Hafþyrnir - Hinn þyrnótti hestaljómi

Í Evrópu og Asíu hefur tegundin, sem við nú segjum frá, lengi verið þekkt fyrir næringarrík ber sem nýtt hafa verið til manneldis og lækninga. Hin síðari ár hefur ræktun hennar aukist víða en hvergi í heiminum er hún jafnmikið ræktuð og í Kína. Þar vex hún villt og er að auki mikið ræktuð. Ræktunin hefur einnig aukist utan náttúrulegra heimkynna til dæmis í Norður-Ameríku og þá einkum í Kanada.

Þessi runni er ekki bara ræktaður vegna berjanna því hann er víða notaður í skjólbelti, til að græða upp land og til að koma í veg fyrir jarðvegseyðingu. Þar kemur sér vel að hann er með öflugt rótarkerfi og gerla á rótunum sem vinna nitur beint úr andrúmsloftinu. Það gagnast ekki bara plöntunni sjálfri heldur öllu vistkerfinu.

Hafþyrnir á áður örfoka landi neðan við rofabarð sem geymir sýnishorn af fyrri grósku. Ljósmyndarinn stendur ofan á barðinu. Fjær sér meðal annars í lúpínu. Mynd: Sig.A.

Tré vikunnar er runni frekar en tré. Hann þarf sólríkan stað til að þrífast og er ekki hrifinn af mikilli samkeppni við annan gróður. Annars er hann harðgerður og er bæði vind- og saltþolinn. Á Íslandi hentar hann vel í garða, á landgræðslusvæðum og sem hjálpar- og skrautplanta í skógrækt. Tré vikunnar, eða öllu heldur runni, er hafþyrnir, Hippophaë rhamnoides L. Okkur liggur svo mikið á hjarta að við munum skipta umfjölluninni í þrjá pistla og birta þá smám saman. Í þessum pistli lýsum við tegundinni, segjum frá nöfnum hennar og hvernig þau eru hugsuð. Í pistli númer tvö einbeitum við okkur að berjunum og í þriðja pistlinum segjum við frá ættfræði tegundarinnar og hvernig hún er helst notuð á Íslandi. Þegar þeir pistlar verða birtir setjum við hlekki á þá hér og hér svo framtíðarlesendur geti fundið þá án vandræða.

Tvær myndir af hafþyrni í Skotlandi. Önnur sumarmynd af berjalausum runna en hin er tekin í desember á sömu slóðum þegar berin hanga enn á plöntunum og gagnast svöngum fuglum. Myndir: Sig.A.

Heimkynni

Hafþyrni er fyrst og fremst að finna í kaldtempraða hluta Evrópu og Asíu á milli 27°N og 69°N (Li & Schroeder 1996). Oft vex hann nærri hafi, á sendnum svæðum við ár eða hátt til fjalla þar sem samkeppni við aðrar trjákenndar plöntur er lítil. Þannig er hann til dæmis nokkuð algengur við stórar ár í Ölpunum að sögn Strauß (2019). Í Evrópu vex hann allt frá Bretlandseyjum og Noregi suður til austurhluta Spánar. Í Noregi vex tegundin við strendur en einnig hátt til fjalla. Á báðum stöðum er hverfandi samkeppni við annan gróður um birtu. Þannig er það sjaldan á milli fjalls og fjöru þar sem skógar vaxa. Því er hafþyrnir sjaldgæfari á þeim slóðum. Í Asíu er tegundin sums staðar töluvert algengari en í Evrópu. Þar vex hún meðal annars hátt í Himalæjafjöllum, meðfram stórám í Rússlandi og Kína, í Mongólíu og annars staðar þar sem finna má sendinn jarðveg. Heimildum ber ekki saman um hversu langt austur í Asíu hægt er að finna tegundina í náttúrulegu umhverfi og hvar ræktun tekur við.

Breiða af hafþyrni austur í Skriðdal. Þarna var áður ber melur en nú má sjá annan gróður vaxa upp með hafþyrninum. Mynd: Sig.A.

Utan náttúrulegra heimkynna hefur hafþyrni verið plantað víða. Í Ameríku er ræktunin mest í Kanada en hann er ræktaður allt suður til Bólivíu og Síle. Hann er einnig ræktaður austan við náttúruleg heimkynni sín í Austur-Asíu svo sem á eyríkinu Japan og í sendnu landi í Suður-Kóreu og norðurhluta Indlands.

Í náttúrulegum heimkynnum sínum má finna hafþyrni í fjölbreyttum jarðvegi en algengastur er hann í sendnum og loftríkum jarðvegi. Í frjóu landi verður hann oft undir í samkeppni við annan gróður og í þéttum, leirkenndum jarðvegi á hann erfitt. Eftir að tegundin hefur komið sér fyrir telst hún mjög þurrkþolin. Nánar verður fjallað um jarðvegskröfur hafþyrnis í þriðja pistli okkar um tegundina.

Talið er að nú um stundir vaxi hafþyrnir á um þremur milljónum hektara í heiminum öllum. Sú tala nær yfir bæði villtar og ræktaðar plöntur (Ruan, Rumpunen & Nybom 2011). Í greininni, sem hér er vísað til, kemur fram að langmest er ræktunin í Kína þar sem tegundin vex villt á um einni milljón hektara en þar er hún að auki ræktuð á um einni og hálfri milljón hektara. Þar er hafþyrni bæði plantað til landbóta og vegna berjanna.

Berjum kafinn hafþyrnir í desember 2020 við Aberlady Bay í Skotlandi. Þarna vex hann í kjörlendi sínu í mjög sendnum jarðvegi nálægt sjó. Mynd: Sig.A.

Lýsing

Lýsingin á plöntunni er að mestu byggð á lýsingu sem finna má á heimasíðu Lystigarðsins á Akureyri (2025) en stuðst er við aðrar heimildir og reynslu höfundar þegar við á.

Hafþyrnir er harðgerður, sólelskur, þyrnóttur, kræklóttur, lauffellandi runni sem ber súr, æt, rauðgul ber. Runninn er þekktur fyrir mikinn fjölda rótarskota. Sérstaklega á það við um plöntur í rýru landi.

Hafþyrnir skríður um gróðurlítinn, rýran mel á Austurlandi. Fjær sér í rofabörð en í fjarska sér í fjöllin Sandfell og Skúmhött. Mynd: Sig.A.

Greinarnar eru stífar og geta verið mjög þyrnóttar. Ungar greinar eru í fyrstu hreistraðar og gráleitar en hreistrið getur veðrast af þeim. Þá verða þær mattgrænar en dökkna með aldrinum. Eldri greinar eru grófar og brúnar, jafnvel svo dökkbrúnar að stappar nærri svörtu. Þær eru mjög harðar og voru áður tálgaðar í hrífutinda. Stundum halda greinarnar hreistrinu nokkuð lengi. Það gefur runnunum ljóst yfirbragð á vetrum. Undir vor hafa þeir vanalega dökknað nokkuð en það er misjafnt milli ára og einstaklinga og ræðst trúlega bæði af veðri og erfðum.

Greinar hafþyrnis. Fyrri myndin sýnir ungan, grænan sprota en sú seinni eldri, brúna grein með leifar af gráu hreistri. Myndirnar eru af vef Lystigarðsins á Akureyri en þær tók Björgvin Steindórsson.

Stundum geta greinarnar haldið hreistrinu lengi og eru þá gráhvítar eins og hér má sjá. Þetta getur gefið hafþyrnirunnum ljóst yfirbragð á vetrum. Myndin er tekin í marsmánuði 2026. Mynd: Sig.A.

Blöðin eru lensulaga, löng og mjó. Þau eru um einn til átta cm að lengd og tæplega hálfur til einn cm á breidd. Þau eru grágræn, blágræn eða jafvel silfruð á litinn. Efra borð blaðanna er þakið smáum, silfurgráum hárum eða eins konar hreistri sem myndar þennan lit. Þetta gefur tegundinni sérstakt og skemmtilegt yfirbragð sem gerir hana nokkuð vinsæla í görðum og áberandi í skógarjöðrum.

Laufblöð hafþyrnis. Mynd: Björgvin Steindórsson.

Ekki er auðvelt að segja til um hversu hár runninn getur orðið. Um það eru heimildir mjög misvísandi. Má nefna sem dæmi að á heimasíðu Lystigarðsins (2025) er fyrst sagt að tegundin verði tveir til fimm metrar á hæð og tveir og hálfur metri á breidd. Neðar á sömu síðu segir að hún sé einn til þrír metrar á hæð. Algengt er að heimildir segi hæðina vera einhvers staðar á bilinu tveir til sex metrar. Á mjög rýru landi er hafþyrnir oft mun lágvaxnari, gjarnan aðeins um hálfur metri á hæð, en þegar frjósemin eykst fer hann tíðum að vaxa upp á við. Um þetta fjöllum við nánar í sérstökum kafla í þriðja pistli okkar um tegundina.

Til eru yrki sem ætluð eru í garðrækt og verða aldrei nema um 50 cm á hæð.

Þessi hafþyrnir í Lystigarðinum á Akureyri hefur verið klipptur þannig til að hann myndar lágvaxið tré. Fremst sér í öflug rótarskot. Mynd 23. júlí 2026: Sig.A.

Í Asíu eru aðrar undirtegundir hafþyrnis en finnast ræktaðar hér á landi. Þar getur tegundin myndað allt að 18 m hátt tré og sumar heimildir, til dæmis Strauß (2019), segja að í Evrópu myndi tegundin stundum lágvaxin tré frekar en runna. Keith Rushforth (1999) segir að hafþyrnir geti orðið um 13 metrar á hæð. Bók hans fjallar um tré í Evrópu en ef til vill er hann að miða við tré frá Asíu þegar hann gefur þessi hæðarviðmið enda eru þau ræktuð í Evrópu. Á Íslandi má ætla að hæstu tré geti ef til vill náð allt að fimm metra hæð með tíð og tíma en oftast er hafþyrnir miklu lægri.

Hávaxinn hafþyrnir nærri Perth í Skotlandi. Þarna er hann ekki nærri sjó og hefur sennilega verið plantað við þjóðveginn úr borginni. Reyndar er nokkuð algengt að planta hafþyrni við þjóðvegi í Evrópu til að binda jarðveg eftir framkvæmdir. Það er til dæmis vel þekkt í Þýskalandi (Strauß 2019). Mynd: Sig.A.

Önnur mynd af hafþyrni í Skotlandi. Þessi er sennilega villtur og vex í sendnum jarðvegi nálægt sjó. Mynd: Sig.A.

Þyrnar

Eins og sagt er frá hér neðar vísar nafn tegundarinnar í að runninn getur verið mjög þyrnóttur. Þyrnarnir snúa upp á greinum og til hliðar en aldrei niður.

Þyrnarnir eru ákaflega mikilvægir til að verja tegundina því vegna niturbindandi örvera á rótum hennar er próteininnihald plantnanna mjög hátt. Það á meðal annars við um laufin sem gerir þau eftirsótt til átu meðal margra dýra. Þar koma þyrnarnir að góðum notum fyrir hafþyrni sem annars yrði tíðum fyrir of miklu lauftapi. Rétt er þó að nefna að plöntur verða fyrir skemmdum ef beitardýr eins og geitur og kindur komast í þær. Getur það jafnvel gengið af þeim dauðum.

Hafþyrni hefur stundum verið plantað í garða til að minnka ágang gangandi umferðar en hann virðist ekki virka þannig á geitur og kindur. Að minnsta kosti ekki þegar plönturnar eru ungar.

Það er engan veginn þægilegt að fá svona þyrna í puttann. Mynd: Sig.A.

Nokkur munur getur verið á milli einstaklinga. Sumir mynda mun færri þyrna en aðrir. Svo virðist sem bæði erfðir og umhverfi skipti máli. Stundum er eins og plöntur í góðum vexti í frjóu landi myndi færri þyrna en smærri plöntur í rýru landi. Til eru yrki sem eru ræktuð annaðhvort vegna þess hversu fáa þyrna þau hafa, sem henta vel í berjarækt, eða vegna þess að þau mynda marga þyrna. Þannig plöntur eru vinsælar af garðeigendur sem vilja draga úr umferð gangandi fólks yfir lendur sínar. Þyrnarnir eru ekki endilega áberandi á plöntunum, sérstaklega á það við um ungar plöntur, en ef þarf að handfjatla þær fara þeir ekki fram hjá nokkrum manni. Til eru þeir sem hafa mikla andúð á þyrnum og vilja jafnvel banna að hafþyrnir sé notaður til landgræðslu á Íslandi vegna þeirra. Við viljum ekki ganga svo langt en teljum rétt að hafa þyrnana í huga þegar ákveða skal hvar hentar að planta tegundinni.

Þessar myndir eru teknar við Jótlandsstrendur árið 2007. Þarna vex hafþyrnir ásamt ígulrós, Rosa rugosa, (sem þarna ber bæði bleik og hvít blóm) þyrnirós, Rosa pimpinellifolia, og sandhólapunti, Ammophila arenaria. Allar þessar plöntur setja mikil rótarskot og má sjá dæmi um þau á myndunum. Rósirnar eiga það sameiginlegt með hafþyrni að mynda þyrna. Myndir: Sig.A.

Blómgun

Hjá sérbýlistegundum eins og hafþyrni er hver planta annað hvort með karlkyns eða kvenkyns æxlunarfæri sem við köllum blóm. Þess vegna verður að rækta bæði karlkyns og kvenkyns plöntur ef ber og fræ eiga að myndast.

Ekki er nokkur leið að fullyrða um hvoru kyninu hver planta tilheyrir fyrr en þær verða kynþroska og fara að blómstra. Það gerist gjarnan eftir þrjú ár en stundum tekur það lengri tíma hjá einstaka plöntum. Hér á landi þarf stundum að bíða nokkuð lengi eftir fyrstu berjum.

Sumar heimildir geta þess að hægt sé að þekkja kynin í sundur á brumunum eftir að plönturnar fara að blómstra en fyrir kynþroska sé engan mun að sjá á brumum. Þannig segir á vef Lystigarðsins (2025) að á kynþroska plöntum séu brum karlplanta keilulaga að vetrinum og mun meira áberandi en hjá kvenplöntunum sem hafa smærri, hnöttótt brum.

Fullt af kvenkyns hafþyrni með berjum í desember. Fremst og inn á milli má sjá gráar plöntur. Það eru karlkyns plöntur án berja. Fjær má sjá í golfvöll. Þar hefur opna skoska meistaramótið í golfi verið haldið. Myndin tekin í Aberlady Bay í Skotlandi. Mynd: Sig.A.

Blómin koma um leið og fyrstu laufin. Þau eru gulgræn eða gulbrún, smá og lítt áberandi enda eru þau án krónublaða. Karlblómin sjást betur en kvenblómin sem fáir taka eftir. Karlblómin eru um fjórir mm í þvermál og vanalega fjögur til sex saman. Kvenblómin, sem eru stök eða í stuttum klösum, eru örmjó og aðeins um 1,5 mm löng.

Fyrri myndin sýnir karlblóm. Inni í hverjum belg eru þrír frjóhnappar. Seinni myndin sýnir örlítil kvenblóm sem eru eins og litlar tungur sem stingast upp á milli blaðanna. Myndir: Sig.A. 1. júní 2026 í Lystigarðinum á Akureyri.

Ber

Eitt af því sem gerir þessa plöntu eftirsóknaverða eru aldinin. Þau eru lítil, safarík, æt, súr ber sem eru rauðgul að lit.

Sums staðar í heiminum er hafþyrnir ræktaður vegna berjanna og það þekkist einnig á Íslandi en aðeins í litlum mæli.

Í næsta hafþyrnipistli skoðum við berin alveg sérstaklega því fjöllum við ekki frekar um þau í þessum pistli.

Ber á hafþyrni. Næsti hafþyrnipistill verður um þau. Mynd: Sólrún Víkingsdóttir.

Fræðiheitið

Eins og fræðiheiti allra lífvera er þetta fræðiheiti sett saman úr tveimur nöfnum. Um þá venju má meðal annars lesa hér. Grasafræðingurinn Linnæus eða Carl von Linné (1707 – 1778) bjó til þetta kerfi og það var hann sem gaf runnanum nafn árið 1753 og birti í tímamótaverki sínu Species Plantarum. Þess vegna má sjá stafinn L. á eftir heitinu. Runninn heitir Hippophaë rhamnoides L. Nafn ættkvíslarinnar fékk Linnæus úr grísku þar sem ἵππος (híppos) merkir hross og φάος (pháos) merkir ljós. Að minnsta kosti tvær skýringar eru til á þessu nafni. Önnur er sú að til forna hafi Grikkir gefið hestum ber tegundarinnar til að feldur þeirra yrði gljáandi (Li & Schroeder 1996) en Markus Strauß (2019) segir að Mongólar hafi notað berin til að lækna augnsjúkdóm í hestum þannig að þeir sæju ljósið.

Seinna heitið, rhamnodies, er einnig komið úr grísku og vísar í þyrnana á ættkvíslinni sem hún notar sér til varnar (Strauß 2019). Þar með er komin skýringin á nafninu sem sést í fyrirsögn pistilsins: Hinn þyrnótti hestaljómi.

Hér má sjá hafþyrni sem skríður um óræktarlóð bak við verslunarmiðstöð í Kaupmannahöfn árið 2010. Sjá má að annar gróður vex betur með hafþyrninum en utan breiðunnar. Það stafar af niturbindingu gerla á rótunum. Mynd: Sig.A.

Íslenskt heiti

Þótt fræðiheiti hins þyrnótta hestaljóma vísi í hross fær tegundin ekki að vera kennd við þá eðlu skepnu á íslensku. Þar hjálpar ekki að plantan ber æt og holl ber. Svo fjærri var hesturinn matarvenjum Íslendinga um aldir að þjóðlegra og göfugra þótti að deyja úr hungri en að leggja sér hrossakjöt til munns. Því er varla við hæfi að kenna tegund, sem ber æt ber, við hross.

Íslenska heitið vísar til algengustu undirtegundarinnar og þeirrar einu sem ræktuð er á Íslandi. Þetta er Hippophaë rhamnoides ssp. rhamnoides. Hún vex oft villt nærri sjó þótt hún finnist sums staðar til fjalla. Svo er hún iðulega ræktuð á milli fjalls og fjöru en þar finnst hún sjaldnar því hún víkur fyrir öðrum gróðri eins og áður var nefnt. Fyrri hluti íslenska heitisins vísar vitanlega í algengasta vaxtarstaðinn en seinni hlutinn í þá þyrna sem einkenna tegundina.

Hafþyrnir í forgrunni. Að baki sér í uppvaxandi skóg og fjallið Skúmhöttur fylgist með öllu saman. Hafþyrnir getur verið mjög flottur í skógarjöðrum. Mynd: Sig.A.

Rétt er að nefna að stundum hefur gætt ákveðins misskilning með þetta heiti. Á ensku er tegundin hvítþyrnir eða hagaþyrnir, Crataegus laevigata, nefndur hawthorn. Það hljómar dálítið eins og hafþyrnir en haw á ensku merkir garður og er skylt íslenska orðinu hagi. Það er með öllu óskylt íslenska orðinu haf. Stundum hefur heitið hafþyrnir ranglega verið nýtt á hvítþyrni og jafnvel fleiri tegundir Crataegus  ættkvíslarinnar. Rétt er að vara við þessum nafnaruglingi enda eru tegundirnar með öllu óskyldar þótt þær myndi báðar þyrna og ber eins og fjölmargar aðrar tegundir í heiminum.

Eldra heiti á hafþyrni sést varla lengur. Það er heitið tindaviður sem er dregið af því að greinar hans eru það harðar að þær voru eftirsóttar í tinda á hrífum í eina tíð.

Hér sitja hröfnungar í hvítþyrni við Aberlady Bay, nálægt Edinborg í Skotlandi í desember 2020. Þyrnirinn, sem heimamenn kalla hawthorn, stendur í hafþyrnirunnastóði sem þakið er berjum. Ekki þarf að rugla þessum tegundum saman. Mynd: Sig.A.

Að lokum

Í þessari grein hefur verið farið yfir einkenni hafþyrnis. Þegar tegundin er ræktuð verður að hafa það í huga að hún getur sett mikil rótarskot og er með þyrna sem hugnast ekki öllum.

Hafþyrni má rækta til að fá hin hollu og C-vítamínríku ber en hann má einnig nýta til landgræðslu og í garðrækt. Hann getur líka hentað í skógarjaðra og við sumarbústaði þar sem jarðvegur og aðrar aðstæður henta. Þetta verður efni næstu tveggja pistla um hafþyrni.

Að lokum viljum við þakka öllum þeim sem veittu okkur upplýsingar, lánuðu okkur myndir og styðja við skógrækt í landinu. Allar villur sem kunna að leynast í pistlinum eru á ábyrgð höfundar.

Hafþyrnir í kjörlendi sínu um miðjan vetur við Aberlady Bay í Skotlandi. Mynd: Sig.A.

Heimildir og frekari lestur

Við birtum hér sömu skriflegu heimildirnar fyrir alla þrjá pistlana þótt aðeins sé vísað í sumar þeirra í þessum pistli. Hinar rituðu heimildir geta nýst áhugasömum þótt ekki sé vísað í þær allar í textanum.

Hafþyrnir í jaðri blandaðs runna- og trjábeðs á Akureyri. Mynd: Sig.A.

Gróðrarstöðin Þöll (2025): Hafþyrnir - Hippophae rhamnoides. Sótt 29. nóvember 2025. Sjá: Hafþyrnir – Hippophae rhamnoides – Gróðrarstöð

Thomas S.C. Li & W.R. Schroeder (1996): Sea Buckthorn (Hippophae rhamnoides L.): A Multipurpose Plant. HortTechnology Volume 6: Issue 4 bls. 370 – 380. Sjá: Sea Buckthorn (Hippophae rhamnoides L.): A Multipurpose Plant in: HortTechnology Volume 6: Issue 4 | ASHS.

Lystigarður Akureyrar (2025): Hippophaaë rhamnoides. Sótt 28. nóveber 2025. Sjá: Garðaflóra | Lystigarður Akureyrar.

L. Rongsen (1992). Seabuckthorn - A multipurpose Plan Species for Fragile Mountains International Centre for Integrated Mountain Development. (ICIMOD) Publications No. 20. Katmandu, Nepal. Sjá: Seabuckthorn - A multipurpose Plan Species for Fragile Mountains.

Cheng-Jian Ruan, Kommo Rumpunen & Hilde Nybom (2011): Advances in improvement of quality and resistance in a multipurpose crop: sea buckthorn. Í: Critical Reviews in Biotechnology. 33:2 bls. 126-144. Birt á vef 2013. Sjá: Advances in improvement of quality and resistance in a multipurpose crop: sea buckthorn: Critical Reviews in Biotechnology: Vol 33 , No 2

Keith Rushforth (1999): Trees of Britain & Europe. Collins Wildlife Trust Guide. The Harper Collins Publishers, London.

Sigurður Arnarson (2014): Belgjurtabókin. Tré, runnar og blómjurtir af ertublómaætt. Sumarhúsið og garðurinn, Selfossi.

Markus Strauß (2019): Sanddorn. Die Vitamin-C Pflanze für Selbstversorger. 2. útfáfa. Verlag4you.

WFO, The World Flora Online (2025): Hippophae L. (ásamt undirsíðum) Sjá: Hippophae L.  Sótt: 23. nóvember 2024.