tilteknum íþróttafélögum þarf ekki að koma á óvart að hlyntrjám er stundum skipt í deildir. Þannig er það gjarnan í íþróttum. Við höfum til dæmis sagt frá næfurhlyn og þeirri deild sem hann tilheyrir. Randahlynur tilheyrir deild þar sem allar tegundirnar hafa svona röndóttan eða bröndóttan börk eins og áður var nefnt. Þar sem hugtakið randahlynur er notað á eina tiltekna tegund viljum við síður nota það heiti á allan hópinn. Þess vegna stingum við upp á því að kalla deildina brönduhlyni með vísun í að börkurinn er bröndóttur.

Það er ekki bara börkurinn sem er áþekkur hjá öllum brönduhlynum. Laufin eru það líka (að vísu með undantekningum) og allar vaxa tegundirnar sem undirgróður í skógum. Oft vaxa hlynirnir við læki í þessum sömu skógum. Svo má ekki gleyma að blóm tegundanna eru almennt stærri en á öðrum hlynum eins og fræðiheiti deildarinnar, Macrantha, segir til um.

Um tveir tugir núlifandi tegunda tilheyra brönduhlynum en heimildum ber illa saman um fjöldann. Sem dæmi má nefna að hér eru þær aðeins taldar um það bil 14 en hér eru gefin upp 22 nöfn núlifandi tegunda innan deildarinnar.

Allar tegundirnar, nema ein, lifa villtar í austurhluta Asíu. Þær finnast frá austurhluta Himalajafjalla, austur um Kína og alla leið austur til Japans.

Sumar þessara tegunda eru víða ræktaðar þar sem loftslag hentar, enda þykja þær fallegar. Flestar fá flotta haustliti og börkurinn er skemmtilegur. Meðal þeirra tegunda sem ræktaðar eru á Vesturlöndum má nefna kínversku tegundirnar Acer davidii sem nefnd hefur verið spjaldhlynur á íslensku og A. tegmentosum eða bjarnarhlyn sem vex á sömu slóðum og spjaldhlynur en einnig í Amurdalnum þar sem næfurheggur vex. Svo má nefna japönsku tegundina A. rufinerve sem nefndur hefur verið ryðhlynur á íslensku. Öll íslensku nöfnin á þessum tegundum höfum við frá Íðorðabanka Árnastofnunar en nafnið á deildinni bjuggum við til sjálf.

Börkur og lauf á spjaldhlyni, Acer davidii. Myndin fengin frá Wikipediu en hana á Kurt Stüber. Börkurinn er mjög líkur og á randahlyn en laufin eru öðruvísi og ekkert lík venjulegum hlynlaufum. Þessi tegund er vinsæl í Evrópu.

Fræ og blóm

Eins og hjá öðrum hlyntegundum myndast fræin saman, tvö og tvö. Hvert fræ hefur væng og getur hornið á milli vængjanna verið greiningaratriði tegunda. Hjá randahlyn er hornið nálægt 145°.

Þegar fræin losna falla þau til jarðar, eitt og eitt, og vængirnir snúa þeim eins og þyrluspaðar. Smágola getur borið slík fræ langar leiðir.

Annað, sem einkennir alla hlyni í heiminum, er að blómin eru ekki áberandi á litinn, enda sér vindurinn um frævunina. Því eru þau ekki þannig sköpuð að þau þurfi að draga að frævara með lykt eða litum. Tréð eyðir því ekki orku í svoleiðis tildur.

Blöð og lagleg en lítt áberandi blóm á randahlyni. Blómin hjá Macrantha-deildinni (brönduhlynum) eru stærri en almennt gerist hjá hlyntrjám. Myndina fengum við héðan.

Flest hlyntré bera iðulega bæði karlkyns og kvenkyns blóm á sama trénu. Þannig er það sjaldnast meðal brönduhlyna. Eins og nær allar aðrar hlyntegundir innan þessarar deildar er hvert tré annað hvort karlkyns og myndar frjó, eða kvenkyns og myndar fræ. Aðeins örfáar undantekningar eru á því. Aftur á móti á randahlynur það til að skipta um kyn. Það bendir til að innan genamengis hvers trés séu að finna gen sem vísa í bæði kynin. Sama fyrirbæri er þekkt meðal fleiri hlyntrjáa í þessari deild en hjá flestum tegundum hennar hefur þetta ekki verið rannsakað sérstaklega. Ef til vill er þetta algengt innan hennar. Þetta minnir okkur á að það er ekki bara í mannheimum sem skilgreining á kynjum getur verið nokkuð örðug og flókin.

Til eru fleiri tré í heiminum sem hafa verið staðin að kynskiptingu, en þessi hlyntré hafa sinn háttinn á. Þau gera þetta ekki eins og önnur tré. Nánar um það hér á eftir.

Fræ á randahlyn. Myndina fengum við héðan.

Um fræmyndun trjáa

Segja má að tré noti fjórar mismunandi aðferðir við að mynda fræ. Í fyrsta lagi eru tré sem geta myndað fræ án undangenginnar kynæxlunar. Má kalla það geldæxlun. Fjölmargar reynitegundir stunda hana. Við geldæxlun verður engin uppstokkun erfðaefnis og því getur verið býsna erfitt fyrir slíkar tegundir að aðlagast breytingum á umhverfi. Allir afkomendurnir eru eins og þeirra eina foreldri, nema stökkbreytingar komi til. 

Í annan stað má nefna „fullkomin“ blóm. Þegar blóm komu fyrst fram á sjónarsviðið virðist þetta hafa verið algengast. Hvert blóm í hverju tré hefur þá bæði kvenkyns og karlkyns æxlunarfæri. Þannig eru til dæmis blómin á magnolíum en þær eru taldar mjög fornar. Oftast er það þannig að trén þróa með sér einhverja aðferð til að draga úr sjálffrjóvgun. Má nefna rósaættina, Rosaceae, sem dæmi. Þess vegna þarf tvö eplatré (þau tilheyra rósaættinni) af sitthvoru yrkinu til að eplatré myndi aldin, þótt öll eplatré myndi bæði kvenkyns og karlkyns æxlunarfæri. Frjóin þurfa að berast á milli blóma á mismunandi yrkjum til að þau frjóvgist og geti myndað fræ. Hvert tré getur þá verið móðir sinna afkvæma og faðir afkvæmanna sem næsta tré getur af sér.

Randahlynur myndar blóm um leið og hann laufgast. Myndina fengum við héðan.

Í þriðja lagi eru tré sem hafa annars vegar karlkynsblóm og hins vegar kvenkynsblóm á sama trénu. Þannig er það til dæmis hjá birkinu okkar. Hjá því er það oftast þannig að á hverju tré myndast fyrst karlblóm og síðan kvenblóm. Það dregur mjög úr líkunum á því að birkið frjóvgi sjálft sig, en það getur samt gerst. Ef birkitré er eitt og sér getur það myndað dálítið af fræi. Betra er þó ef nokkur tré vaxa saman svo hægt sé að skiptast á erfðaefni. Þá verður fræmyndun hvers trés mun meiri. Áður en eiginleg blóm urðu til virðist þetta hafa verið algengast enda hefur stærsti hluti berfrævinga þetta einmitt þannig. Bæði karlkyns- og kvenkyns æxlunarfæri eru á sömu trjánum.

Í fjórða lagi þekkist að hvert tré hafi annað hvort karlblóm eða kvenblóm. Þá er sjálffrjóvgun útilokuð. Þannig er það til dæmis hjá víði og ösp. Trén eru þá annað hvort karlkyns eða kvenkyns. Þetta kallast sérbýli. Hjá svona trjám þarf tvö í tangó sem verða að vera af sitt hvoru kyninu.

Kynusli

Það sem eftir er af pistlinum skoðum við síðast töldu gerðina aðeins betur. Það er þegar tré eru annaðhvort karlkyns eða kvenkyns. Þar kemur randahlynurinn heldur betur við sögu. Svo virðist vera sem í mörgum tilfellum geti sérbýlistré haft erfðaefni beggja kynja í erfðamenginu. Sem dæmi má nefna að við höfum sagt frá marúlatrénu í Afríku sem annað hvort er karlkyns eða kvenkyns, en til eru karlkyns einstaklingar sem geta myndað stöku kvenblóm sem bera ávexti. Fleiri dæmi má nefna. Hér á Íslandi er til alaskavíðiklónn sem hefur þá sérstöðu að mynda bæði karlkyns og kvenkyns blóm en enginn annar alaskavíðiklónn á landinu gerir það. Þessi klónn er til í tilraunareitum en er ekki mikið ræktaður. Þetta sýnir okkur að það er víðar en hjá mannfólkinu sem kynin reynast fleiri en tvö þegar vel er að gáð.

Skortur á jafnrétti

Það er áberandi hjá trjám sem mynda bæði karlkyns og kvenkyns blóm, eins og til dæmis birki, að þegar karlblómin hafa gegnt sínu hlutverki þá losar tréð sig við þau. Kvenblómin hanga áfram á trénu og mynda fræ. Það krefst miklu meiri orku að mynda fræ en frjó og óþarfi að halda í karlkynið eftir að það hefur gegnt hlutverki sínu. Hver kannast ekki við það?

Feðraveldið er víða. Hjá trjám sem mynda aðeins annað kynið er það svo að karlkynstré verja mun minni orku en kvenkynstré þegar kemur að því að mynda næstu kynslóð. Ef til vill á það sinn þátt í því að samkvæmt tilraunum með víðiklóna af alaskavíði og jörfavíði, sem plantað var út árið 1993 á Markarfljótsaurum, kom í ljós að karlkynið óx betur en kvenkynið (Aðalsteinn 2000). Í grein sinni nefnir Aðalsteinn aðrar skýringar, en þetta kann að vera drifkraftur sem hratt af stað þeirri þróun sem gerir karlklóna heppilegri á svona stöðum. Kvenkynið gæti þurft betra atlæti því það kostar meiri orku að framleiða fræ en frjó.

Randahlynur í garðyrkjustöð. Myndina fengum við héðan.

Kynbreyting

Í hlaðvarpsþætti sínum segja þeir félagar Clapp & Crowson (2024) frá því að þekkt séu dæmi um rúmlega 250 tegundum plantna sem skipt geti um kyn. Rétt er að taka það fram að ekki mynda allar þessar plöntur tré. Átta af þessum tegundum eru hlyntegundir. Þar af eru að minnsta kosti tvær tegundir innan Macrantha-deildarinnar sem við köllum brönduhlyni. Vel er hugsanlegt að fleiri tegundir innan deildarinnar geti gert þetta. Það hefur bara ekki verið kannað sérstaklega eða staðfest af vísindamönnum.

Þeir Clapp og Crowson (2024) segja að svo virðist sem hjá nær öllum trjám gerist þetta einkum við tvenns konar skilyrði. Fyrst ber að nefna að þetta getur gerst þegar einhver stór stressvaldur herjar á trén. Talið er að það sé algengasti drifkrafturinn. Það gæti verið alvarlegt kal, miklir þurrkar, langvarandi flóð eða eitthvað annað sem skerðir lífslíkur trjánna eða gerir líf þeirra erfiðara en áður. Þá neyðast trén til að spara orku. Þá er eins og sum kvenkyns tré geti breytt sér í karla. Þannig getur tréð hugsanlega komið erfðaefni sínu til næstu kynslóðar en kostað til þess minni orku en áður og á þá meiri líkur á að lifa hremmingarnar af.

Það væri ákaflega óheppilegt ef öll trén af einni tegund gerðu þetta á sama tíma. Þá tæki fyrir frekari fræmyndun.

Það er einnig þekkt að stór, öflug tré, sem standa sig vel á allan hátt og hafa það verulega gott, breyti um kyn frá karlkyni yfir í kvenkyn. Það eru þá tré sem eiga næga umframorku sem þau geta nýtt tegundinni til heilla. Þau geta þá nýtt aukaorkuna til að mynda fræ frekar en frjó. Samkvæmt þessu virðist kynbreytingin tengjast orkubúskap þeirra trjáa sem skipta um kyn. Ef tréð á litla orku þá er heppilegt að vera karl því það kostar minni orku. Á sama hátt getur mikil orka leitt til þess að tré verði kvenkyns. Randahlynurinn er ekki á þeim buxunum að fara eftir þessu kerfi. Hann snýr þessu við og fer öfugt að.

Skyndifræmyndun trjáa

Það er þekkt meðal sumra tvíkynja trjáa að ef lífsskilyrði versna snögglega þá eykst blómgun þeirra. Það er eins og trén telji að líkur séu á að þau muni ekki lifa hremmingar af og því sé best að setja sem mest af orkunni í að mynda fræ og vonast til að næsta kynslóð hafi það betra. Þetta fyrirbæri hefur lengi verið þekkt. Stundum hafa ræktendur hrekkt plöntur til að fá þær til að blómstra meira. Sumir hafa rótarstungið sýrenur í þessum tilgangi og margt fleira hefur verið reynt. Má kalla þetta sjokkmeðferð.

Þegar sá er þetta skrifar var ungur maður vann hann um tíma við ræktun í Laugardalnum í Reykjavík. Þar var nokkuð ung gróðursetning sitkagrenitrjáa ofan við gömlu laugarnar. Ætli yfirhæð þeirra hafi ekki verið um þrír, fjórir metrar eða svo. Eitt sumarið tóku nær öll trén upp á því að mynda kynhirslur eða „blómstra“ óvenjumikið. Orðið er haft innan gæsalappa því strangt til tekið mynda berfrævingar ekki blóm heldur kynhirslur. Nær allt grenið myndaði í kjölfarið mjög mikið fræ.

Í tilfelli grenitrjánna var það vatnsleiðsla sem gaf sig undir trjánum. Jarðvegurinn varð allt í einu svo blautur að trén voru nálægt því að drukkna. Því fóru þau, öll sem eitt, að huga að næstu kynslóð. Sem betur fer björguðust flest trén þegar gert var við leiðsluna.

Kynbreyting randahlyns

Svo virðist sem randahlynur og hugsanlega fleiri tegundir brönduhlyna fari ekki sömu leið í kynbreytingu sinni og flest önnur tré sem hana stunda. Ef lífsskilyrði versna snögglega þá breyta þeir sér í kvenkynið, sem þó kostar þá meiri orku. Það gæti tengst því að ef til vill er réttast að spila út síðasta trompinu þegar öll sund virðast lokuð. Þá er best að framleiða nógu mikið af fræi svo erfðaefnið komist til næstu kynslóða. Þetta minnir dálítið á sitkagrenið í Laugardalnum, þótt það hafi ekki þurft að skipta um kyn. Svona getur útkoman úr reiknisdæmum náttúrunnar verið misjöfn, eftir því hver reiknar og hvernig dæmin eru sett upp. Talið er að þegar tré skipta um kyn gerist það í flestum tilfellum bara einu sinni á lífsleiðinni. Þar fer randahlynurinn ekki troðnar slóðir. Samkvæmt einni tilraun sem Clapp og Crowson (2024) vísa til, kom fram að á fjögra ára tímabili skiptu rúmlega 50% randahlyna um kyn. Ekki bara það. Fjórðungar þeirra trjáa sem skipt höfðu um kyn gerðu það aftur á þessu fjögra ára tímabili. Það eru ekki mörg dæmi um slíkt hjá öðrum trjám.

Í ofangreindri rannsókn var ekki alltaf auðvelt að fullyrða hvort stress trjánna ætti einhvern þátt í kynbreytingunni eða hver stressvaldurinn kynni að hafa verið. Samt virðist líklegast að randahlynur breytist í kvenkyns tré ef lífsskilyrði versna. Það sést meðal annars á því að í áðurnefndri rannsókn kom fram að 75% dauðra randahlyna voru kvenkyns og höfðu framleitt fræ fyrir andlátið, ef marka má endursögn þeirra félaga Clapp og Crowson (2024).

Þessi hegðun var gjörólík hegðun flestra ef ekki allra annarra plantna sem skipta um kyn. Þess vegna kom þetta rannsakendum á óvart. Þegar lífsskilyrði versna mætti búast við minni vexti, smærri laufum og almennt öllum þeim aðferðum sem þekktar eru hjá trjám til að spara orku. Þar með talið að hætta að framleiða fræ. Randahlynurinn fer þveröfugt að.

Vitað er fyrir víst um eina aðra tegund brönduhlyna sem hagar sér nákvæmlega svona. Það er hinn japanski ryðhlynur eða Acer rufinerve. Ef til vill má finna þetta meðal fleiri tegunda brönduhlyna, en það hefur ekki verið staðfest.

Hinn japanski ryðhlynur er úr sömu deild og randahlynur eins og sjá má á stofninum. Hann fær ryðrauða haustliti. Hann á það sameiginlegt með frænda sínum í Ameríku að geta skipt um kyn og setur öll eggin í sömu körfuna ef lífsskilyrði versna snögglega. Þá gerast þeir kvenkynstré og framleiða fræ sem mest þeir mega. Myndin er fengin héðan en hana á Cédric Basset.

Hversu algengt það er hjá randahlyn að skipta um kyn og hvernig hann fer að því gerir þetta tré algerlega einstakt á heimsvísu, nema hvað fleiri tegundir innan sömu deildar gætu hugsanlega hagað sér eins.

Að lokum viljum við koma á framfæri kærum þökkum til Guðríðar Gyðu Eyjólfsdóttur fyrir vandaðan og þarfan prófarkalestur. Allar vitleysur í pistlinum skrifast þó á höfund pistilsins.

Heimildaskrá

Dan Crowley (2020): Acer pensylvanicum. Af vefsíðunni: Trees and Shrubs Online. Sjá: Acer pensylvanicum - Trees and Shrubs Online. Sótt 14. október 2024.

Bernd Schulz (2020): Identification of Trees and Shrubs in Winter using Buds and Twigs. Kew Publishing. Royal Botanic Gardens, Kew.

Casey Clapp & Alex Crowson (2024): WEIRDER SEX (STRIPED MAPLE). Hlaðvarpsþáttur úr þáttaröðinni: Completely Arbortrary frá september 2024. Sjá:WEIRDER SEX (STRIPED MAPLE) — Completely Arbortrary (arbortrarypod.com). Sótt 30. septembar 2024.

Department of Horticulture (2024): Landscape Plants. Acer pensylvanicum. Sjá: Acer pensylvanicum | Landscape Plants | Oregon State University. Sótt 14. október 2024.