Kóngagífur og fleiri risar

Ættkvísl gífurviða, eða Eucalyptus eins og hún heitir á máli líffræðinnar, er stór og fjölbreytt. Stærsta tré frændgarðsins, kóngagífur eða Eucalyptus regnans F. Muell., er með allra hæstu trjám í heimi og gamlar sagnir eru til um enn hærri tré af þessari tegund sem voru felld á sínum tíma. Þannig var auðveldara að mæla þau. Sumir segja að þau hafi verið hæstu tré í heimi á árum áður. Ef til vill nær kóngagífur aftur þeirri stöðu í náinni framtíð. Kóngagífur er það tré sem ber höfuð, herðar og laufkrónu yfir alla aðra gífurviði í heiminum og er sannkallaður konungur ástralskra skóga. Tré vikunnar er kóngagífur.

Stofnar á kóngagífri, Eucalyptus regnans. Myndin er fengin héðan.

Erlend nafnasúpa

Fræðiheiti þessarar tegundar er Eucalyptus regnans F. Muell. Þar sem við höfum áður skrifað um gífurviði í nokkrum pistlum fjöllum við ekkert um ættkvíslarheitið Eucalyptus að þessu sinni. Þess í stað vísum við á eldri pistla sem finna má hér ásamt umfjöllun um ýmsar aðrar framandi tegundir. Aftur á móti er ástæða til að segja frá seinni hluta tvínefnisins. Regnans er úr latínu og merkir einvaldur eða sá, sú eða það sem ræður. Orðið er gjarnan notað yfir konunga. Nafnið mun fyrst hafa verið notað á þessa tegund árið 1871 af Þjóðverjanum Ferdinand von Mueller (1825 – 1896). Þess vegna er skammstöfun á nafni hans höfð aftan við fræðiheiti tegundarinnar hér að ofan. Hann taldi reyndar að kóngagífur væri ekki sjálfstæð tegund heldur afbrigði af E. amygdalina. Það var annar grasafræðingur, Ástrali að nafni James Hamlyn Willis (1910 – 1995) sem sýndi fram á að þetta væri sjálfstæð tegund. Hann skilgreindi og lýsti samtals 64 nýjum tegundum á starfsævi sinni og þar á meðal kóngagífri.

Þjóðverjinn Mueller valdi þetta fræðiheiti því tegundin er gífurlega hávaxin og það er eins og hún ríki yfir öðrum trjám í skóginum. Tegundin er kóngurinn í áströlskum skógum.

Klifrað upp í kóngagífur. Horft er niður úr trénu og langt fyrir neðan má sjá önnur tré sem mynda gróskulegan undirgróður. Myndina fengum við héðan.

Heimamenn í Ástralíu nota ýmis heiti á þetta tré. Þar í álfu þekkist að nota fræðiheitið Eucalyptus en það er ekki algengasta heitið. Það heiti er þó notað af mörgum enskumælandi þjóðum á ættkvíslina í heild og reyndar einnig í mörgum öðrum tungumálum. Þetta er svipað og þegar við tölum um víði án þess að tilgreina nánar hvaða tegundir um sé að ræða. Andfætlingar okkar nota fjölmörg nöfn á tegundina. Er það vel viðeigandi því algengt er innan konungsfjölskyldna að hver og einn beri fjöldann allan af nöfnum og helst marga titla líka. Fyrir það fyrsta má nefna að viður þessara trjáa er stundum nefndur Tasmanian oak eða tasmaníueik. Þetta tré er samt alveg óskylt eikartrjám.

Þegar Evrópubúar tóku að flytja til Ástralíu sáu þeir náttúru sem um flest var ólík því sem þeir þekktu. Svo er að sjá að ef menn litu augum eitthvað sem minnti á heimahagana, þá notuðu þeir nöfnin að heiman. Þegar þeir sáu stór tré með löngum, mjóum laufum virðast þeir hafa hugsað heim og munað eftir asktrjám eða Fraxinus spp. Þess vegna tóku þeir upp á að kalla þetta tré fjallaask eða mountain ash. Sama heiti hefur verið notað í Norður-Ameríku yfir reynivið, Sorbus aucuparia.

Svo er eins og landnemarnir, eða afkomendur þeirra, hafi áttað sig á því að börkur þessara trjáa er allt öðruvísi en á asktrjám. Þá fóru þeir að nota orðið ræmubarkartré eða stringbark tree. Nú er það orð frekar notað um hóp trjáa sem hafa þess háttar börk frekar en aðeins þessa tilteknu tegund.

Snemma kom að því að Ástralir fóru að kalla þessa ættkvísl gúmmítré eða gum trees. Þá urðu til nöfn sem vísuðu í það og orðið ræmugúmmí eða stringy gum varð til. Svo var það þannig að margir andfætlingar okkar áttuðu sig á því að þessi tegund vex gjarnan á rakari stöðum en margir ættingjarnir. Best virðist trénu líka við að vaxa þar sem rakinn er mikill og þá vex það af miklum þrótti. Þá varð til heitið mýrargúmmí eða swamp gum. Það heiti er algengast í Tasmaníu. Á meðal annarra nafna sem sést hafa á þessum slóðum má nefna: White mountain ash, giant ash, giant gum-tree og spurious blackbutt. Öll þessi heiti eru notuð yfir þessa sömu tegund. Þess vegna getur verið freistandi að nota viðurkennt fræðiheiti til að koma í veg fyrir misskilning.

Aðeins neðsti hluti stofnsins er með grófan börk. Ofar er mjúkur börkur sem í þessu tilfelli er grár að lit eins og algengast er hjá kóngagífri. Myndin fengin héðan en hana á ©Fagg, M.

Íslensk heiti

Þótt kóngagífur eigi ekki mikla möguleika á að þrífast í íslenskri náttúru hefur hann fengið nöfn á íslensku eins og mörg önnur merkileg tré. Íðorðabanki Árnastofnunar gefur upp heitin tröllagúmviður og samheitið tröllaskur. Orðin byggja á þeirri gömlu hefð að kenna ættkvíslina við tröll og tala um tröllatré eða tröllaviði. Seinni hluti orðanna er svo beinþýddur úr þeirri ensku sem heimamenn í Ástralíu brúka stundum. Orðabankinn notar gjarnan orðið gúmviður sem heiti á tegundir ættkvíslanna en við höfnum því. Óskar Ingimarsson notar orðið tröllaskur yfir tegundina í þýðingu sinni á bókinni Einkalíf plantna (1995) eftir David Attenborough. Hann gefur upp heitið konungsgúmtré sem vænlegt samheiti. Við höfum ákveðið að nefna ættkvíslina gífurviði eins og útskýrt var í fyrri pistlum okkar um ættkvíslina. Til að draga úr hættu á misskilningi notum við ekki heiti sem vísa í aðrar ættkvíslir trjáa og kennum því tréð hvorki við gúmmítré né asktré.

Fyrri hluti heitisins tekur einfaldlega mið af fræðiheitinu. Þannig fáum við nafnið kóngagífur en konungsgífur kemur einnig til greina. Þetta eru prýðisgóð nöfn og hæfa þessum risum vel. Þau eru einnig í anda tillögu Óskars Ingimarssonar sem nefnd var hér að framan.

Kóngagífur gnæfir yfir þegna sína í Tasmaníu. Myndin fengin héðan en hana á ©Fagg, M.

Hinn konunglegi mikilfengleiki

Þessi tegund vex villt í Viktoríuríki í Ástralíu og í Tasmaníu sem liggur sunnan við hið stóra meginland Ástralíu og tilheyrir sama landi. Samkvæmt Kole (2007) er töluverður munur á erfðaefni trjánna eftir því hvort þau vaxa á fastalandinu eða í Tasmaníu.

Horft upp eftir kóngagífri. Myndin er fengin héðan en hana tók Crisp, M.D.

Algengt er að þessi tegund nái um 90 metra hæð og ummál stofnsins getur orðið um 7,5 metrar (Petruzzello án ártals). Vitað er fyrir víst um tré af tegundinni sem náð hefur næstum 100 metra hæð og stendur enn. Það eru ekki margar tegundir sem toppa það. Helst eru það barrtré (eða berfrævingar) eins og strandrauðviður, Sequoia sempervirens, sem ná viðlíka hæð. Hann er nú af mögum talinn mynda hæstu tré í heimi um þessar mundir. Hæsta tréð af þeirri tegund reyndist vera 115,7 metrar (Gagen 2019) þegar síðast var gáð en oft má sjá töluna 116 m í heimildum. Þess má einnig geta að sitkagreni, Picea sitchensis, sem hefur náð 30 metra hæð á Íslandi og degli, Pseudotsuga menziesii, geta náð svipaðri hæð og kóngagífur. Þess vegna héldu margir, lengi vel, að gífurviðir væru hæstir dulfrævinga. Þar með eru þetta hæstu blóm í heimi, ef við viljum stunda hártoganir. Þetta má sjá í mörgum heimildum, en það reyndist málum blandið.

Í frumskógum á Borneó hefur fundist enn hærra tré. Það setur okkar tré í þriðja eða fjórða sæti á heimsvísu og í annað sæti af blómum (Spadea 2022). Hæsti lifandi dulfrævingur sem mældur hefur verið í Borneó er af tegundinni Shorea faguetiana. Vísindamenn frá National Geographic mældu það af mikilli nákvæmni með því að klifra upp í topp og taka með sér málband. Reyndist tréð 100,8 metrar á hæð. Það er hæsti þekkti dulfrævingur í heimi. Hér er nánar fjallað um þetta og að auki viðtal við náungann sem klifraði upp (Gagen 2019).

 Náttúruleg útbreiðsla kóngagífurs samkvæmt þessar síðu. Tegundin er í Tasmaníu og syðst í Viktoríu en henni hefur verið plantað víðar til timburframleiðslu og yndisauka.

Ekki eru allir Ástralir til í að láta söguna enda svona. Til eru sagn- og grasafræðingar sem fullyrða að E. regnans hafi einu sinni verið hæsta tré í heimi og geti því myndað hæstu tré heims. Sagnir eru um tré af þessari tegund sem var rúmlega 150 metrar á hæð þegar það var fellt. Ef það er satt þá var það hæsta tré í heimi (t.d. Spade 2022 og Macoboy 1991). Í bókinni Einkalíf plantna eftir Attenborough (1995) segir á blaðsíðu 52 að hæsta tré tegundarinnar sé 108 metrar á hæð og það standi í Styxdal í Tasmaníu en yngri heimildir nefna ekki þetta tré. Ef til vill er það fallið eða mælingin reyndist ekki rétt. Á sömu blaðsíðu segir að árið 1880 hafi 125 metra hátt tré af þessari tegund verið fellt í Viktoríufylki. Svo segir: „Um svipað leyti tilkynnti skógarvörður um fallinn trjábol, 145 metra langan. Það er líklega hæsta tré sem mælt hefur verið.“ Erfitt er að færa sönnur á svona sögur um gífurlega há tré, en ljóst er að kóngagífur getur orðið mjög hátt. Ef til vill getur það orðið hæsta tré í heimi og hugsanlega átti það þennan titil á nítjándu öld.

• 

• 

Trjábolir kóngagífurs við sögunarmyllu og tilbúin borð úr viðnum. Myndirnar eru fengnar frá Wikipediu en ljósmyndarinn kallar sig Fir0002. Þrátt fyrir mikinn vöxt kóngagífurs nefnir Kole (2007) það ekki sem eina af þeim níu tegundum sem mest eru ræktaðar af gífurviðum í heiminum.

Aðrir risar

Í þessari grein í Newsweek eftir Tom Fish (2021) er sagt frá 25 hæstu trjám í heimi. Þetta er hvorki betri né verri grein um þetta efni en margar aðrar. Samkvæmt henni er okkar tré í þriðja sæti á eftir strandrauðvið, Sequoia sempervirens, og Shorea faguetiana. Þar er haft fyrir satt að stærsti kóngagífurinn sé 100,5 metrar á hæð. Það sem vekur ekki síður athygli í þessari grein er hversu margar tegundir gífurtrjáa er að finna á listanum. Í 25. sæti er Eucalyptus saligna sem er 81,5 metrar á hæð.

Í 17. sæti er E. nitens, 84,3 m.

Í 14. sæti er E. diversicolor, 85 m.

Í 12. sæti er E. delegatensis, 87,9 m.

Í 11. sæti er E. obliqua, 88,5 m.

Í 8. sæti er E. globulus, 90.7 m. í 7. sæti er E. viminalis, 92 m.

og að lokum: Í 3. sæti er Eucalyptus regnans sem er hálfum metra drýgra en 100 metrarnir. Samkvæmt þessu eru sjö tegundir af 25 hæstu trjátegundum heims af ættkvísl gífurviða. Það gerir heil 28%. Við þetta má bæta að til eru ræktaðar blendingstegundir gífurviða sem vaxa enn hraðar en villtu tegundirnar. Þessir blendingar eru ræktaðir til viðarframleiðslu og þó enn frekar vegna pappírsframleiðslu. Um það höfum við fjallað í þessum pistli. Ekki er vitað hversu há þessi tré geta orðið, því þau eru felld löngu áður en hámarkshæð er náð.

Rétt rúmlega 100 metra hátt kóngagífur. Myndin tekin úr rjóðri sem myndaðist þegar annar risi sömu tegundar féll. Tréð hefur sérnafn og er kallað The Centurion og vex í Tasmaníu. Myndin er úr þessari grein og þar segir að rétthafi hennar sé Eucalyptus 99.

Börkur

Við höfum áður fjallað um hve börkur gífurviða getur verið fjölbreyttur. Kóngagífur tilheyrir hópi þeirra gífurviða sem heimamenn í Ástralíu kalla stringybark trees. Það heiti vísar í það að börkurinn flagnar af í lengjum, ræmum eða næfrum. Það hjálpar trjánum að losna við ásætur og sveppi sem geta sest að á berkinum og jafnvel skaðað tréð. Meðal frægra trjáa sem fylla þennan flokk er regnbogagífur, E. deglupta, sem við höfum áður sagt frá. Ysta lag barkarins er alltaf dautt. Það er sá hluti sem flagnar af. Hann er að jafnaði grófgerður og brúnleitur eða rauðbrúnn. Þar fyrir innan er mjúkur og ljósgrár börkur. Eftir því sem ofar dregur er mjúki, ljósi börkurinn meira áberandi en grófi börkurinn er eingöngu neðarlega á stofninum. Ljósi börkurinn er það sléttur að hvers kyns ásætur eiga í vandræðum með að festa sig við hann.

Börkurinn á kóngagífur á það til að flagna af í löngum ræmum eins og hér má sjá. Myndina á  Black Diamond Images og myndina fengum við héðan af Flickrsíðu.

Lauf

Það er furðualgengt innan ættkvíslarinnar að sprotar ungra trjáa hafi allt öðruvísi lauf en sprotar eldri trjáa. Það á líka við um kóngagífur. Ungir sprotar eru með stilklaus lauf sem eru fremur stutt og minna okkur helst á lauf á loðvíði. Eldri sprotar hafa lensulaga laufblöð á löngum stilk. Muninn á þessum laufum má sjá á meðfylgjandi myndum. Hin dæmigerðu, lensulaga laufblöð eru níu til rúmlega 20 cm löng en 1,5 til 5 cm breið með áberandi miðstreng eins og algengt er innan ættkvíslarinnar. Efra borðið er glansandi grænt en neðra borðið aðeins grárra.

• 

• 

Tvær myndir af laufum kóngagífurs. Fyrri myndin sýnir stilklaus lauf á sprotum ungra trjáa. Seinni myndin sýnir fullþroskuð, hangandi lauf með langan stilk. Myndir fengnar héðan.

Vöxtur og vist

Eins og flest önnur tré af ættkvísl gífurviða vex kóngagífur hratt og mikið. Ef ekkert óvænt gerist er tréð nær alltaf einstofna og með þráðbeinan stofn. Í mörgum tilfellum myndar kóngagífur hreina lundi eða skóga. Þar sem úrkoma er næg verður botngróðurinn eins og í dæmigerðum regnskógum. Samkvæmt Wikipediu binda slíkir skógar meira kolefni en aðrir skógar í heiminum. Það þekkist líka að kóngagífur vaxi með öðrum trjám í blandskógum. Þar má gjarnan finna nokkrar aðrar tegundir af gífurviðum en einnig önnur fágætari tré. Bestum þroska nær kóngagífur ef úrkoman er mikil en ekki of mikill hiti. Hitabeltisregnskógar henta ekki. Sagt er að 1.000 mm ársúrkoma sé ákjósanleg. Það þykir mjög mikið í þessari þurru heimsálfu enda eru tiltölulega fá svæði á þeim slóðum þar sem svo mikið rignir. Þau finnast þó enda eru til regnskógar í Ástralíu þótt eyðimerkur séu betur þekktar. Hér á landi eru til svæði sem hafa svipaða meðalúrkomu og jafnvel enn meiri, en hér er of kalt fyrir þessi tré.

Kóngagífur með dæmigerða stofna. Laufkrónan er töluvert ofar og botngróðurinn er fjölbreyttur og vöxtulegur. Myndin fengin héðan en hana á Ernst.

Algengur meðalhæðarvöxtur hjá kóngagífurtrjám er einn til rúmlega tveir metrar á ári fyrstu tvo áratugina. Hæstu trén verða iðulega fyrir skakkaföllum vegna vinda eða eldinga. Því er sagt að 22 ára tré séu að jafnaði um 33 metrar á hæð. Eftir það hægir aðeins á vextinum en þau vaxa samt áfram mjög hratt miðað við margar aðrar tegundir. Algengt er að um 50 ára gömul tré séu um 65 metrar á hæð. Rétt er að árétta að þetta eru meðaltöl. Veður, frjósemi jarðvegs og ýmsir aðrir þættir geta haft áhrif til hækkunar eða lækkunar. Króna þessara risa er fremur gisin og í raun ótrúlega lítil miðað við stærð trjánna. Líkleg ástæða þeirrar þróunar er nefnd í næsta kafla.

Stærð þessara trjáa má ráða af stærð bílanna við veginn. Þau eru öll um 80 ára gömul og spruttu upp þegar foreldrarnir fuðruðu upp í skógareldum. Mynd: Bob Beale.

Aðlögun að skógareldum

Eins og fram hefur komið í fyrri pistlum okkar um gífurviði eru skógareldar algengir í flestum búsvæðum þessarar ættkvíslar. Alger sprenging varð í þróun og útbreiðslu gífurviða eða Eucalyptus-tegunda þegar stórir hlutar Ástralíu tóku að breytast úr regnskógum í mun þurrari vistkerfi. Því er það svo að innan ættkvíslarinnar hafa þróast margar aðferðir til að takast á við skógarelda. Sumar tegundir, einkum þær runnakenndu, brenna einfaldlega upp og treysta á endurvöxt frá rótum. Önnur tré treysta á að eldarnir opni fræhirslur og að næsta kynslóð fái gott tækifæri í kjölfar eldanna. Sumir gífurviðir hafa þykkan börk sem ver stofnana og sumir treysta á að sofandi brum vakni til lífsins ef greinar og lauf sviðna af.

Eldgamall kóngagífur. Það er eins og hægi stundum á endurnýjun barkarins með auknum aldri trjánna og það nýta ásætur sér. Til hægri má sjá hefðbundnari stofn. Myndin er fengin héðan en hana tók ©Fagg, M.

Börkurinn á kóngagífurtrjánum flagnar af í borðum, næfrum eða ræmum eins og áður er nefnt. Það getur gert sitt til að magna upp skógarelda enda inniheldur börkurinn töluverða olíu. Börkurinn fuðrar upp í eldhafi og getur borist langar leiðir með eldstormum og dreift bálinu. Börkurinn brennur við mikinn hita en á móti kemur að hann brennur hratt. Það virðist duga trjánum í flestum tilfellum. Ef logarnir stæðu lengur yfir á hverjum stað gætu stofnarnir skaðast. Aftur á móti getur auðveldlega kviknað í greinum og laufi, trjánum til stórskaða. Þá kemur sér vel hversu há trén eru því óvíst er að eldarnir nái upp í krónur stórvaxina trjáa. Kóngagífur treystir á að eldarnir nái ekki að brenna stofninn. Með því að hafa laufkrónuna nægilega hátt uppi þá ná skóg- og kjarreldar ekki að brenna lauf og greinar. Þar með er trénu borgið. Þótt stofninn sviðni aðeins neðan til skiptir það krónuna engu máli (Spadea 2022, Attenborough 1995).

Lægri tré af þessari tegund geta einfaldlega farist í skógareldum og því miður gerist það oft. Ef þurrkar verða óvenjumiklir geta skógareldar orðið það öflugir að jafnvel stærri tré skaðast í eldhafinu. Eins og dæmin sanna geta aukin hlýindi á heimaslóðum trjánna, vegna hamfarahlýnunar, þýtt að skógareldar verða öflugri en áður var.

Gífurviður ásamt fjölbreyttum undirgróðri í Sherbrooke skógi í Viktoríu. Krónan er það gisin að mikið ljós kemst niður í skógarbotninn. Myndin fengin frá Wikipediu. Skráður eigandi: Patche99z.

Fjölgun

Auðvelt er að sjá fyrir sér að skógareldar geta valdið miklu tjóni. Samt er það svo að kóngagífur er ein þeirra tegunda sem ekki geta án þeirra verið. Þegar kóngagífur myndar fræ geymist það í trjákenndum hulstrum eða hylkjum sem geta hangið á trjánum árum saman. Til að opna þessi fræhylki þarf mikinn hita. Hann kemur aðeins í skógareldum. Þeir lifa sjaldnast mjög lengi og þarna uppi í krónunum er ekki nægur hiti til að brenna greinar og lauf en fræhulstrin opnast. Í sumum tilfellum hafa fræhylkin fallið af trjánum og þá liggja þau gjarnan í einhvern tima á skógarbotninum og bíða síns tíma. Slík fræ enda þó oftast í maga þeirra dýra sem lifa í skóginum.

Fræhylki kóngagífurs, full af fræi, bíða eftir skógareldum. Kvarðinn er fimm millimetrar. Myndin er fengin héðan.

Þegar eldarnir slokkna, oft eftir aðeins um klukkustund, er volg aska á jörðinni og lítil eða engin samkeppni frá öðrum gróðri. Þá svífa fræin niður úr trjánum í miklum fjölda. Fræin geta spírað áður en vika er liðin ef nægur raki er til staðar, til dæmis þegar rignir. Kímplönturnar vaxa hratt. Oft eru þessir náttúrulegu sáðakrar mjög þéttir. Taldar hafa verið 2.500.000 ungplöntur á hektara. Samkeppnin um birtu, vatn og næringu gerir það að verkum að hraðvöxnustu einstaklingarnir komast helst á legg. Þannig er mikill náttúrulegur þrýstingur á að vaxa hratt og verða stór. Af þessu má sjá að skógareldar eru þessum náttúrulegu skógum nauðsynlegir. Ef trén drepast úr elli eða sjúkdómum áður en skógareldar geisa og fræforðinn í sverði hefur verið étinn upp, þá verður engin endurnýjun. Þar sem trén geta orðið nokkur hundruð ára gömul eru litlar líkur á því en þó þekkjast dæmi þess að þau hafi horfið af tilteknum svæðum vegna skorts á skógareldum.

• 

• 

Skógareldar geta verið misjafnlega öflugir. Báðar þessar myndir eru teknar eftir skógarelda. Sú fyrri er tekin eftir tiltölulega litla elda en seinni myndin eftir mjög öfluga elda. Vegna hnattrænnar hlýnunar fjölgar slíkum eldum með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Myndir: Sú fyrri: James Furlaud en sú seinni: David Bowman. Myndirnar fengnar af þessari síðu.

Heimildir

David Attenborough (1995): Einkalíf plantna. Þýðing: Óskar Ingimarsson. Bókaútgáfan Skjaldborg hf, Reykjavík.

Tom Fish (2021): The 25 Tallest Trees in the World. Newsweek 18. október 2021. Sjá: The 25 Tallest Trees in the World (newsweek.com). Sótt 8. apríl 2024.

Mary Gagen (2019):The world's tallest known tropical tree has been found—and climbed. Greinina er að finna á heimasíðu National Geographic Society og má sjá: https://www.nationalgeographic.com/environment/article/worlds-tallest-tropical-tree-discovered-climbed-borneo?  Sótt 18.01. 2023.

Stirling Macoboy (1991): What Tree is that? Crescent Books, New York & Weldon Publishing, Sydney, Australia.

Cittarnajan Kole (2007): Genome Mapping and Moecular Breeding in Plants. Volume 7, Forest Trees. The Pennsylvania State University, PA, USA og Springer verlag, Heidelberg, Germany.

Thomas Spadea (2022): The Eucalyptus. Podcast þáttur í þáttaröðinni My Favorite Trees https://mftpodcast.com// nr. 46 frá 22.03. 2022. Sjá: https://mftpodcast.com/?s=euca.

Colin Tudge (2005): The Tree: A Natural History of What Trees Are, How They Live, and Why They Matter. Crown Publishers, a division of Random House, Inc, New York.

Wikipedia (án ártals): Eucalyptus regnans. Sjá: https://en.wikipedia.org/wiki/Eucalyptus_regnans. Sótt 29.01. 2025.

World Flora Online. Sjá worldfloraonline.org

Í aðrar heimildir er vísað beint í texta.

Þakkir fær Guðríður Gyða Eyjólfsdóttir fyrir vandaðan yfirlestur og þarfar ábendingar sem tekið var tillit til.