Hin hollu ber hafþyrnis
- Sigurður Arnarson
- 47 minutes ago
- 8 min read
Eitt af því sem gerir hafþyrni eftirsóknaverðan til ræktunar í heiminum eru aldinin. Hafþyrnir er einnig nýttur til landgræðslu og í garðrækt en nú skoðum við sérstaklega berin og berjarækt. Svo endum við pistilinn á að fjalla stuttlega um yrki sem til eru. Þetta er annar pistill okkar af þremur um tegundina. Í þeim fyrsta lýstum við tegundinni og fjölluðum um heiti hennar. Þar er meðal annars fjallað um blómin sem eru forsenda berjamyndunar. Í lokapistlinum fjöllum við um ræktun hafþyrnis á Íslandi og þá einkum landgræðsluhlutverkið sem hann hefur fengið.
Myndir úr fyrri pistli okkar um hafþyrni. Fyrri myndin sýnir pínulítil kvenblóm en sú seinni sýnir karlblóm. Myndir: Sig.A.
Lýsing
Aldinin eru lítil, safarík, æt, súr ber og í hverju þeirra er eitt, brúnt fræ. Oftast eru berin um fimm til átta mm í þvermál, rauðgul að lit, hálfhnöttótt eða egglaga að lögun. Þau sitja mörg saman eftir endilöngum greinunum. Að jafnaði eru þau mjög föst á plöntunum og geta hangið á henni nær allan veturinn. Þá eru þau sérlega áberandi á lauflausum runnum. Hjá sumum plöntum lýsast berin tíðum er líður á veturinn.
Hafþyrnir af norsku kyni myndar árlega ber í Skógargerði á Héraði. Þar er hann meira að segja farinn að sá sér út. Myndir og upplýsingar: Sólrún Víkingsdóttir.
Sá sem þetta ritar ræktaði þessa tegund austur í Skriðdal og þar voru berin á runnunum allan veturinn en þau verða fullþroskuð í september eða október. Á vorin, þegar skógarþrestirnir komu til landsins, snéru þeir sér að þessum berjum og hámuðu þau í sig. Sumar heimildir, til dæmis Lystigarðurinn (2025), segja að fuglar sæki lítið í þessi ber. Það er sjálfsagt rétt að önnur ber eru ofar á óskalistanum. Rushforth (1999) segir að það stafi af því hversu súr berin eru. Aftur á móti geta þessi ber hjálpað vetrargestum úr heimi fugla yfir erfiðasta tímann þegar lítið annað er að hafa. Hafþyrnir gæti jafnvel hjálpað berjaætum úr heimi fugla að setjast hér að. Fáar aðrar tegundir eru hlaðnar aldinum þegar fyrstu fuglar vorsins koma til landsins. Að auki verða þau sætari þegar þau frjósa og fuglar fagna því.
Tvær myndir af lauflausum greinum í desember sem þaktar eru berjum. Annar runninn er með mjög upplituð ber, hinn ekki. Myndir: Sig.A.
Berjarækt
Eins og fram kom í fyrri pistli er hafþyrnir sérbýlistegund. Því þarf bæði kynin til að mynda ber en eins og vænta má eru það aðeins kvenplönturnar sem þroska þau. Það getur ekki gerst nema karlplanta séu í nágrenninu. Ein karlplanta dugar til að fræva nokkrar kvenplöntur en vindurinn sér um frævunina. Tryggast er að karlplönturnar séu nokkuð nærri kvenplöntunum (Thomas & Schroeder 1996).
Sums staðar í heiminum er hafþyrnir ræktaður sérstaklega vegna berjanna og hafa heilu bækurnar verið skrifaðar um ræktunina. Annars staðar eru ber tínd af villtum plöntum en þau geta setið nokkuð fast á greinunum. Þau hafa verið nýtt til manneldis enda eru þau sérlega C-vítamínrík. Einnig hafa þau verið nýtt í snyrtivörur svo sem hársápu, nuddolíu og handáburð og að auki til lækninga, einkum í Asíu. Einnig er þekkt að berin hafi verið notuð sem sólvörn. Mixtúrur úr berjunum eiga að stilla hósta, auka blóðflæði, laga meltingu og almennt að auka heilbrigði. Svo má ekki gleyma því að hægt er að brugga snaps úr berjunum.
Berin eru fremur smá en þó misjafnlega smá. Þau geta verið frá 270 mg upp í um 480 mg að þyngd.
Þar sem berjarækt hefur gengið best í heiminum er sagt að góðar plöntur geti gefið um sjö kg af berjum. Uppskeran getur orðið allt að tíu tonnum á hektara. Þá er tegundin ræktuð á ökrum í brekkum sem snúa móti suðaustri til að fá sem mesta birtu og plönturnar eru hafðar með eins metra millibili í röðum og fjórir metrar eru hafðir á milli raða til að hægt sé að keyra á milli þeirra og vélvæða uppskeruna. Hlutfall milli kynja er um það bil ein karlplanta á móti sex til átta kvenplöntum.
Sums staðar, til dæmis í Finnlandi, er helsti vandinn við ræktun þessara berjarunna fólgin í því að halda öðrum gróðri niðri. Hér á landi er mikið til af kjörlendi tegundarinnar sem gerir ræktunina einfaldari. Má jafnvel segja að hér megi finna kjöraðstæður til ræktunar hafþyrnis. Aðalsteinn Sigurgeirsson sagði höfundi eitt sinn frá Finna sem var yfir sig hrifinn á möguleikum hafþyrniræktunar á sunnlenskum söndum. Finninn sagði að til að rækta hafþyrniber í hans heimalandi yrði fyrst að finna heppileg svæði til ræktunar og ryðja landið sem líkast til væri vaxið greniskógi. Síðan þyrfti að fá gröfu eða jarðýtu til að moka burt megninu af lífræna jarðveginum þar til komið yrði niður í grúsina í jarðvegsgrunni. Þá fyrst væri hægt að gróðursetja hafþyrniplönturnar. Á þennan hátt er hægt að koma í veg fyrir samkeppni við annan gróður. Á Íslandi þarf víðast hvar engan slíkan jarðvegsundirbúning.
Það sem helst stendur ræktun hafþyrniberja fyrir þrifum úti í hinum stóra heimi eru vandamál við að ná þeim af plöntunum. Það er mjög mannaflsfrek vinna og því hefur verið reynt að vélvæða tínsluna og rækta yrki sem halda ekki jafn fast í berin. Í Kristnesi í Eyjafirði fer tínslan gjarnan þannig fram að greinar með berjum eru klipptar af og settar í frysti. Þá verður auðveldara að hrista eða berja berin af greinunum (Helgi 2025). Sú aðferð dugar tæplega ef berin eru ræktuð á mörgum hekturum nema ef þeim mun stærri frystir er á lausu.
Berin eru æt bæði hrá og soðin en eru vissulega nokkuð súr á bragðið. Að borða hrá ber er ekki ósvipað og að borða hreint C-vítamín. Eftir frystingu eða suðu verða berin sætari á bragðið. Þau eru gjarnan nýtt í bökur og til að búa til safa, sultur og þess háttar. Oft er berjunum blandað við aldin annarra trjáa í safa- og sultugerð.
Næringargildi berja
Eins og áður er nefnt eru þessi ber mjög C-vítamínrík. Á þessari Wikipediusíðu er vísað í fjölmargar heimildir. Þar kemur fram að í hverjum 100 grömmum megi búast við 400 mg af C-vítamíni. Það er nokkuð vel í lagt en aðrar heimildir gefa upp lægri tölu. Má nefna að Strauß (2019) gefur upp 340 mg á 100 grömm berja en þá er hann með eitt, ákveðið yrki í huga. Sumar heimildir gefa upp enn lægri tölur. Á heimasíðu Lystigarðsins á Akureyri segir að vænta megi 120 mg á hver 100 g berja. Þótt talan sem Strauß gefur upp sé lægri en hæstu tölur segir hann að þessi ber hafi hærra hlutfall C-vítamíns en sítrónur. Það er töluvert. Við getum samt ekki sagt hvað er rétt í þessu en óhætt er að fullyrða að það er mikið C-vítamín í hafþyrniberjum en munur er á milli yrkja.
Í berjunum er einnig hátt hlutfall af K-vítamíni, A-vítamíni og E-vítamíni. Í þeim er líka B12 og Omega 3, 6, 7 og 9. Er þó aðeins fátt eitt nefnt af hollustunni sem finna má í berjunum.
Berin eru orkurík eins og svo margar tegundir berja og ávaxta. Þau innihalda 1,5% til 9% olíu en í sjálfum fræjunum er allt upp í 11% olía. Munurinn á mismunandi olíuinnihaldi tengist meðal annars mismunandi yrkjum samkvæmt heimasíðu Lystigarðsins (2025).
Bæði blöð og ber hafa lengi verið nýtt til lækninga á ýmsum sjúkdómum. Á það jafnt við um menn og önnur dýr. Kann það að tengjast fjölbreyttum vítamínum sem í plöntunni er að finna og þessu háa C-vítamíngildi.
Tvær myndir af hafþyrni í skógarjaðri. Sú fyrri er tekin í Skotlandi nálægt borginni Perth. Hin síðari er tekin á Íslandi nálægt bænum Egilsstöðum. Sjá má að þar vex tegundin vel upp úr lúpínubreiðu. Lengst til hægri sér í elri. Þessar þrjár tegundir, hafþyrnir, elri og lúpína, eiga það sameiginlegt að lifa í sambýli við gerla sem vinna nitur úr andrúmsloftinu. Því hafa þær allar jákvæð áhrif á frjósemi jarðvegsins. Myndir: Sig.A.
Reynsla
Hér á landi heyrir til algera undantekninga að rækta hafþyrni til berjaframleiðslu. Þó þekkjast þess dæmi. Má nefna að í Kristnesi í Eyjafirði gengur vel að rækta hafþyrni til manneldis. Þar rækta þau Helgi Þórsson, formaður Skógræktarfélags Eyfirðinga og Beate Stormo, fjölbreyttar tegundir berja og ávaxta og er hafþyrnir þar á meðal (Helgi 2025).
Tvær myndir úr ræktun þeirra Helga og Beate í Kristnesi. Seinni myndin sýnir runna sem plantað var í flagmóa og fær að skríða þar um. Myndir: Helgi Þórsson.
Yrki
Þar sem hafþyrnir hefur lengi verið ræktaður til fjölbreyttra nota þarf ekki að koma óvart að til eru fjölmörg, ræktuð yrki. Algengast er að nafngreind yrki séu annað hvort notuð í garðrækt eða til berjaræktunar en einnig er horft til landgræðslu og notkunar í skjólbeltum þegar ný yrki koma fram. Helstu atriði, sem horft er til þegar ný yrki eru sett á markað, eru stærð og vaxtarlag plantnanna, fjöldi berja á hverja plöntu, stærð og gæði berja, magn frjókorna ef um karlkyns plöntur er að ræða, frostþol, fjöldi þyrna (því færri, þeim mun betra fyrir þá sem tína berin en plöntur með marga þyrna draga úr ágangi), hversu snemma runnarnir verða kynþroska, lengd stilka á berjum (því lengri, þeim mun auðveldara að tína þau með vélum) og svo geta þeirra til að binda nitur. Sem dæmi um yrki má nefna 'Sprite' sem verður aðeins um 60 cm hátt og breitt og er ræktað sem lágvaxinn runni í görðum. Að minnsta kosti tvö yrki 'Leikora' og 'Pollmix' hafa verið valin og verðlaunuð af konunglega garðyrkjufélaginu á Bretlandseyjum eða Royal Horticultural Society. Hið fyrra er mjög þétt yrki sem myndar mikið af berjum og þykir mjög fallegt en hið síðara myndar mikið magn frjókorna. Því eru þessi yrki gjarnan ræktuð saman.
Hingað til hefur það verið fremur fátítt að rækta sérstök, nafngreind yrki á Íslandi. Þó hefur gróðrarstöðin Þöll í Hafnarfirði ræktað nokkur nafngreind yrki. Finnsku yrkin 'Tytti' (kvk), 'Terhi' (kvk), 'Rudolf’ (kk) og 'Tarmo' (kk) hafa öll reynst vel. 'Terhi' er það yrki sem reynst hefur best til berjaræktar í Kristnesi í Eyjafirði. Svo eru til fáein íslensk yrki. Þar má nefna yrkið 'Hallargarður' sem stundum er til sölu í Sólskógum. Sjálfsagt eru til önnur yrki í öðrum garðyrkjustöðvum.
Heimildir og frekari lestur
Við birtum hér nánast sömu heimildaskrána fyrir alla þrjá pistlana þótt aðeins sé vísað í sumar þeirra í þessum pistli. Hinar heimildirnar geta nýst þeim sem hafa áhuga á tegundinni og vilja fræðast meira um hana en skortir þolinmæði til að bíða eftir lokapistlinum.
Gróðrarstöðin Þöll (2025): Hafþyrnir - Hippophae rhamnoides. Sótt 29. nóvember 2025. Sjá: Hafþyrnir – Hippophae rhamnoides – Gróðrarstöð
Helgi Þórsson (2025): Upplýsingar í gegnum samskiptamiðla.
Thomas S.C. Li & W.R. Schroeder (1996): Sea Buckthorn (Hippophae rhamnoides L.): A Multipurpose Plant. HortTechnology Volume 6: Issue 4 bls. 370 – 380. Sjá: Sea Buckthorn (Hippophae rhamnoides L.): A Multipurpose Plant in: HortTechnology Volume 6: Issue 4 | ASHS.
Lystigarður Akureyrar (2025): Hippophaaë rhamnoides. Sótt 28. nóveber 2025. Sjá: Garðaflóra | Lystigarður Akureyrar.
L. Rongsen (1992). Seabuckthorn - A multipurpose Plan Species for Fragile Mountains International Centre for Integrated Mountain Development. (ICIMOD) Publications No. 20. Katmandu, Nepal. Sjá: Seabuckthorn - A multipurpose Plan Species for Fragile Mountains.
Cheng-Jian Ruan, Kommo Rumpunen & Hilde Nybom (2011): Advances in improvement of quality and resistance in a multipurpose crop: sea buckthorn. Í: Critical Reviews in Biotechnology. 33:2 bls. 126-144. Birt á vef 2013. Sjá: Advances in improvement of quality and resistance in a multipurpose crop: sea buckthorn: Critical Reviews in Biotechnology: Vol 33 , No 2
Keith Rushforth (1999): Trees of Britain & Europe. Collins Wildlife Trust Guide. The Harper Collins Publishers, London.
Sigurður Arnarson (2014): Belgjurtabókin. Tré, runnar og blómjurtir af ertublómaætt. Sumarhúsið og garðurinn, Selfossi.
Markus Strauß (2019): Sanddorn. Die Vitamin-C Pflanze für Selbstversorger. 2. útfáfa. Verlag4you.
WFO, The World Flora Online (2025): Hippophae L. (ásamt undirsíðum) Sjá: Hippophae L. Sótt: 23. nóvember 2024.
Comments