Hinn sæti sykurhlynur

Á aðalfundi Skógræktarfélags Íslands árið 2018 var sá er þetta skrifar í skoðunarferð með mörgum fyrirmönnum í skógrækt. Að henni lokinni var boðið upp á nýbakaðar lummur með hlynsírópi. Ritari, svangur eftir gönguna, fékk sér að sjálfsögðu lummu en var svo staðfastur að hann sleppti sírópinu. Þá gekk að honum góðvinur sem er öllum Íslendingum vel kunnur fyrir yfirgripsmikla þekkingu á garðrækt og gróðri sem hann hefur deilt með landsmönnum í áratugi, bæði í útvarpi og á samfélagsmiðlum. Enginn fetar í þau fótspor svo vel sé. Hélt þessi góði maður á lummu og lak seigfljótandi sírópið af henni á milli fingra hans. Var ekki laust við að ritari öfundaði félaga sinn. „Ætlar þú ekki að fá þér síróp á lummuna?“ spurði gúrúinn góðkunni. „Nei takk“, sagði ritarinn, „ég held ég sleppi því.“ Til frekari útskýringar bætti hann við: „Ég er með sykursýki.“ Þetta þótti hinum aldna góðvini ritarans harla léleg afsökun og sagði: „Ég líka,“ um leið og hann beit í lummuna góðu þannig að hinn gullni, seigfljótandi vökvi lak úr hægra munnvikinu. Svo þurrkaði hann sírópið af hökunni með handarbakinu og sagði: „Ég er bara orðinn of gamall til að láta svona góðgæti fram hjá mér fara.“

Í þessum pistli er fjallað um sykurhlyn, Acer saccharum Marshall, en úr honum er hlynsíróp unnið. Hinn sæti hlynur telst til eðallauftrjáa eins og aðrar hlyntegundir, Acer spp., en garðyrkjugúrúinn til eðalmenna. Ólíkt hlyninum verður ekki meira um hinn síðarnefnda fjallað í þessum pistli.

Sykurhlynur vex í Norður-Ameríku austan við slétturnar miklu sem eru svo þurrar að þar þrífst ekki trjágróður að öllu jöfnu og allt að Atlantshafi þar sem forðum voru þéttir og miklir skógar. Hann vex í Bandaríkjunum og norðan landamæranna í Kanada. Þar er hlynurinn þjóðartré. Að auki er hann ríkistré í New York, Vermont, Vestur-Virginíu og Wisconsin í Bandaríkjunum (Spadea 2020).

Þekktastur er hlynurinn fyrir ómótstæðilega haustliti og hinn sæta safa sem hægt er að safna úr trjánum og breyta í ljúffengt hlynsíróp með einfaldri suðu.

Ljósmyndari myndar hlynlauf í Arnold Arboretum í Boston 2. október 2012. Í forgrunni eru greinar og laufblöð sykurhlyns. Mynd: Sig.A.

Útlit

Sykurhlynur er þekktasti hlynur Ameríku og er eins dæmigerður og hlyntré geta frekast orðið. Í Vesturheimi er hann oftast um 12 til 25 metra hár en getur orðið yfir 30 metra hár (Spadea 2020). Sumar heimildir geta þess að tréð geti jafnvel orðið 35 til næstum 40 metra hátt (Sjöman & Anderson 2023) en oftast er það lægra. Eins og títt er um hlyntré vex það meira á breiddina en hæðina ef ekki er þrengt að því. Ef tréð þarf að teygja sig upp í sólarljósið verður krónan grennri en tréð hærra. Krónan getur orðið umfangsmikil og varpað kærkomnum skugga ef hún fær nægilegt pláss (Sjöman & Anderson 2023).

Rótarkerfi tegundarinnar nær djúpt í jörðu og það getur hjálpað trénu á þurrum stöðum og reyndar svarðnautum líka. Tréð nær í vatn þar sem aðrar tegundir eiga í vandræðum og svo virðist sem það hjálpi öðrum plöntum (Emerman & Dawson 1996).

• 

• 

Tvær svarthvítar myndir í eigu skógarþjónustu Bandaríkjanna, USDA Forest Service, sem sýna að vaxtarlag trjánna getur verið misjafnt eftir aðstæðum. Sú fyrri sýnir tré sem óx upp í skógi en grisjað var frá því. Myndina tók P. Freeman Heim í Wisconsin í Bandaríkjunum árið 1948. Seinni myndin er tekin árið 1929 af stakstæðu tré sem breiðir vel úr sér. Myndirnar fengum við af þessari síðu.

Aldur

Tré innan ættkvíslar hlyntrjáa verða gjarnan nokkurra alda gömul. Það á vel við um sykurhlyninn. Algengt er að hann verði um tveggja alda gamall en þekkt er að sum tré verða meira en þriggja alda gömul. Elsta, þekkta tré þessarar tegundar er í Ontaríó í Kanada. Það hefur sérnafn og kallast Comfort Maple. Þessi „þægindahlynur“ er 24 metrar á hæð og er sagður vera 500 ára gamall. Hann var því til þegar fyrstu frönsku landkönnuðirnir komu á þessar slóðir (Spadea 2020). Á meðan bleiknefjar úr hópi landnema stunduðu þjóðarmorð á frumbyggjum Norður-Ameríku, meðvitað og ómeðvitað, stóð þetta tré í Ontaríó allan tímann og er þar enn. Ef það mætti mæla gæti það sagt okkur merkilegar sögur frá því hvernig lífið var í Ameríku áður en Evrópubúar námu landið og útrýmdu þjóðum og þar með menningu þeirra sem höfðu unnið sér það eitt til miska að vera til.

Elsti sykurhlynur sem vitað er um vex í Kanada. Sjá má að tréð er komið á efri ár og á því eru dauðar greinar. Við fengum myndina á þessari síðu þar sem ekki er fullyrt meira en að hann sé elsti sykurhlynur Kanada.

Blöð

Sykurhlynur ber þessi dæmigerðu gagnstæðu, stilklöngu og handsepóttu laufblöð sem svo margar hlyntegundir hafa. Flestar hlyntegundir hafa handsepótt laufblöð, en allar hafa gagnstæð lauf. Lauf sykurhlyns minna á laufblöð garðahlyns, Acer pseudoplatanus, og broddhlyns, A. platanoides, sem finna má í görðum á Íslandi. Sykurhlynur og fyrrnefnda tegundin tilheyra sömu deild og eru því töluvert skyldar. Laufin geta orðið allt að 20 cm löng og álíka breið.

Laufblöð sykurhlyns eru fimmdeild en neðstu tveir separnir (sem eru reyndar efst á myndinni) eru litlir og vart greinanlegir frá blöðkunni. Hinir þrír separnir eru stærri og betur aðgreindir. Þetta laufblað sýnir bæði rauðgula og rauða haustliti. Það var í Arnold Arboretum í Boston 2. október 2012. Mynd: Sig.A.

Tréð laufgast á svipuðum tíma og önnur tré. Það flokkast hvorki með trjám sem laufgast óvenjusnemma eða -seint. Þetta er hið dæmigerða hlyntré í Norður-Ameríku (Sjöman & Anderson 2023). Á haustin brotnar blaðgrænan niður í laufunum um leið og mikilvægum næringarefnum er pumpað úr laufunum til geymslu í greinum og stofni eins og við lýstum í þessum pistli. Þá koma önnur litarefni í ljós í laufunum. Mest áberandi eru efnaflokkar sem kallast antósíanín (e. anthocyanin) og karótín (e. carotene). Við sögðum frá þeim báðum í þessum pistli um hverfulleika haustlitanna. Við þetta ferli taka laufblöð á sig haustliti. Fá tré standast hlynum snúning hvað þá varðar og er sykurhlynur ekki undantekning.

Þessa skemmtilegu mynd tók Chris Glass frá Cincinnati í Bandaríkjunum. Hún sýnir hvað litir laufa sykurhlyns geta verið fjölbreyttir frá laufgun að lauffalli. Myndina fengum við frá Wikipediu.

Haustlitir sykurhlyns geta verið stórkostlegir. Trén mynda heila sinfóníu litatóna á haustin sem á sér fáa líka. Stílfærða mynd af laufblaði af slíku tré má sjá í fána Kanada. Annars geta haustlitir sykurhlyns orðið í ýmsum tónum frá grængulu eða gulu yfir í rautt og jafnvel rauðfjólublátt. Að sögn Spadea (2020) verða haustlitirnir glæsilegastir á norðurhluta útbreiðslusvæðisins og þá einkum á fremur þurrum stöðum. Sama fyrirbæri þekkist hjá fjölmörgum lauffellandi trjám eins og til dæmis reyni, Sorbus aucuparia. Glæsilegustu, rauðu haustlitina fær hann á þurrum stöðum þótt hann, eins og hlynurinn, vaxi betur í hæfilega röku og frjóu landi. Þar sem trénu líður best eru litirnir frekar í gulu en rauðu hjá báðum þessum tegundum. Ef hlýtt er á daginn en hiti nálægt frostmarki á nóttinni getur hlynurinn brugðist við með því að framleiða meira af antósíaníni en ella. Það virkar sem eins konar frostvörn. Þess vegna geta haustlitir orðið rauðari og meira áberandi þegar tíðin er þannig.

Algengt er að trén fái bæði rauða og gula haustliti eins og hér má sjá í New Jersey. Myndina tók Famartin 2. nóvember 2014 og við fengum hana frá Wikipediu.

Áberandi er að oftast fer því fjarri að haustlitirnir myndist á sama tíma á öllu trénu. Sum laufin eru enn græn á meðan önnur verða gul eða rauð. Að auki geta litirnir verið í nokkrum tónum á sama trénu.

Tvær tegundir hlyntrjáa eru algengastar á heimaslóðum sykurhlyns. Hin er rauðhlynur, Acer rubrum, og fær hún jafnvel enn rauðari haustliti en sykurhlynurinn. Annars er svæðið allt þekkt fyrir mikinn fjölda hlyntegunda.

Sykurhlynur fær gula haustliti í Boston í október. Ef til vill hefur hann líka fengið rauða haustliti er lengra leið á haustið en norðar eru þeir litir algengari. Mynd: Sig.A.

Blóm og fræ

Einni eða tveimur vikum fyrir laufgun blómstrar sykurhlynurinn. Blómin hanga fimm til tíu saman og eru gulgræn og lítt áberandi eins og títt er um hlyntegundir. Þar skiptir máli að þau eru án krónublaða. Þar sem vindurinn sér um frævunina þurfa blómin ekki að vera áberandi. Þegar þau eru hátt uppi á stórum trjám er algengt að fólk telji að blómin séu ung lauf en ekki blóm (Spadea 2020). Sennilega á þetta einnig við um margar aðrar hlyntegundir.

Mynd af blómum sykurhlyns í Virginíu sem við fengum af vef Wikipediu. Myndin var tekin 10. apríl 2017 af ljósmyndara sem kallar sig Famartin.

Aldinið er vængjuð hnot og standa þau tvö og tvö saman. Þetta eiga allar hlyntegundir sameiginlegt en hornið, sem vængirnir mynda, getur verið breytilegt milli tegunda. Á haustin falla fræin og þá snúast vængirnir svo fræin með vængjum minna á litlar þyrlur. Slíkar „þyrlur“ getur vindurinn gripið og þyrlað langar vegalengdir.

Mynd af aldinum sykurhlyns fengum við af vef landbúnaðarráðuneytis Bandaríkjanna, U.S. Department of Agriculture. Hana tók Steve Hurst.

Nafnið

Fræðiheiti sykurhlynsins er Acer saccharum Marshall. Ættkvíslarheitið Acer merkir skarpur með vísan í hina skörpu blaðenda sem sjá má á mjög mörgum tegundum ættkvíslarinnar. Seinna heitið, saccharum, merkir sykur og vísar til hins sæta vökva sem er í trénu. Íslenska heitið er því bein þýðing á fræðiheitinu og á flestum, ef ekki öllum tungumálum, ber tegundin sambærilegt heiti eins og sjá má hjá Íðorðabanka Árnastofnunar. Á eftir fræðiheitinu Acer saccharum er skráð nafn þess er fyrst lýsti tegundinni. Það gerði Marshall árið 1785.

Eins og vænta má hafa rauð lauf þjóðartrés Kanada ratað á frímerki. Þetta merki er frá 1977. Sagan segir að fyrst hafi evrópskur garðahlynur, Acer pseudoplatanus, verið notaður sem fyrirmynd en það uppgötvaðist áður en of mörg frímerki höfðu verið prentuð. Þessa sögu seljum við ekki dýrara en við keyptum en kanadísk frímerki með mynd af evrópskum garðahlyni eru sögð dýrari en við ráðum við.

Fáni Kanada

Eins og nefnt er í inngangi er sykurhlynur þjóðartré í Kanada. Flest okkar þekkja sjálfsagt hinn rauðhvíta fána landsins. Í honum má sjá stílfærða mynd af laufblaði sykurhlyns. Það kemur ef til vill mörgum á óvart að þessi fáni var ekki tekinn upp sem fáni þjóðarinnar fyrr en árið 1965. Lauf hlyntrjáa hafði þó verið notað sem tákn meðal margra Kanadamanna miklu lengur. Að sögn var það fyrst gert árið 1843 hjá Saint-Jean-Baptiste Society eða „Samfélagi Jóhannesar skírara“ (Spadea 2020).

Elsta, þekkta dæmi um hlynlauf í fána í Kanada. Myndina fengum við héðan. Þetta er félagsfáni eins og greint er frá í megintexta. Félagið var stofnað í Quebec og því kemur ekki á óvart að frönsku liljurnar skuli einnig vera í fánanum.

Þetta var ekki fáni sem ætlaður var ríkinu í heild og það var ekki endilega lauf sykurhlyns í þessum fána enda vaxa tíu tegundir villtra hlyntegunda í Kanada (Spadea 2020). Engin þeirra er þó eins fræg og sykurhlynur.

Opinber fáni Kanada eins og hann var þegar hann var tekinn upp árið 1965. Myndina fengum við héðan þar sem lesa má um eldri fána ríkisins. Í sumum þeirra mátti einnig finna stílfærðar teikningar af hlynlaufi. Nú er algengara að blöðkurnar séu ögn styttri en á þessum fána.

Vist

Sykurhlynur er lauffallandi tré úr laufskógum austurhluta Norður-Ameríku. Þar má víða sjá hreina lundi tegundarinnar, einkum á norðursvæði tegundarinnar, en stundum vex hún í blandskógum með öðrum lauftrjám og er oft mest áberandi tegundin. Syðst á útbreiðslusvæðinu eru aðeins stök tré í blandskógum (Clapp & Crowson 2021). Bestum þroska nær sykurhlynur að jafnaði í frjósömu og hæfilega röku landi. Að sögn Sjöman & Anderson (2023) er mikill munur milli kvæma hvað varðar hvers konar vist hentar best. Það er ekkert undarlegt þegar haft er í huga hversu algeng tegundin er og á hversu stóru og fjölbreyttu svæði hún vex.

Blandskógur gulbjarka, Betula alleghaniensis, og sykurhlyns, Acer saccharum, í Quebec í Kanada. Myndina tók Cephas 20. júní 2009 en við fengum hana á vef Wikipediu.

Tréð vex jafnt í rökum dalbotnum sem þurrari, grýttum svæðum og hún vex í margs konar loftslagi frá suðurhluta Kanada töluvert suður í austurhluta Bandaríkjanna. Það er líka mikill munur á úrkomu eftir því hvort tréð vex austast eða vestast á útbreiðslusvæðinu. Tré, sem ættuð eru á vesturhluta svæðisins, eru gjarnan ræktuð í þurru borgarlandi. Þannig er hið vinsæla yrki 'Green Mountain' gjarnan ræktað í borgum. Það er upprunalega frá vesturhluta útbreiðslusvæðisins (Sjöman & Anderson 2023). Á suðurhluta útbreiðslusvæðisins virðist þörf tegundarinnar fyrir kalda vetur setja henni mörk. Hún þrífst illa eða ekki þar sem veturinn er mildur og að mestu frostlaus.

Trén eru talin mjög skuggþolin. Innan ættkvíslarinnar er gjarnan að finna hávaxna runna eða lítil tré eins og randahlyn sem þola vel að standa í nokkrum skugga en svona hávaxin tré innan ættkvíslarinnar þola sjaldan slíka vaxtarstaði nema á æskuskeiði. Ólíkt öðrum hlyntegundum þolir sykurhlynur það ljómandi vel. Skapar þetta trénu nokkra sérstöðu meðal amerískra hlyntegunda. Þetta er þó ekkert undarlegt því tegundin telst til síðframvindutrjáa sem koma inn í vistina á eftir öðrum trjám. Því er nauðsynlegt að þola nokkurn skugga. Þannig getur það beðið þolinmótt í skógarrökkri eftir að tími þess komi. Eins og áður er nefnt verða haustlitirnir glæsilegri í fremur þurrum jarðvegi eða í lok þurrkasumra.

Kort af vef landbúnaðarráðuneytis Bandaríkjanna, U.S. Department of Agriculture, sem sýnir þau ríki þar sem finna má náttúrulega útbreiðslu sykurhlyns. Rétt er þó að geta þess að tegundina er ekki alls staðar að finna í þessum ríkjum. Þurrkur, sumarkuldi og of mildir vetur eru þeir helstu þættir sem setja henni mörk.

Notkun

Sykurhlynur Norður-Ameríku hefur lengi verið talinn með mikilvægustu trjám á sínum slóðum. Þannig hefur það verið frá því löngu áður en bleiknefjar settust þar að og frumbyggjarnir kenndu aðkomufólkinu að nýta safann úr þessum trjám. Að auki er viðurinn einstaklega góður og trénu er plantað í garða og opin svæði.  

Culross Peattie (2007) getur þess að verð bæði viðar og síróps þessarar tegundar sveiflist mjög. Ef verð er hátt á viðnum eða lágt á sírópi er freistandi fyrir bændur að höggva trén og selja viðinn. Þá er hægt að fá peningana strax og fyrir miklu minni vinnu en þegar síróp er framleitt. Þetta leiðir iðulega til þess að minna verður af sírópi á markaði og við það hækkar það í verði um leið og verð á viðnum lækkar. Þá auka bændur framleiðslu sína á sírópi og halda að sér höndum við skógarhöggið. Þessi hringrás er svo endurtekin aftur og aftur.

Magn þess sykurs sem er í æðum trjánna á vorin ræðst fyrst og fremst af vaxtartímabilinu næst á undan. Hafi það verið gott er sykurinn meiri en eftir slæm sumur. Sykurinn er í rótum, stofni og greinum trjáa yfir veturinn og er afrakstur ljóstillífunar. Þegar tréð fer að flytja vatn upp stofninn losnar um sykurinn sem tréð nýtir sér til vaxtar. Því má eiginlega segja að síróp sé sólskin í vökvaformi (Clapp & Crowson 2021). Misjafnt magn sykurs frá ári til árs getur haft áhrif á það magn síróps sem fer á markað á tilteknu ári og þar með á það verð sem fæst fyrir sírópið.

Frekari umfjöllun um notkun er skipt í fáeina kafla.

Rauðir og rauðgulir haustlitir á sykurhlyn í Boston árið 2012. Mynd: Sig.A.

Viður

Viður sykurhlyns er sagður vera mjög góður og mikilvægur. Það má reyndar segja um við margra hlyntegunda en viður sykurhlyns er sagður einn sá allra besti. Þar sem tréð vex í þéttum skógum tapar það greinum upp að miðjum stofninum um það bil, að sögn Culross Peattie (2007). Það gerir að verkum að viðurinn fær mjög fáa kvisti sem gerir hann sérlega eftirsóknarverðan. Hann er harður, sterkur og rjómagulur að lit. Viðurinn er nýttur í allt mögulegt og þar á meðal gólf á körfuboltavöllum og keilubrautum. Mjög mikilvægt þykir að þær séu lagðar viði þessarar tegundar enda er hann sterkur og endingargóður. Annars er viðurinn nýttur á fjölbreyttan hátt. Má nefna að á dýrum skákborðum eru hvítu reitirnir mjög gjarnan smíðaðir úr þessari tegund. Svo er ljós viðurinn gjarnan notaður í smíði strengjahljóðfæra og vandaðra húsgagna.

Nær kvistlaus viður sykurhlyns er gjarnan kallaður hard maple í Vesturheimi og ber nafn með rentu. Eðlisþyngdin er nærri 0,7g/cm³ ef marka má þessa síðu en þaðan fengum við myndina.

Hlynsíróp til forna

Frumbyggjar Norður-Ameríku áttuðu sig á því fyrir löngu að hægt væri að tappa safa af sykurhlyni og búa til úr honum síróp. Reyndar er það svo að margar hlyntegundir framleiða svona sætan safa eins og til dæmis Łukasz Łucza og félagar bentu á árið 2014. Stundum er síróp unnið úr öðrum hlyntegundum en það er aðeins í litlu magni ef miðað er við sykurhlyninn. Hann er hin upprunalega uppspretta hlynsíróps. Þó verður að geta þess að hin náskylda tegund svarthlynur, Acer nigrum, getur hentað prýðilega í þetta hlutverk. Að sögn Spadea (2020) eru margar þjóðsögur til um upphaf þessarar kunnáttu hjá frumbyggjum Ameríku. Í hlaðvarpsþætti sínum segir hann tvær sögur sem útskýra þetta og endursegjum við þær hér. Önnur sagan segir frá því að ungur drengur gekk eitt sinn niður að á til að ná í vatn í skjólu. Á leiðinni æfði hann sig á að nota stríðsöxina sína sem í Ameríkuhreppi kallast Tomahawk. Hann henti henni í stofna trjáa á leið sinni niður að á. Drengurinn var góður í þessu og tókst nær alltaf að hæfa trjástofnana þannig að öxin sat föst. Þegar hann henti öxinni í sykurhlyninn festist hún svo kirfilega í stofninum og hann náði henni ekki út, hvernig sem hann reyndi. Að lokum varð strákurinn svo þreyttur á að reyna þetta að hann lagði frá sér skjóluna og sofnaði í skugga trésins. Þegar hann vaknaði aftur var skjólan full af vökva sem draup af öxinni. Hann fór með vökvafulla skjóluna heim og fjölskyldan varð steinhissa á hversu sætur vökvinn var. Þetta var í fyrsta skipti sem fólk neytti þessa vökva, ef marka má þjóðsöguna.

Þetta eru óneitanlega glæsilegir haustlitir. Myndina fengum við héðan.

Þetta segir samt ekki neitt um það hvernig mannfólkið lærði að einangra sírópið með suðu. Við hana hverfur vatnsgufa út í loftið svo eftir verði þykkur sykurvökvi sem við köllum síróp. Má jafnvel ganga svo langt að líta á þessa suðu sem frumstæða eimingu. Einu sinni fór guðleg vera í heimsókn í þorp eitt í leit að vini sínum en þorpið var þá með öllu mannlaust. Því rölti veran niður að á til að skoða hvort fólkið væri að veiða fisk. Svo var ekki. Veran hélt leit sinni áfram og kannaði alla þá staði sem ætla mætti að finna mætti starfsama íbúa svæðisins en þar var þá var hvergi að finna. Að lokum fann hún þorpsbúana þar sem þeir sátu verklausir í lundi hlyntrjáa. Þorpsbúarnir gerðu ekkert annað í lundinum en að drekka sætan safa úr trjánum og voru orðnir latir og værukærir. Þess ber að geta að samkvæmt sögunni var hinn sæti vökvi hlyntrjánna miklu þykkari á þessum tíma en hann er nú. Því þurfti ekki að vinna hann neitt. Þetta þótti verunni alveg afleitt og sá í hendi sér að við svo búið mætti ekki standa því þorpsbúar yrðu bæði latir og feitir ef þetta væri það eina sem þeir nenntu að gera allan daginn. Því ákvað veran að þynna vökvann með því að bæta við hann vatni í trénu. Að því loknu sagði hún þorpsbúum að þeir þyrftu að vinna fyrir því að geta fengið sér síróp. Síðan kenndi hún þeim hvernig ætti að sjóða vökvann til að fá úr honum dásamlegt hlynsíróp.

Við verðum að hafa að minnsta kosti eina mynd af sykurhlyni í fullum laufskrúða án haustlita. Hana fengum við af þessari síðu

Culross Peattie (2007) segir frá því í sinni bók hvernig frumbyggjar, á þessu stóra svæði, nýttu sírópið. Hjá flestum, ef ekki öllum ættbálkum svæðisins, var þetta eini sykurinn sem þeir gátu aflað sér. Frumbyggjarnir söfnuðu vökvanum og breyttu honum í síróp án þess að hafa aðgang að neinum málmum. Skjólurnar, sem vökvanum var safnað í, voru gjarnan úr berki eða stórum skeljum. Ekki var hægt að setja slíka potta á eld til að sjóða niður vökvann. Þá hefði allt getað brunnið. Þess í stað voru heitir steinar settir í ílátin, aftur og aftur, þangað til nægilegt magn af vatni hafði gufað upp. Þegar unnið var að sírópsgerð snemma vors (sem er besti tíminn til slíkrar iðju) var dálitlum vökva stundum hellt í snjóinn. Þá fraus hann yfir nóttina og þannig urðu til eins konar frostpinnar handa börnum. Annars var mikilvægt að eiga síróp til vetrarins. Frumbyggjarnir frystu það og geymdu þannig. Á köldum dögum þegar lítinn mat var að hafa var sírópið mikilvægur orkugjafi. Þá voru brotnir bitar af forðanum og þeir bræddir svo heilu fjölskyldurnar gætu fengið orku í kuldanum. Svo segir Culross Peattie að frumbyggjarnir hafi einnig búið til sætar sósur úr sírópinu sem bornar voru fram með kjöti (Culross Peattie 2007). Fyrstu landnemarnir frá Evrópu voru fljótir að læra hvernig nýta mætti þennan vökva og sagt er að John Smith, sem seinna varð frægur í Disneymynd um Pocahontas, hafi verið með þeim fyrstu til að segja frá sykurframleiðslu frumbyggjanna (Culross Peattie 2007).

Teikning af John Smith frá árinu 1624.

Diana Wells (2010) segir að á útbreiðslusvæði þessarar trjátegundar hafi það nær alltaf fallið í skaut kvenna og barna að vinna sírópið. Hún segir að sunnar í álfunni hafi vinnsla sykurs úr sykurreyr verið mannaflsfrek. Vinnan var dýr, jafnvel þótt þrælar ynnu verkið. Þess vegna þótti Thomas Jefferson úrvalsráð að reyna að rækta sykurhlyn. „Þannig mætti framleiða sætuefni sem aðeins krefðist vinnuframlags barna“ eins og hann skrifaði af mikilli bjartsýni árið 1790. Hann reyndi ræktun trjánna í þessum tilgangi en var of sunnarlega og trén drápust (Wells 2010).

Hlynsíróp á okkar dögum

Hvernig sem þessu var háttað í upphafi er staðan sú að fyrir hvern lítra af hlynsírópi þarf hátt í 40 lítra af safa úr trjánum og stundum jafnvel meira því sykurinnihaldið getur verið misjafnt eftir árferði. Framleiðsluaðferðin hefur nánast ekkert breyst í langan tíma. Á vorin er tappað af trjánum eins og sagt er frá í þessum pistli okkar. Enn er vatninu náð úr vökvanum með suðu en auðvitað hefur aðferðin við það batnað í aldanna rás. Í safa trjánna eru um 94% til 98% vatn og 2% til 6% sykur en eftir suðu eða eimingu eru um 33% sykur í sírópinu á móti 67% af vatni (Spadea 2020, Culross Peattie 2007). Hvert tré getur gefið af sér um 150 lítra af safa á hverju ári og hægt er að tappa honum af trjánum í um níu til 57 daga á hverju ári (Culross Peattie 2007).

Almennt má segja að hlyntegundir hafa hátt hlutfall sykurs í æðum sínum. Árið 2014 birtu Łucza og félagar grein um sykurinnihald trjáa í suðvesturhluta Póllands. Eins og vænta mátti var það mest í hlyntegundum. Hinar evrópski tegundir garðahlynur, Acer pseudoplatanus, og broddhlynur, A. pseudoplatanus, reyndust báðar hafa 3,2% sykurinnihald. Þær höfðu aðeins örlítið minna sykurinnihald en hinn ameríski silfurhlynur, A. saccharinum, sem hafði 4,0% sykurinnihald. Þessar tölur eru sambærilegar við sykurinnihald sykurhlyns en þó heldur í lægri kantinum. Til samanburðar skoðuðu Pólverjarnir fáeinar aðrar tegundir og er vert að nefna að ilmbirki, Betula pubescens, hafði 2,6% sykurinnihald.

Silfurhlynur, Acer saccharinum, er amerísk tegund sem vex á sömu slóðum og sykurhlynur, A. saccharum. Furðu vekur hversu lík fræðiheitin eru en blöð tegundanna eru það ekki. Almennt framleiðir sykurhlynurinn meiri sykur en silfurhlynur. Þetta tré vex í Ungverjalandi en myndina tók Kristján Friðbertsson.

Clapp & Crowson (2024) segja að framleiðslan sé mest á vorin eða seint á vetrum þegar dægursveiflan er þannig að hlýtt er á daginn en frost á nóttunni. Um suðurhluta útbreiðslusvæðisins, þar sem veturnir eru mildari en þegar norðar dregur, er lítil framleiðsla á þessum vökva á vorin og þar er því nánast engin sírópsframleiðsla.

Safa safnað úr sykurhlyni, Acer saccharum, að vori til þegar enn er snjór yfir öllu. Myndin er fengin héðan en hana tók Dave Pape. Við birtum myndina fyrst í pistli um ráðgátuna um vatnsflutninga í trjám. Því fjöllum við ekkert í hana í þessum pistli.

Vinsældir sírópsins hafa aukist gríðarlega um allan heim á síðustu áratugum og nú er svo komið að framleiðsla hlynsíróps veltir hundruðum milljóna dala á hverju ári. Það er ekkert undarlegt enda segir Colin Tudge (2005) að það sé auðvelt að verða beinlínis háður hlynsírópi. Ásamt bandarískum pönnukökum og stökku beikoni á sírópið trúlega stærsta og girnilegasta þáttinn í ofþyngd Bandaríkjamanna, að sögn Tudge.

Yfirgnæfandi meirihluti sírópsins er framleiddur í Kanada og allt að tveimur hlutum af hverjum þremur er framleitt í Quebec. Einnig er töluvert framleitt af hlynsírópi sunnan landamæranna, mest í Vermont-ríki. Víða á slóðum þessara trjáa má kaupa stuttflutt síróp beint frá býli. Mörgum þykir slíkt síróp best og telst það mikil búbót fyrir landeigendur (Spadea 2020, Culross Peattie 2007).

Mynd úr grein eftir Ramesh Kumar um heilnæmi hlynsíróps.

Ræktun

Þar sem trén þrífast á annað borð er þeim gjarnan plantað í almenningsgarða og stóra einkagarða og svo auðvitað á bændabýlum þar sem safinn er unninn úr trjánum á vorin. Öllu máli skiptir hvaða kvæmi eru valin því vaxtarstaðir tegundarinnar eru harla ólíkir eins og nefnt er hér ofar (Sjöman & Anderson 2023).

Verulega hefur dregið úr ræktun sykurhlyns við umferðargötur stórborga því komið hefur í ljós að tréð stenst hvers kyns mengun fremur illa. Salt, sem notað er til hálkuvarna, þolir tréð enn verr. Þess vegna hefur evrópskum garðahlyn, Acer pseudoplatanus, gjarnan verið plantað í staðinn. Hann þolir bæði salt og mengun mun betur. Aftur á móti er tréð enn mjög vinsælt í minni bæjum. Á stórum svæðum í norðausturhluta Norður-Ameríku, svæðum sem saman eru kölluð Nýja-England, eru varla til þau þorp þar sem ekki vex sykurhlynur (Culross Peattie 2007). Það sama á auðvitað við norðan landamæranna í Kanada. Fjölmörg vinsæl yrki eru til af sykurhlyn í garðrækt. Yrkin hafa stundum óvenjulega blaðlögun eða eru dugleg að mynda flotta haustliti. Culross Peattie (2007) nefnir að auki að sum yrki þyki henta betur í sírópsframleiðslu en önnur. Oft hefur verið reynt að rækta ýmis kvæmi og yrki í Evrópu en það hefur sjaldnast lukkast, að sögn Sjöman & Anderson (2023) og undir það tekur Schulz (2020). Það er helst áðurnefnt yrki 'Green Mountain' sem hefur reynst best í evrópsku borgarumhverfi. Er það að líkindum mest ræktaða yrki tegundarinnar í Evrópu. Þó er rétt að geta þess að samkvæmt Kew Gardens hefur tréð numið land í Frakklandi, Þýskalandi og Póllandi. Það sama hefur gerst í Kóreu.

Of langt mál yrði að segja frá öllum kvæmum tegundarinnar í Vesturheimi.

Sykurhlynur í borgarlandslagi. Myndina fengum við frá Wikipediu en hana tók Famartin í New Jersey.

Að lokum

Því miður eru litlar líkur á að sykurhlynur geti þrifist á Íslandi en síróp, sem unnið er úr trjánum, færst hér í verslunum. Stöku sinnum hefur verið reynt að rækta tegundina á landinu en hann hefur sjaldnast lifað lengi en seint er þó fullreynt. Sérstaklega þar sem sumrin hér á landi eru að lengjast og hlýna. Þar sem fremur illa hefur gengið að rækta tegundina utan náttúrulegra heimkynna er hana fyrst og fremst að sjá í Norður-Ameríku. Þar er tegundin mjög algeng. Að vísu eru margar hlyntegundir á þeim slóðum og ekki alltaf auðvelt að greina þær allar í sundur. Aftur á móti eru til grasagarðar í Norður-Ameríku þar sem tegundina er að finna. Þar er auðvelt fyrir áhugasama að bera saman ólíkar tegundir. Þannig eru nokkrar myndir í þessum pistli teknar í Arnold Arboretum í Boston þegar höfundur var þar á ferð 2. október 2012. Að lokum viljum við færa Pétri Halldórssyni okkar bestu þakkir fyrir þarfan og vandaðan yfirlestur handrits og gagnlegar ábendingar sem nýttust við lokafrágang greinarinnar.

Sykurhlynur í Arnold Arboretum í Boston 2. október 2012. Mynd: Sig.A.

Heimildir

Steven H Emerman & Todd E Dawson (1996): Hydraulic lift and its influence on the water content of the rhizosphere: an example from sugar maple, Acer saccharum. The National Center for Biotechnology Information. Sjá: Hydraulic lift and its influence on the water content of the rhizosphere: an example from sugar maple, Acer saccharum - PubMed.

Casey Clapp & Alex Crowson (2024): Liquid Sunshine (Sugar Maple). Hlaðvarpsþáttur úr þáttaröðinni Completely Arbortrary frá 11. mars 2021. Sjá:Sugar Maple (Acer saccharum) — Completely Arbortrary.

Donald Culross Peattie (2007): A Natural History of North American Trees. Trinity University Press, San Antonio, Texas.

Łukasz Łucza, Maciej Bilek & Kinga Stawarczyk (2014): Sugar content in the sap of birches, hornbeams and maples in southeastern Poland. Central European Journal of Biology. Sjá: Sugar_content_in_the_sap_of_birches_hornbeams_and_.pdf.

Henrik Sjöman & Arit Anderson (2023): The Essential Tree Selection Guide for climate resilience, carbon storage, species diversity and other ecosystem benefits. Filbert Press & Royal Botanic Gardens, Kew.

Thomas Spadea (2020): The Sugar Maple. Hlaðvarpsþáttur í þáttaröðinni My Favorite Trees nr. 2 frá 17. nóvember 2020. Sjá: Ep. 2-The Sugar Maple – My Favorite Trees.

Bernd Schulz (2020): Identification of Trees and Shrubs in Winter using Buds and Twigs. Kew Publishing. Royal Botanic Gardens, Kew.

Colin Tudge (2005): The Tree: A Natural History of What Trees Are, How They Live, and Why They Matter. Crown Publishers, a division of Random House, Inc, New York.

Diana Wells (2010): Lives of the Trees. An Uncommon History. Algonquin Books of Chapel Hill. Chapel Hill, North Carolina.

Wikipedia (2026): Acer saccharum. Sótt 2. maí 2026. Sjá: Acer saccharum – Wikipedia.