Vistkerfisþjónusta

Á fögrum síðsumarsdegi er fallegt og fróðlegt að ganga um Kjarnaskóg. Sjá má börn að leik. Sum eru við Brunnána á meðan önnur klifra upp í tré eða eru á skipulögðum leiksvæðum. Í skóginum eru fjölskyldur á gangi sem njóta þess sem hann hefur upp á að bjóða. Sumir tína allskonar ber á meðan aðrir leita sveppa. Enn aðrir skoða fugla og njóta þess að heyra í þeim. Ef til vill má rekast á glókoll, svartþröst, gráþröst, krossnef eða skógarsnípu. Þetta eru allt saman frekar nýlegir landnemar í íslenskum skógum sem við höfum sagt frá í pistlum okkar. Þeir eiga líf sitt skógum að þakka. Auðvitað eru þarna líka skógarfuglar sem hafa verið öldum saman á landinu. Aðrir gestir skógarins skoða tré og runna um leið og þeir velta fyrir sér hvernig skipuleggja skuli sumarbústaðaland, garð eða skógarreit. Ef til vill má sjá par í rómantíska rjóðrinu eða barnaafmæli á einu af leiksvæðunum (það er ekki tilviljun að þetta er nefnt í sömu andrá). Hugsanlega má rekast á heilan bekk af börnum sem njóta fræðslu og útivistar í skóginum. Sumir eru í skóginum vegna þess hversu skýlt þar er. Fólk sést ef til vill að hlaupa, ganga eða hjóla sér til heilsubótar og til að ná upp eða viðhalda þreki um leið og það veltir fyrir sér hvenær fyrsti snjórinn falli svo hægt sé að fara á gönguskíði. Aðrir eru í leikjum eins og frisbí eða í boltaleikjum eins og blaki.

Vörpulegir eldriborgarar heimsækja Kjarnaskóg reglulega. Þar á meðal er vaskur gönguhópur sem kemur tvisvar í viku á öllum árstímum og nýtur blíðunnar. Í skóginum er alltaf logn. Myndir: Ingólfur Jóhannsson.

Allt þetta og svo miklu meira er hluti af vistkerfisþjónustu skógarins. Sömu eða svipaða sögu er hægt að segja úr öllum ellefu reitum félagsins og reyndar flestöllum skógarreitum landsins ef út í það er farið.

Þótt þetta sé hluti af því sem skógurinn hefur uppá að bjóða er þetta svo léttvægt á vogarskálum þjóðhagsreikninga að þetta kemur hvergi fram í þeim.

Í þessari viku beinum við sjónum okkar að vistþjónustu skóga. Við nýtum öll ýmiss konar þjónustu sem vistkerfi náttúrunnar veita. Fyrir utan það sem nefnt er hér að ofan má nefna náttúruauðlindir og ýmis náttúruleg ferli. Þetta er það sem við köllum þjónustu vistkerfa. Mikilvægt er skerða ekki lífsgæði fjöldans með því að fórna vistþjónustu fyrir stundarhagsmuni fárra. Þjónustan er ómissandi fyrir okkur öll enda byggist afkoma mannkyns á náttúruauðlindum. Rétt er að halda því til haga að skógurinn sjálfur hefur engan sérstakan áhuga á því hvort eða hvernig hann getur þjónað okkur. Það verður því að teljast ákaflega mannhverf hugsun að tala um vistkerfisþjónustu. En ef til vill hjálpar þetta hugtak okkur að skilja betur hversu mikilvæg náttúran er út frá okkar sjónarhóli og fyrir okkur. Þegar við fórnum hlutum hennar bitnar það að endingu á okkur sjálfum.

Myndir úr ljósaskiptagöngu í Garðsárreit haustið 2025. Þar voru heimsmálin krufin við varðeldinn þegar myrkrið færðist yfir. Myndir: Ingólfur Jóhannsson.

Hnignun vistkerfa heima og á heimsvísu

Síðastliðna hálfa öld hefur maðurinn valdið sífellt hraðari og víðtækari breytingum á vistkerfum jarðar. Stærra og stærra land fer undir vegi, bæi og borgir. Jafnvel á svæðum þar sem ekki er nein fólksfjölgun virðast bæir og borgir stækka með auknu álagi á umhverfið.

Margir þættir valda álagi og breytingum á vistkerfum. Má meðal annars nefna tilraunir til að afla fæðu, ferskvatns, viðar, trefja og eldsneytis fyrir tegundina sem telur sig vitiborna. Þetta hefur leitt til umtalsverðra breytinga á líffjölbreytni sem að meginhluta eru óafturkræfar. Vistkerfum hefur hnignað, bæði til lands og sjávar, en oft er hnignunin það hæg að við tökum ekki eftir henni.

Þessi mynd er tekin á Íslandi en ofnýting vistkerfa þekkist víða um heim. Land í svona lélegu ástandi hefur afar takmarkaða möguleika til að veita vistkerfisþjónustu. Samt heldur ofnýtingin áfram eins og sjá má. Hún er meira að segja ríkisstyrkt. Mynd: Sig.A.

Breytingar á vistkerfum hafa í mörgum tilfellum bætt velferð og efnahag manna. Að minnsta kosti sumra þeirra. Ávinningurinn kostar sitt en kostnaðarins er sjaldnast getið. Ef ekki verður breyting á getur þessi þróun á heimsvísu aukið fátækt og vanlíðan hjá vissum hópum. Reyndar hefur það raungerst víða um heiminn. Græðgin mun draga umtalsvert úr þeirri þjónustu sem komandi kynslóðir geta notið frá vistkerfum jarðar. Vistkerfum heimsins hefur víðast hvar hrakað eins og við þekkjum svo vel á Íslandi. Þjóðin lifði en skógurinn dó.

Ofbeit og önnur ofnýting vistkerfa þekkist víða um heim. Þessa mynd fengum við af þessari síðu þar sem sagt er frá jarðvegseyðingu og landbúnaði.

Á heimasíðu Umhverfisstofnunar (2025) má lesa aðeins um vistkerfisþjónustu. Þar er greinilega talið ástæðulaust að bindast orða þegar sagt er: „Stærsta verkefnið sem við eigum nú fyrir höndum er að upplýsa fólk betur um mikilvægi þjónustu vistkerfa með því að benda á hvað gerist ef hún verður ekki lengur fyrir hendi eða verður fyrir umtalsverðum skakkaföllum.“ Tekið er fram að í meginatriðum eigi þjónustan að vera í allra þágu en því miður skiptist hún ekki jafnt á milli fólks í mismunandi heimshlutum. Á síðunni kemur fram að vistkerfisþjónusta er viðkvæm og umfang hennar er takmarkað. Hún er háð athöfnum okkar manna og umgengni um náttúruna.

Reynslan af skógrækt á Íslandi kennir okkur að hún gegnir lykilhlutverki við endurheimt landgæða og þjónustu vistkerfa. Hún eflir líffræðilega fjölbreytni á sama tíma og hún skapar samfélagsleg verðmæti. Líffjölbreytni er hvergi meiri á landi en í skógum.

Svona er þetta sett upp hjá Sameinuðu þjóðunum.

Þjónusta

Í inngangskafla þessa pistils nefndum við hluta af þeirri vistþjónustu sem skógarnir veita okkur og flokka má sem menningarþjónustu. Skógar og tré veita okkur einnig alls konar óskylda þjónustu og hvers kyns bjargir. Stóran hluta þessarar þjónustu nýtum við okkur ekki endilega með því að fara út í skóg á hvaða tíma ársins sem er. Skógarnir eru miklu mikilvægari en svo.

Næstu fjórir kaflar byggja fyrst og fremst á bók eftir Sjöman og Anderson (2023). Höfundarnir nefna fjögur hugtök sem dæmi um þá vistkerfisþjónustu sem tré og skógar veita okkur án þess að við gerum okkur endilega grein fyrir því. Þetta gera trén og umhverfi þeirra hægt og hljótt og án þess að ætlast til neins í staðinn. Ef við höfum þessi atriði í huga getur það hjálpað okkur að skipuleggja græn svæði og viðhalda þeim. Að auki skiptir þetta allt máli á tímum hamfarahlýnunar og hrunina vistkerfa þótt því sé að vísu hafnað af þeim sem hvorki treysta vísindum né þekkingu en byggja vitneskju sína á afneitun eða óskhyggju. Vitneskja og skilningur á vistþjónustu mismunandi vistkerfa getur dregið úr ofnýtingu af okkar hálfu og dregið úr líkum á að henni sé fórnað á altari stundargróða. Á okkar tímum eru skógar og skógrækt á Íslandi mikilvægari en nokkurn tímann fyrr.

Hugtökin, sem Sjöman og Anderson (2023) fjalla um, eru grunn- eða stuðningsþjónusta (Supporting), auðlindaþjónusta eða vörur (Provisioning), menningarþjónusta (Cultural) og jafnvægis- eða stýriþjónusta (Regulating). Rétt er að halda því til haga að þessir flokkar skarast nokkuð eins og sést í umfjölluninni hér að neðan. Grunnþjónustan er mikilvægust enda leggur hún grunninn að hinum þremur.

Helstu þættir vistkerfisþjónustu skóga samkvæmt Sjöman og Anderson (2023). Mynd: Sig.A.

Grunnþjónusta, stuðningsþjónusta

Eitt það mikilvægasta sem skógarvistkerfi gera fyrir okkur öll er stuðningur og vernd í víðum skilningi. Því er grunn- eða stuðningsþjónustuhlutverkið mikilvægast þeirrar þjónustu sem skógar veita. Önnur þjónusta vistkerfanna byggir á þessari þjónustu og getur skarast við hana. Má í fyrsta lagi nefna jarðvegsmyndun og jarðvegsvernd. Komið hefur í ljós að skógarvistkerfi standa betur af sér hvers kyns áföll sem herjað geta á vistkerfi en skóglaust land. Má nefna kuldatíð og slæm veður, öskufall eða hverja aðra áraun og óáran sem okkur getur, eða getur ekki, dottið í hug. Skógarvistkerfi blása sjaldnast upp nema freklega sé gengið á þau af okkur mannfólkinu eða húsdýrum okkar. Þess vegna eru skógar mjög mikilvægir fyrir jarðvegsmyndun og -vernd ásamt varðveislu og viðhaldi þeirra næringarefna sem finna má í jarðvegi.

Önnur mikilvæg grunnþjónusta skiptir alltaf meira og meira máli. Það er geta skóga til að binda og varðveita kolefni. Kolefnisforði jarðvegs og trjáa í skógum er að jafnaði umtalsvert meiri en utan skógarvistkerfa. Það eru helst votlendisvistkerfi sem geta keppt við skógana um verndun kolefnis. Þetta er mjög mikilvægt á tímum hamfaraloftslagsbreytinga. Til að draga úr tjóni af ört vaxandi koltvísýringi í andrúmslofti er mikilvægt að vernda það kolefni sem er í jörðu og trjám, binda meira kolefni með tiltækum ráðum og draga úr losun þess. Auðvitað vita þetta öll sem vilja vita.

Í sumum af skógarvistkerfum Skógræktarfélagsins má finna votlendi sem eykur á verndargildi skóganna. Má nefna Naustaborgir og Hánefsstaðareit sem prýðisdæmi um skógarreiti þar sem votlendi fær að njóta sín. Svipaða sögu er að segja um marga skógarreiti um allt land.

Tjörnin í Hánefsstaðareit 29. júní 2025. Hún eykur á líffjölbreytni skógarins og útivistargildi. Mynd: Ingólfur Jóhannsson.

Undir grunnþjónustu skóganna fellur einnig vernd og endurreisn búsvæða fyrir fugla, hvers kyns önnur dýr og ýmsan gróður. Tré og skógar milda öfgar í veðri, jafna úrkomu, draga úr vindi og mynda margvísleg, þróttmikil búsvæði. Í þroskuðum skógarvistkerfum má finna skjól og fjölbreytta fæðu fyrir allskonar skordýr, sveppi, fugla og önnur dýr. Mannfólkið sækir í sumt af þessari fæðu en meirihlutinn er látinn eftir fyrir önnur dýr. Með aukinni skógrækt hafa meðal annars skapast búsvæði fyrir fjölbreytta fuglafánu eins og við höfum sagt frá í pistlum okkar um skógarfugla.

Þótt við séum fyrst og fremst með hugann við skóga í þessum pistli, enda er hann í pistlaröð Skógræktarfélags Eyfirðinga um tré, skóga og tengd málefni, á mikið af því sem sagt er í þessum kafla einnig við um önnur vistkerfi og jafnvel garða landsmanna. Tré í görðum gegna mikilvægri grunnþjónustu. Þau draga úr vindi og loftmengun og skapa fjölbreytt búsvæði, rétt eins og tré í skógum.

Jafnan mætir fjölmenni í sveppagöngu Skógræktarfélagsins enda sér Guðríður Gyða Eyjólfsdóttir um fræðsluna. Hún er umvafin áhugasömum þátttakendum á fyrstu myndinni. Miðmyndin sýnir óætan svepp en á þriðju myndinni eru gestir að hreinsa góða matsveppi. Miðmyndina tók Sig.A. en hinar myndirnar tók Ingólfur Jóhannsson.

Auðlindaþjónusta

Við höfum fyrr í þessum pistli nefnt verndun jarðvegsauðlindarinnar og kolefnisforðans. Það skapar auðlind sem við getum nýtt. Það sama á við um aðra grunnþjónustu skóganna. Hún skapar auðlindirnar. Tré og skógar hreinsa loftið og jafna raka í andrúmslofti og þegar við öndum að okkur súrefni erum við að nýta þessa auðlind. Skógar draga úr flóðum og miðla vatni og tré og runnar mynda allskonar ber og ávexti sem við og önnur dýr getum nýtt okkur. Auk þess má fá eldivið og smíðavið úr trjám. Viður sem nýttur er í smíðar geymir kolefnið svo lengi sem viðkomandi hlutir eru til. Rétt er að taka fram að eldiviður, sem fenginn er úr grisjunarviði, eykur ekki losun kolefnis í andrúmsloftið ef þess er gætt að nýta skógana á sjálfbæran hátt. Trén sem eftir standa gera gott betur en að binda það kolefni sem losnar úr eldiviðnum við brennslu og er þannig hluti af hringrás kolefnis en ekki viðbót eins og þegar kolum og olíu er brennt. Sumt af grisjunarviðnum hefur meira að segja verið notað til að skipta út kolum og öðru jarðefnaeldsneyti í stóriðjuverum á Íslandi. Þannig má draga úr mengun þeirra sem er ærin fyrir.

Allt þetta og meira til er hluti af auðlindaþjónustu vistkerfa og byggir á grunnþjónustunni.

Mynd úr Bændablaðinu sem sýnir helstu vörur sem vinna má úr trjám. Í greininni kemur fram að unnt sé að nýta tífalt meira magn viðar en nú er gert á Íslandi (Steinunn 2025). Mynd: Ólafur Eggertsson.

Menningarþjónusta

Hér gerum við ráð fyrir að heilsuvernd sé hluti menningarþjónustu skóga en víða er þessi þjónusta fyrst og fremst metin í formi landslags, tómstunda og útivistar. Sífellt stærri hluti þjóðarinnar sækist eftir hvers kyns útivist í skógum. Það er fólk sem nýtir sér menningar- og heilsuþjónustu skóga. Vistkerfisþjónusta skóga skipar alltaf stærra og stærra hlutverk í menningar- og ferðaþjónustu landsins enda skipa þeir veigamikinn sess þegar kemur að ásýnd lands. Að vísu er stundum reynt að telja útlendingum trú um að hið manngerða skógleysi landsins sé eðlilegt ástand en svo er auðvitað ekki.

Trjábolir úr ræktun Skógræktarfélags Eyfirðinga bíða þess að verða breytt í verðmæti sem mælast í þjóðhagsreikningum. Önnur og óskyld vistþjónusta skóganna skiptir miklu meira máli en kemur sjaldnast fram í bókhaldi. Mynd: Ingólfur Jóhannsson.

Skógarreitir eru með mest sóttu ferðamannastöðum okkar Íslendinga. Má nefna staði eins og Hallormsstaðaskóg, Kjarnaskóg og Heiðmörk sem góð dæmi. Fyrir nokkrum misserum skrifuðum við þennan pistil um skóga og ásýnd lands og er óþarfi að endurtaka það allt saman hér. Við getum þó bætt því við að flestum þykir okkur bæjarumhverfi fallegra ef þar er að finna tré. Má minna á skrif okkar um tilmæli Norðurlandaráðs sem finna má í pistlinum 3+30+300. Svo má ekki gleyma því að tré geta stuðlað að bættri lýðheilsu eins og fjallað er um hér.

Skógar við Mývatn auka útivistargildi svæðisins. Mynd: Sig.A.

Tré mynda lykilþætti sem stuðla að heilbrigði og vellíðan borgarbúa um allan heim. Fjölmargir Íslendingar losna við stress og komast í eins konar hugleiðsluástand með garðvinnu sinni eða göngu í skógarreitum. Eflaust sparar það ríkinu heilmikinn kostnað þegar í heildina er litið með því að bæta lýðheilsu okkar en óvíst er að þess sjáist merki í þjóðhagsreikningum.

Svo má ef til vill draga einhvern lærdóm um menningarstig þjóða með því að skoða hvernig þær fara með umhverfi sitt. Hverju er fórnað og fyrir hvað? Eru íbúðarhverfi skipulögð með þarfir íbúa í huga eða þarfir byggingaverktaka sem borga í flokkssjóði yfirvalda á hverjum stað?

Spariskógardagur er árlegur viðburður í Kjarnaskógi um verslunarmannahelgi. Mynd: Ingólfur Jóhannsson.

Jafnvægisþjónusta  

Trjágróður veitir vistkerfum okkar mikið þanþol. Hann skapar festu og aukna seiglu vistkerfanna. Skógar jafna hita- og rakasveiflur, lægja vind, draga úr áhrifum flóða og þurrka og bæta loftgæði. Allt þetta er hluti af jafnvægisþjónustu skóganna. Má lesa um sumt af þessu í pistlum okkar um skógarvistkerfin. Þetta eru ekki bara mikilvæg atriði fyrir íbúa í bæjum og borgum heldur hjálpa þessi atriði til við að gera sveitir landsins frjórri og byggilegri. Á heimsvísu skiptir að auki miklu máli að skógar geyma mikið magn kolefnis í jarðvegi, rótum, stofnum og greinum. Ef til vill er það mikilvægasta hlutverk skóga á okkar tímum. Þeir geta átt stóran þátt í að koma á jafnvægi kolefnis í hringrásum vistkerfanna og draga þannig úr hamfarahlýnun. Jafnvægisþjónusta trjáa og skóga skiptir alltaf meira og meira máli vegna öfga í veðri.

Skógar bæta umhverfi okkar. Myndina tók Sig.A. í Kjarnaskógi 24. nóvember 2018.

Vistkerfisþjónusta og þjóðhagsreikningar

Á árunum frá upphafi sjöunda áratugarins og fram á liðinn áratug var litið á hagvöxt sem lausnarorð framfara. Ekki er örgrannt um að þannig sé það enn í huga margra þrátt fyrir að fólki megi vera ljóst að hagvöxturinn byggði á neyslusóun og var ábyrgur fyrir eyðingu vistkerfa samfara tilheyrandi gróðurhúsaáhrifum.

Hefðbundnir þjóðhagsreikningar taka ekki tillit til eyðileggingar á auðlindum og vistkerfum. Þeir taka ekki heldur tillit til þeirra þátta sem nefndir eru í köflunum hér að framan og bæta bæði andlega og líkamlega heilsu okkar.

Framfarahyggjan, sem byggjast átti á hagvexti, hefur víða breyst í andhverfu sína. Þjóð sem eyðir skógum sínum, eða spillir ám og fiskimiðum, færir tekjur í þjóðhagsreikning af starfsemi sem veldur lífríkinu tjóni en greinir ekki frá raunverulegu eignatapi sem fylgir. Í mörgum tilfellum getur rányrkja, í víðustu merkingu þess orðs, valdið kostnaði hjá öðrum en þeim sem nýta tekjurnar sem af henni hlýst. Má nefna sem einfalt dæmi að sá sem beitir búpeningi á land í eigu annarra getur skemmt akra, skóga eða annað land hjá nágrönnum sínum sem sitja uppi með tjón og kostnað en eigandi búpeningsins hirðir tekjurnar. Stundum er slík beit kölluð þjófabeit og er víðast hvar bönnuð í nágrannalöndum okkar að viðlögðum sektum. Víðast hvar í heiminum þykir engin goðgá að ætlast til að eigendur búfjár sjái sjálfir um það. Einkum og sér í lagi ef viðkomandi fær greitt af almannafé fyrir að halda þetta sama búfé. Við höfum líka sagt frá því að víða í löndunum í kringum okkur verður beit og önnur landnýting að vera hagað þannig að hún spilli ekki landi. Einna auðveldast er að sjá þetta við ár og læki þar sem vatnshag, eins og Ólafur Arnalds kallar það, er gjarnan fórnað án sýnilegrar ástæðu. Þetta kom fram í þessum pistli.

Þegar Samtök garðyrkju- og umhverfisstjóra sveitarfélaga á Íslandi, SAMGUS, héldu aðalfund sinn á Akureyri í maí 2025 var einboðið að heimsækja Kjarnaskóg. Mynd: Ingólfur Jóhannsson.

Við Íslendingar höfum farið mjög illa með gróðurauðlindir okkar og höfum við áður nefnt það í þessum pistli að tilraunir til að gera til dæmis sauðfjárrækt sjálfbæra og haga henni þannig að hún yrði alls staðar í sátt við landið var hafnað af hagsmunaaðilum. Á meðan dregur víða áfram úr vistkerfisþjónustu landsins. Rétt er þó að halda til haga að víða um land er búfjárbeit vitaskuld í sátt við landið. Þannig á það auðvitað að vera.

Sauðfé í gróskumiklum birkiskógi. Beit í skógum þarf ekki að vera til tjóns. Hún getur verið partur af því hvernig auðlindaþjónusta skóga er nýtt. Mynd: Sig.A.

Glötuð verðmæti vegna spillingar á þjónustu vistkerfa eru ekki færð til afskrifta í þjóðhagsreikningum. Samt er það svo að vistkerfisþjónusta eins og næringarefni í jarðvegi eru sambærileg við hverja aðra fastafjármuni í hagrænu tilliti. Búskapur eða önnur landnýting sem gengur á auðlindir landsins er ekki sjálfbær. Með því að rækta skóga er þessu snúið við. Því telja margir að landbúnaðarstyrkir, hvaða nafni sem þeir kunna að nefnast í það og það skiptið, ættu í auknum mæli að snúast um að byggja upp auðlindir. Gætir þess víða í löndunum í kringum okkur enda getur það vel farið saman við hefðbundinn búskap. Má sem dæmi nefna að skjólbelti og skógarreitir skýla ekki aðeins ræktarlandi og búfé, heldur gefa verðmætan við í fyllingu tímans. Á sama tíma geta slíkir reitir aukið uppskeru og frjósemi landsins, verndað það fyrir áföllum, virkað sem skjól og fæðuuppspretta fyrir villt dýr og fugla og orðið grundvöllur undir ferðaþjónustu og almenna afþreyingu. Með öðrum orðum: Slíkir reitir auka vistkerfisþjónustu landsins.

Félagar úr Lionsklúbbnum Vitaðsgjafa í heimsókn í Garðsárreit. Mynd: Ingólfur Jóhannsson.

Spilling vistkerfa getur dregið úr velferð þeirra sem nýta sér þau. Í sumum tilfellum getur heildarverðmæti þess að viðhalda vistkerfum verið meira en umbreyting þeirra til annarra nota. Umbreytingarnar eru oft vegna einkahagsmuna eða skammtímahugsunar eins og við þekkjum. Aftur á móti eru skógum skógræktarfélaganna um allt land ætlað að bæta landið til lengri tíma. Þess vegna er það til hagsbóta fyrir allt landið ef þú, lesandi góður, gengur í skógræktarfélag og leggur þitt af mörkum til að efla vistkerfisþjónustu íslenskra skóga.

Gestir Kjarnaskógar eru af öllum stærðum og gerðum. Myndir: Ingólfur Jóhannsson.

Viðhald endurnýjanlegra auðlinda

Til að hin endurnýjanlega skógarauðlind skerðist ekki er margs að gæta. Auðlindir eins og jarðvegsauðlindin, loftgæði, loftslag, vatn, dýralíf og annað það sem skógar geyma og vernda skipta miklu máli. Mikilvægt er að ganga ekki á þessar auðlindir. Þegar gömlum skógum er fórnað fyrir byggingar er gjarnan farið fram á að plantað sé í sambærileg svæði. Sú endurnýjun getur þó tekið óratíma og margt getur hent áður en það tekst. Það er samt ágætis viðleitni að krefjast þess. Aftur á móti virðist það ekki tíðkast að endurplanta þegar litlum eða ungum skógarreitum er fórnað. Þess sjást víða dæmi. Sumum þeirra hefur verið plantað af skólabörnum í óskipulögð svæði sem síðan eru skipulögð undir byggingar. Verður slíkt að teljast mikil vanvirðing við vinnu skólabarna og ætti ekki að þekkjast. Óhætt er að fullyrða að þar sem íslenskir skógar eru nýttir til viðarframleiðslu er það gert á sjálfbæran hátt. Skógar eru grisjaðir og endurnýjaðir samkvæmt bestu, fáanlegri þekkingu. Að auki má finna ungskóga sem auka munu skógarauðlindirnar á næstu árum og áratugum. Því fögnum við. Vert er að nefna að ef heldur áfram sem horfir mun loftslag halda áfram að hlýna. Það mun hafa áhrif á allt lífríkið og það mun færa sig norðar. Það á jafnt við um sjúkdómsvaldandi örverur, fugla, gróður og annað það sem tilheyrir lífríkinu. Þess vegna er það svo að í framtíðinni má gera ráð fyrir að verja þurfi skóga landsins í auknum mæli fyrir sjúkdómum og sníkjudýrum. Liður í því er að gera skógana sem fjölbreyttasta. Þá getur orðið lengra fyrir sjúkdóma og meindýr að berast á milli hýsla og ef einhver tegund reynist illa er mikilvægt að aðrar tegundir geti tekið við. Allt eru þetta atriði sem vert er að hafa í huga við skipulagningu skóga svo þeir viðhaldist og eflist. Skógar landsins eru sem óðast að stækka og þroskast. Því fylgir meðal annars sú skemmtilega staðreynd að allskonar ber má finna í þeim. Mikill hluti þeirra nýtist fuglum en mannfólkið nýtir einnig fjölbreytt ber sem vaxa í skógum. Því má gera ráð fyrir að í framtíðinni verði meira lagt upp úr nýtingu þeirra og skógar framtíðarinnar kunna að vera skipulagðir með það í huga. Í skógarskjólinu er meira að segja farið að rækta perur og epli auk allskonar berja. Hver hefði trúað því í upphafi þessarar aldar?

Afurðir úr Kjarnaskógi eru fjölbreyttar. Mynd: Ingólfur Jóhannsson.

Eignarland og skógar

Víða um land hafa verið gerðir samningar á milli skógræktarfélaga og landeiganda um skógrækt á tilteknu svæði. Þannig er það til dæmis í sumum af þeim ellefu reitum sem Skógræktarfélag Eyfirðinga sér um. Félagið á ekki endilega það land sem skógarnir spretta á þótt það eigi skóginn. Í seinni tíð hefur þetta orðið til þess að sums staðar er sótt að félaginu. Hitt er auðvitað miklu algengara að landeigendur hafa hug á að standa við gerða samninga og eru jafnframt stoltir af samstarfinu. Við erum þess fullviss að í flestum tilfellum muni samstarf við landeigendur halda áfram að vera gott og gjöfult sem hingað til, en því miður þekkist hið gagnstæða. Ef til vill má segja að það sé bein afleiðing þess að land, sem vaxið er skógi, er á allan hátt verðmætara en skóglaust land enda er vistkerfisþjónustan meiri. Því vilja peningaöflin gjarnan nýta landið til að gera úr því áþreifanleg verðmæti sem koma fram í efnahagsreikningum landeigenda. Hin andlegu verðmæti og almenn vistþjónusta verða þá að víkja fyrir stundarhagsmunum og græðgi einkaaðila. Við viljum nýta tækifærið og benda litlum skógræktarfélögum um land allt á þá hættu sem það kann að skapa í framtíðinni ef land er tekið undir skógrækt í fullri sátt aðila án skriflegra samninga eða með samningum sem hægt er að toga og teygja. Við vitum aldrei hvenær græðgisöfl komandi kynslóða trompa hagsmuni almennings. Þrátt fyrir að þetta heyri til undantekninga er þessi vegferð hafin í sumum reitum skógræktarfélaga á Íslandi. Best er ef skógræktarfélögin eiga sjálf landið þar sem skógi er plantað.

Upphafsatriðið úr frábæru myndbandi sem Pálmar Örn Guðmundsson setti saman um Vaðlaskóg. Myndbandið má sjá hér.

Þakkir

Þakkir fær Úlfur Óskarsson fyrir að snara hugtökum um vistkerfisþjónustu skóga yfir á íslensku. Úlfur er ótæmandi viskubrunnur sem gott er að leita til og hann las yfir pistilinn í vinnslu og kom með þarfar ábendingar. Við vinnslu pistilsins kom í ljós að Umhverfisstofnun, UST, notar svipuð hugtök og breyttum við pistlinum til samræmis við það. Það getur skapað ýmis vandamál að hræra í hugtakasúpunni.

Þakkir fá einnig stuðningsaðilar, sjálfboðaliðar og meðlimir skógræktarfélaga um allt land. Þeirra framlag verður seint ofmetið.

Fagurt er í Kjarnaskógi á öllum árstíðum. Það sama á við um marga skógarreiti um allt land. Mynd: Sig.A.

Heimildaskrá

Henrik Sjöman & Arit Anderson (2023): The Essential Tree Selection Guide for climate resilience, carbon storage, species diversity and other ecosystem benefits. Filbert Press & Royal Botanic Gardens, Kew.

Steinunn Ásmundsdóttir (2025): Unnt að nýta tífalt meira magn viðar. Bændablaðið 22. september 2025. Sjá: Unnt að nýta tífalt meira magn viðar - Bændablaðið. Umhverfisstofnun (2025): Þjónusta vistkerfa. Sjá: Umhverfisstofnun | Þjónusta vistkerfa. Sótt 24. september 2025.