Krossnefur og frændur hans

Eins og kunnugt er þekja skógar aðeins lítinn hluta Íslands og af þeim skógum eru barrskógar aðeins örlítið brot. Samt sem áður hafa þeir haft ýmis jákvæð áhrif á náttúruna. Helst ber þar að nefna að þeir hafa aukið líffjölbreytileikann töluvert. Hann birtist meðal annars í nýjum fuglategundum sem hafa sest hér að í kjölfar þess að barrtré fóru að vaxa á Íslandi.

Guðmundur Páll Ólafsson (2005) spáði því í bókinni Fuglar í náttúru Íslands að í framtíðinni yrði helsti vaxtarbroddur nýrra varpfugla á Íslandi í hópi skógarfugla og nefndi sérstaklega barrtré í því sambandi. Svo virðist sem Guðmundur Páll hafi haft rétt fyrir sér. Þá hafði glókollur verið hér í um áratug og nú hefur hann komið sér vel fyrir á landinu. Líta má á hann sem skilgetið afkvæmi greniskóga. Hin síðari ár hefur silkitoppa sést hér æ oftar en hana má einnig finna í bland- eða barrskógum. Sama má segja um skógarsnípu sem nú má líklega telja til varanlegra varpfugla í barrskógum landsins þótt fáliðuð sé og svo auðvitað krossnef, Loxia curvirostra L. Pistill vikunnar fjallar um hann og náfrændur hans. Allir þessir fuglar kjósa sér helst barrskóga sem heimkynni og auðguðu ekki fánu landsins nema fyrir tilstilli barrtrjáa.

Krossnefur í Kjarnaskógi. Þótt þeir finnist helst í barrskógum setjast þeir oft íg önnur tré og þá er auðveldara að mynda þá. Mynd: Emma Hulda Steinarsdóttir.

Lýsing

Krossnefur er sérkennilegur fugl af finkuætt, Fringilidae. Hann telst ekkert sérstaklega stór fugl en miðað við aðrar finkur er hann óvenjustór.

Tveir karlar af finkuætt. Krossnefur með sitt einkennandi nef og auðnutittlingur. Þessi krossnefskarl er rauðgulur að lit en kynbróðir hans lætur sér nægja að vera með rauða bringu. Myndin var tekin í Eyjafirði 25. mars 2024. Mynd: Emma Hulda Steinarsdóttir.

Krossnefur er með hlutfallslega stóran haus og stóran gogg. Hjól þróunar hafa snúist þannig að goggurinn er sérhæfður til að opna köngla barrtrjáa og ná í fræ sem þar er að finna. Skoltarnir ganga á misvíxl til að auðvelda verkið. Af þessum sérkennilega goggi fær fuglinn nafn sitt og þessi sami goggur gerir ættkvísl fuglsins auðþekkta en til eru fleiri tegundir innan hennar með svipaðan gogg. Stélið er stutt og fuglinn virkar nokkuð bústinn og kubbslegur. Töluverður breytileiki er í lit fuglanna en að jafnaði er auðvelt er að þekkja kynin í sundur. Karlfuglinn er hárauður, dumbrauður eða rauðgulur á litinn en sjaldan grænleitur. Hann er að jafnaði með skærrauðan gump en stél og vængir eru dökkir.

Hið stutta stél og vængir eru dökkir að lit en karlfuglinn er oftast í rauðum tónum. Mynd: Sigurður H. Ringsted.

Kvenfuglinn er í meiri felulitum. Hann er grænleitur eða grágrænn að ofan en gulari

að neðan. Ungfuglar eru sterkrákóttir, brúnleitir eða mógrænir að lit.

Ungur, úfinn krossnefur í Kjarnaskógi 25. ágúst 2025. Krossnefur getur verpt hvenær ársins sem er eins og sagt verður frá hér neðar. Mynd: Emma Hulda Steinarsdóttir.

Utan varptíma eru fuglarnir félagslyndir. Hópar þeirra fljúga gjarnan með nokkuð bylgjóttu fluglagi um trjátoppana og hafa hátt. Þegar þeir finna álitlega köngla verða þeir hljóðir á meðan þeir opna þá og éta úr þeim fræið (Jóhann Óli 2025). Stundum losa þeir könglana og fljúga með þá á afvikinn stað til að éta úr þeim.

Þar sem fuglinn hefst gjarnan við í efstu greinum barrtrjáa getur verið erfitt að koma auga á hann í trjátoppum hárra trjáa. Þeir þurfa þó reglulega að koma niður á jörðina til að fá sér eitthvað að drekka. Þá er karlfuglinn að jafnaði nokkuð áberandi með sína rauðu liti.

Helstu tölur er tengjast krossnef.

Krossnefur í skógarbotni fær sér vatn í gogginn. Myndin var tekin 11. september 2025 í Lystigarðinum á Akureyri. Mynd: Emma Hulda Steinarsdóttir.

Helgisögn

Krossnefur hefur ekki verið það lengi á Íslandi að hér hafi skapast um hann neinar sagnir svo höfundi sé kunnugt um. Öðru máli gegnir þar sem fuglinn er algengari. Sumar þessara sagna tengjast útliti hans. Þannig segir Sigurður Ægisson (2022) frá því að í Bæheimi og víðar í Evrópu sé til merkileg helgisögn tengd fuglinum. Hún sýnir okkur að fuglinn nýtur víða mikilla vinsælda. Sagan segir að upphaflega hafi krossnefurinn verið dökkur að lit og nef hans hafi í engu verið frábrugðið goggum annarra fugla. Hann var staddur á Golgata fyrir um 2.000 árum og varð vitni að því þegar Jesú var negldur á krossinn. Þessi meðferð hugnaðist fuglinum ekki. Því reyndi hann að draga út naglana bæði úr höndum og fótum fórnarlambsins. Við það skekktist nefið og hefur verið svona síðan. Úr sárunum draup blóð á fuglinn svo bringa hans varð rauð. Fuglinn gafst samt ekki upp fyrr en í fulla hnefana. Þá hafði blóðið úr Kristi litað allan fuglinn.

Ungur Krossnefur í Kjarnaskógi 25. ágúst 2025. Nef hans hefur ekki enn jafnað sig frá því að hann reyndi að draga nagla úr sárum Jesú á krossinum og rauða litinn hlaut hann af blóðinu sem draup úr sárunum. Sterkastur er rauði liturinn á bringunni enda lentu fyrstu blóðdroparnir þar. Mynd: Emma Hulda Steinarsdóttir.

Fæða

Helsta fæða krossnefs í Evrópu er grenifræ. Það á líka við um Ísland þegar það er í boði en hann fúlsar ekki við öðru fræi barrtrjáa. Þannig tekur hann gjarnan bæði furu- og lerkifræ ef það er í boði. Í öllum þessum tilfellum kemur sér vel að goggurinn er sérhannaður til að opna köngla. Hann getur einnig étið annars konar fræ, svo sem fræ af blómjurtum og grófum grastegundum eins og melgresi. Hann á það til að taka smádýr og lirfur en vegna hins sérstæða nefs á hann erfitt með að taka fæðu af jörðinni nema þá helst stór fræ eins og sólblómafræ sem fuglavinir hafa lagt út fyrir hann og aðra fugla. Á meðan fræ er að fá úr könglum þá tekur hann það frekar en annað fræ í náttúrunni. Örn Óskarsson (2025) benti okkur á að krossnefur ætti það til að tæta niður reyniber til að ná í fræin sem inni í þeim eru. Sama atferli er þekkt hjá auðnutittlingum eins og við sögðum frá í pistli um þann fagra fugl. Þar sem báðar tegundir eru fræætur fara fræin ekki ómelt í gegnum meltingarveginn og því gagnast þetta ekki trjánum eins og þegar til dæmis þrestir éta reyniber.

Krossnefur í sinni uppáhaldsfæðu í Kjarnaskógi í apríl 2024. Varp fuglanna ræðst af fæðuframboði. Mynd: Emma Hulda Steinarsdóttir.

Örn Óskarsson (2010 og 2025) hefur bent á að þótt grenifræ teljist helsta fæða fuglsins er fræmyndun grenitrjáa ekki árviss á Íslandi. Aftur á móti myndar stafafura fræ á hverju ári og lerki myndar nær árlega fræ á Norðausturlandi. Því virðist vera nokkuð örugg og árviss fæðuuppspretta fyrir krossnef á landinu. Sennilega verðum við fyrst og fremst að þakka stafafurunni fyrir landnám krossnefs þar sem hún myndar mikið fræ sem hann getur étið þegar lítið annað er að hafa.

Krossnefur kýs grenifræ þegar það er í boði. Þegar svo er ekki er gott til þess að vita að það er árvisst að stafafura myndi fræ á Íslandi. Líklega tryggir stafafura landnám krossnefs á landinu. Þessi mynd er tekin á Snæfoksstöðum þar sem oft má sjá krossnef éta fræ úr stafafuru. Mynd: Örn Óskarsson.

Fóðrun

Þar sem krossnefur er eindreginn staðfugl er auðvelt að venja hann við fæðugjafir. Best er að gefa honum á einhvers konar palli eða einhverju álíka, enda er nefið þannig lagað að fuglinn á ekki auðvelt með að taka fræ beint af jörðinni. Vanafesta krossnefsins gerir það að verkum að ef hann hefur uppgötvað stað þar sem honum er gefið að éta heimsækir hann staðinn reglulega svo framarlega sem eitthvert æti er þar að fá. Því er mikilvægt að gefa reglulega og sleppa ekki gjöf þegar veður eru válynd. Þá eyða fuglarnir dýrmætri orku sinni til að koma í heimsókn þangað sem ekkert er að hafa. Þetta er sérstaklega mikilvægt því það gengur fljótt á orkuforðann í kuldatíð. Þetta á vitanlega við um alla fugla sem þiggja matargjafir í görðum en er mjög mikilvægt þegar krossnefur á í hlut. Ef hann fær ekki fæðu þá fer hann á aðrar slóðir og þá er óvíst að hann komi aftur. Krossnefur er eindregin frææta og því er best að fóðra hann á allskonar fræi. Hann tekur gjarnan sólblómafræ og er flinkur að taka utan af því hýðið. Einnig má gefa honum alls konar korn sem er ætlað finkum.

Krossnefur umkringdur fæðu. Fyrri myndin er tekin í Kjarnaskógi árið 2004 og sýnir karlfugl umkringdan grenikönglum. Seinni myndin er tekin í Eyjafirði þar sem fuglum er gefið. Í gjafaranum er sólblómafræ. Myndir: Emma Hulda Steinarsdóttir.

Heimsútbreiðsla

Krossnef er að finna í norðlægum barrskógum hringinn í kringum allt norðurheimskautið og í barrskógum í fjallendi þegar sunnar er komið. Þess vegna er hann að finna víða í Evrópu, Asíu, Norður-Ameríku og eitthvað er af honum í Norður-Afríku. Á öllu þessu svæði er kjörlendi hans allskonar barrskógar. Í Evrópu er fræ rauðgrenis hans helsta fæða en hann nærist einnig á fræjum fleiri barrtrjáa og ýmissa plantna eins og áður var nefnt. Þannig er þekkt, samkvæmt Songbird Survival (2025), að þegar lítið er um fræ í barrtrjám fari fuglinn út úr barrskógunum í leit að öðru fræi.

Kvenfuglar í bak og fyrir í Eyjafirði. Myndir: Emma Hulda Steinarsdóttir.

Rásfar

Að öllu jöfnu er krossnefur staðfugl og heldur sig á sömu slóðum árið um kring. Á þetta jafnt við um Ísland sem megnið afstærsta hluta útbreiðslusvæði hans á heimsvísu þótt á því séu lítils háttar undantekningar. Eins og margar aðrar eindregnar fræætur er krossnefur þekktur fyrir að taka upp rásfar þegar hans helsta fæða er af skornum skammti. Hugtakið kynntum við í þessum pistli og höfum nefnt það nokkrum sinnum síðan.

Eins og sjá má er kvenfuglinn í meiri felulitum en karlfuglinn. Þeir virka það vel að mun algengara er að sjá myndir af körlunum á þráðum alnetsins. Mynd: Emma Hulda Steinarsdóttir.

Þótt krossnefur geti tekið aðra fæðu en fræ barrtrjáa þá treystir hann að mestu á þá fæðuuppsprettu. Því miður er það svo að óvarlegt er að treysta á fræ barrtrjáa á öllum árstímum og sum árin bregst þessi fæðuuppspretta nær alveg. Þá rekur hungrið fuglinn af stað í leit að betra lífi. Í sumum tilfellum fer hann þá úr barrskógunum og í aðra vist í nágrenninu (Songbird Survival 2025) en stundum fer hann í langferðir þegar svona stendur á. Kallast það rásfar. Þessi hegðun fuglsins hefur leitt til þess að hann er að finna í nær öllum barrskógum á norðurhveli jarðar. Stundum hefur hann meira að segja borist til Íslands. Oftast gerist það á sumrin frá seinni hluta júní til ágúst. Ef hentuga fæðu skortir þegar fuglinn kemur á tiltekin svæði hverfur hann fljótt aftur.

Karlfugl hreykir sér á hæsta punkti í Kjarnaskógi myndin var tekin 2. mars 2024. Mynd: Emma Hulda Steinarsdóttir.

Stundum hefur rásfar krossnefs í Evrópu verið svo mikið að stórar göngur hafa borist til Íslands. Þannig var það til dæmis árin 1953, 1985, 2001 og 2008. Það vill svo til að síðasta árið var gott fræár hjá sitkagreni á Íslandi og í kjölfar þess fór krossnefur að verpa hér reglulega (Kristinn Haukur og Aldís Erna 2025). Á milli þessara stóru gangna eiga fuglar til að koma til landsins en eru þá miklu fáliðaðri en þegar stóru göngurnar koma. Þetta hefur leitt til þess að krossnefur hefur sést um nær allt láglendi landsins en því fer fjærri að hann geti sest að hvar sem er. Til þess eru barrskógar of fágætir.

Bæði kynin í Hörgársveit veturinn 2024. Myndir: Emma Hulda Steinarsdóttir.

Varp

Varptími og varpárangur fer fyrst og fremst eftir fæðuframboði. Svo háður er krossnefur fræi barrtrjáa að varpið ræðst af því hvenær könglarnir þroskast og opnast svo auðvelt sé að komast í fræið. Könglar opnast gjarnan á útmánuðum en sum barrtré geta opnað köngla sína á öðrum árstímum og varpið fylgir með. Því getur krossnefur verpt á nánast hvaða tíma ársins sem er og hann á það til að verpa oft á ári þegar mikið er um köngla á barrtrjám. Á móti kemur að stundum virðist hann nánast alveg sleppa því að verpa. Svona varphegðun þekkist ekki hjá neinum öðrum fuglum á landinu. Sigurður Ægisson (2022) segir frá því að hreiðrin, sem fuglinn byggir á vetrum, séu veglegri en sumarhreiðrin. Það er alveg í stíl við okkur mannfólkið. Sumarbústaðir eru almennt ekki eins veglegir og önnur hús. Kvenfuglinn býr til hreiðrið og liggur einn á.

Krossnefskerla í hreiðri á Snæfoksstöðum í Grímsnesi í lok febrúar 2010. Hreiðrið var neðarlega eða aðeins í tveggja metra hæð í þéttu rauðgrenitré. Mynd: Örn Óskarsson.

Kvenfuglinn verpir oftast þremur eða fjórum eggjum en þau geta verið á bilinu frá tveimur til sex. Oft skríða ungarnir úr þeim löngu áður en aðrir fuglar svo mikið sem huga að varpi. Útungun tekur um hálfan mánuð en aðstæður, einkum fæðuframboð og hitastig, ráða því hversu langan tíma tekur fyrir ungana að verða fleygir. Það getur tekið allt frá 14-35 dögum (Sigurður 2022).

Ung kerling í garði á Selfossi 4. janúar 2026. Hún er að fullorðnast og fá liti við hæfi. Líklega er þetta ungi frá síðasta vetri. Mynd og upplýsingar: Örn Óskarsson.

Hreiður krossnefs er helst að finna hátt uppi í grenitrjám eða öðrum barrtrjám. Það er gróf karfa, gjarnan úr greinum barrtrjáa sem er fóðruð með fínna efni svo sem grasi, mosa, hári eða einhverju álíka.

Glæsilegur karlfugl í grenitré. Hið sérkennilega nef sést vel. Mynd: Emma Hulda Steinarsdóttir.

Landnám

Árið 1994 var ekki mikið um skjalfest rásfar krossnefs í Evrópu. Samt fór það svo að þá komu einhverjir fuglar til landsins og í desember sama ár fannst fyrsta staðfesta dæmið um hreiður tegundarinnar á Íslandi (Örn 1995). Aftur fannst hreiður sumarið 2006 en í báðum tilfellum var um stök pör að ræða (Jóhann Óli 2025). Í kjölfar stóru göngunnar árið 2008, sem nefnd er hér að ofan, hóf fuglinn reglulegt varp á Íslandi og hefur það haldist við alla tíð síðan. Þá um veturinn verptu mörg pör og víða um land. Jóhann Óli (2025) segir að þann vetur hafi fuglarnir verpt á Héraði, Suðurlandi, Suðvesturlandi og Vesturland. Síðan hefur Norðurland bæst við en þéttast er varpið á Suðvesturlandi (Kristinn Haukur og Aldís Erna 2025, Jóhann Óli 2025). Þar kann stöðugt fræframboð stafafuruköngla að vega þungt.

Krossnef er meðal annars að finna í Hörgársveit. Mynd: Emma Hulda Steinarsdóttir.

Vegna þess hve tegundin er sérhæfð í fæðuvali hefur landnámið ekki gengið áfallalaust fyrir sig. Nú virðast vera vaxnir upp nægilega stórir skógar barrtrjáa til að skapa fæðu fyrir krossnef allt árið. Stafafura myndar nær árlega töluvert fræ á Íslandi og við getum þakkað henni fyrir að landnám krossnefsins hefur gengið vel. Með aukinni ræktun barrtrjáa í framtíðinni má búast við að landnámið festi sig enn betur í sessi og krossnefurinn geti þá numið land víðar en hann gerir nú.

Krossnefur er alveg til í að éta fræ úr lerkikönglum. Myndirnar tók Emma Hulda Steinarsdóttir í Eyjafirði veturinn 2024.

Fjöldi

Samkvæmt Kristni Hauki og Aldísi (2025) er stofnstærð krossnefs óþekkt á Íslandi en þau skjóta á að hún gæti verið nokkur hundruð pör. Jóhann Óli Hilmarsson (2025) er á svipuðum slóðum og segir að hér á landi séu um 100 til 500 varppör.

Hópur af krossnefjum í klakabrynjuðum öspum í Grímsnesi. Okkur þótti viðeigandi að hafa þessa mynd í kafla um fjölda fugla. Mynd: Örn Óskarsson.

Samkvæmt þessum tölum mætti ætla að enn sé landnám krossnefs ekki að fullu öruggt enda eru hér á landinu aðeins um eða innan við 1.000 kynþroska fuglar. Aftur á móti berast hingað tíðum fuglar frá nágrannalöndum okkar þar sem stofnar krossnefs eru taldir sterkir. Því er það mat fuglafræðinga að krossnefur á Íslandi myndi ekki sérstakan stofn enn sem komið er og þar með telst stofninn ekki í hættu (Kristinn Haukur og Aldís Erna 2025). Samt sem áður má ekki mikið út af bregða til að hið tiltölulega litla varp á Íslandi fari ekki illa.

Kort af Fuglavefnum sem Jóhann Óli Hilmarsson heldur úti. Það sýnir hvar fuglinn verpir á Íslandi. Þar sem fuglinn er staðfugl sýnir kortið líka hvar hann hefur að jafnaði vetursetu.

Heiti

Í mörgum pistlum okkar um tré höfum við sagt frá nöfnum sem sænski náttúrufræðingurinn Linnæus, höfundur tvínafnakerfisins, gaf á sínum tíma. Hann gaf ekki bara plöntum nöfn heldur einnig mörgum dýrum. Þar á meðal var krossnefurinn. Hann heitir Loxia curvirostra á fræðimálinu. Nafnið birtist fyrst í tíundu útgáfu bókarinnar Systema Naturæ árið 1758. Nafn ættkvíslarinnar fékk Linnæus frá landa sínum Conrad Gessner. Hann kallaði krossnef Loxia árið 1555. Ættkvíslarheitið Loxia er úr forngrísku þar sem loxos merkir mislægur en curvirostra er úr latínu og mætti þýða sem króknefur. Auðvitað vísar heitið í lögun goggsins og merkingin er nánast sú sama og á íslensku. Samkvæmt þessari vefsíðu er heiti með sömu merkingu notað nánast alls staðar þar sem fuglinn er að finna. Það á að minnsta kosti við um þau tungumál sem við fáum einhvern botn í.

Krossnefur er ljómandi heppilegt nafn á þessa finkutegund. Myndina tók Emma Hulda Steinarsdóttir í Eyjafirði 2024.

Nánasta fjölskylda

Þegar Linnæus kallaði krossnefinn Loxia curvirostra árið 1758 var litið svo á að innan ættkvíslarinnar væri bara ein tegund, þótt hún gæti verið nokkuð breytileg að lit og stærð. Það var ekki fyrr en 1840 sem Englendingur að nafni George Robert Gray sýndi fram á að innan ættkvíslarinnar væru nokkrar tegundir. Ein þeirra, víxlnefur, Loxia leucoptera, hefur sést nokkrum sinnum á Íslandi í fylgd með krossnef. Hér hafa bæði sést amerískir og evrópskir víxlnefir en nokkur munur er á útliti þeirra. Víxlnefur er minni og fíngerðari en krossnefur og með tvö hvít vængbelti sem koma upp um tegundina. Að auki eru hljóðin önnur (Örn Óskarsson 2025). Ef til vill hafa víxlnefir heimsótt okkur oftar en við áttum okkur á en þá ranglega verið greindir sem krossnefir þótt auðvelt sé að greina þá frá krossnef á vængbeltunum. Að sögn Arnar Óskarssonar (2025) virðist víxlnefur eiga jafn auðvelt með að lifa hérlendis eins og krossnefur.

Karl og kerling af tegund víxlnefja. Karlinn var í Sólbrekku á Reykjanesi en kerlingin á Selfossi. Báðir fuglarnir eru með áberandi vængbelti sem tilheyrir tegundinni. Krossnefur hefur þau ekki. Myndir og upplýsingar: Örn Óskarsson.

Önnur tegund ættkvíslarinnar, pánefur, Loxia pytyopsittacus, gæti einnig hafa sést hér á landi en erfitt er að færa sönnur á það. Pánefur er stærri, breiðari og með hærri og þykkari gogg en krossnefurinn. Hann er nánast eins og ofvaxinn krossnefur á sterum og er enn kubbslegri í vextinum. Hann hefur engin sérkenni í lit sem geta komið upp um fuglinn (Örn 2025).

Fyrri myndin er af hefðbundnum krossnefskarli sem Emma Hulda Steinarsdóttir tók í Eyjafirði. Seinni myndina tók Örn Óskarsson haustið 2014. Eins og sjá má er sá fugl kubbslegri. Út frá vaxtarlaginu er mjög líklegt að þarna sé kominn pánefskarl þótt ekki sé það að fullu sannað. Rétt er að hafa í huga að litir krossnefs geta verið nokkuð fjölbreyttir svo það hjálpar ekki til við greininguna.

Nú er talið að tegundir innan ættkvíslarinnar séu sex og að auki hefur ein tegund verið skilgreind sem er útdauð. Vel má vera að frekari breytingar verði gerðar í náinni framtíð þegar fleiri kurl verða borin til grafar.

Þrátt fyrir að rásfar þessara fugla sé nokkuð algengt teljast þeir að öllu jöfn staðfuglar eins og áður greinir. Það hefur leitt til þess að ákveðnir hópar tímgast ekki við fugla úr öðrum hópum. Þess vegna hafa orðið til nokkrir skilgreindir hópar og er eðlilegt að sumir þeirra séu taldir til undirtegunda eða jafnvel til sjálfstæðra tegunda. Þegar mismunandi hópar eru skilgreindir í Evrópu er stundum hlustað eftir ólíkum hljóðum fuglanna. Það dugar þó varla til að skilgreina undirtegundir nema fleira komi til.

Samkvæmt Songbird Survival (2025) eru nú skilgreindar 21 undirtegund í heiminum. Aðrir hópar hafa verið skilgreindir sem sérstakar tegundir. Má sem dæmi nefna að í Skotlandi var tegundin skotanefur, Loxia scotica, ekki skilgreind sem sérstök tegund fyrr en árið 2006 (Songbird Survival 2025) enda erfitt að greina tegundirnar að. Hann er fágætur og er aðeins að finna í skógarfuru í norðurhluta Skotlands (Örn 2025). Skotanefur er eini einlendi fugl Bretlandseyja samkvæmt heimasíðu Royal Society for the Protection of Birds (RSPB).

Best líkar krossnef við greniskóga eins og hér í Hálsaskógi í Hörgársveit 3. september 2024. Mynd: Emma Hulda Steinarsdóttir.

Þessir hópar, tegundir eða undirtegundir, eiga það til að sérhæfa sig í ákveðnu fæðuvali yfir varptímann. Sumir taka frekar furufræ en grenifræ og svo framvegis. Það dregur verulega úr líkum þess að tímgun verði á milli hópa. Utan varptíma taka þeir flestir það fræ sem býðst og þá geta hóparnir blandast saman. Of snemmt er að telja íslenskan krossnef til sérstaks hóps eða undirtegundar þótt hann neyðist til að éta meira af fræi stafafuru en grenis. Til þess hefur krossnefur verið of stutt á Íslandi auk þess sem komur krossnefs í rásfari eru algengar. Við það verður alltaf erfðablöndun þannig að enginn munur er á krossnef á Íslandi og annars staðar í Evrópu.

Hér má sjá karl og kerlingu í greni sínu. Þótt krossnefur taki gjarnan það fræ sem býðst þykir honum oftast best að komast í fræ grenitrjáa. Fyrri myndin sýnir kvenfugl, sú seinni karl. Myndir: Emma Hulda Steinarsdóttir.

Framtíð krossnefs á Íslandi

Það verður að segjast eins og er að þótt enn geti brugðið til beggja vona, vegna þess hversu fáir fuglar eru á Íslandi, er framtíð krossnefs talin fremur björt. Svo má vel vera að fleiri tegundir ættkvíslarinnar gætu einnig numið hér land. Þar skiptir mestu máli að enn er verið að planta barrtrjám á Íslandi og yngri skógar stækka smám saman og búa þessum fuglum framtíðarheimili. Það þarf ekki að koma á óvart að sveiflur í stofnstærð fylgja fæðuframboði. Þannig fækkaði krossnef á Bretlandseyjum stórlega í og upp úr seinni heimsstyrjöld vegna þess að þá gekk á barrskóga eyjanna. Nú horfir það allt saman til betri vegar (Songbird Survival 2025). Þetta fyllir okkur bjartsýni með það að barrskógar framtíðarinnar muni tryggja þessum fagra og sérkennilega fugli bjarta framtíð á landinu nema tekið verði upp á því að fella og fjarlægja barrskóga í stórum stíl.

Á meðan krossnefur er að koma undir sig fótunum á Íslandi getur það hjálpað honum mikið ef honum er gefið reglulega. Auðnutittlingarnir á myndinni kunna einnig vel að meta það þótt ekki komi þessum finkum alltaf vel saman eins og sjá má. Myndir: Emma Hulda Steinarsdóttir.

Þakkir

Svona pistlar verða ekki til nema vegna þess að velunnarar Skógræktarfélagsins eru alltaf til í að rétta okkur hjálparhönd. Fyrir það erum við þakklát. Við viljum þakka fuglaljósmyndurunum Emmu Huldu Steinarsdóttur, Sigurði H. Ringsted og Erni Óskarssyni fyrir frábærar og uppfræðandi myndir. Án þeirra væri þessi pistill lítils virði. Örn, sem er líffræðingur að mennt, las yfir pistilinn í vinnslu og kom með gagnlegar ábendingar og viðbætur sem við fórum eftir. Hann á mikið í þessum pistli og gerði hann á allan hátt betri. Upplýsingarnar um pánef og víxlnef hefðu ekki birst hér nema vegna hans þekkingar.

Eins og oft áður veitti Sigurður Ægisson okkur aðgang að sínum gögnum. Fyrir það erum við mjög þakklát. Að auki fær Guðríður Gyða Eyjólfsdóttir okkar bestu þakkir fyrir vandaðan yfirlestur prófarkar. Allar vitleysur sem kunna að leynast í pistlinum eru þó á ábyrgð höfundar.

Þessi krossnefur ætlar að lesa heimildaskrána vel yfir. Mynd: Sigurður H. Ringsted.

Heimildir og frekari lestur:

Guðmundur Páll Ólafsson (2005): Fuglar í náttúru Íslands. Mál og menning.

Jóhann Óli Hilmarsson (2025): Fuglavefurinn: Krossnefur. Sjá: Fuglavefur- Krossnefur. Sótt 5. desember 2025.

Kristinn Haukur Skarphéðinsson og Aldís Erna Pálsdóttir (2025): Krossnefur (Loxia curvirostra), Náttúrufræðistofnun. Sjá: Krossnefur (Loxia curvirostra) | Náttúrufræðistofnun Íslands. Sótt 4. desember 2025.

Songbird Survival (2025): Common Crossbill. Sjá: COMMON CROSSBILL (Loxia curvirostra) - songbird factfile. Sótt 5. desember 2025.

Sigurður Ægisson (2022): Fuglar á Íslandi og árstíðirnar fjórar. Fugladagbókin. Bókaútgáfan Hólar.

Örn Óskarsson (1995): Fyrsta varptilraun krossnefs á Íslandi. Bliki 15. 59-60.

Örn Óskarsson (2010): Hreiður krossnefs finnst á Snæfoksstöðum í Grímsnesi. Fuglar 7: 12-15. Örn Óskarsson (2025): Upplýsingar í gegnum samskiptamiðla.