Birkiættkvíslin - einkenni og þróun

Eina trjátegundin sem myndað hefur stóra, samfellda skóga á Íslandi frá því að ísöld lauk er birki, Betula pubescens Ehrh. Birkið tilheyrir birkiættkvíslinni ásamt fjalldrapa, B. nana L., sem einnig vex villtur á Íslandi.

Sumar af norðlægum tegundum ættkvíslarinnar hafa verið reyndar á Íslandi en aðeins tvær tilheyra náttúrulegri flóru Íslands.

Um norðurhluta norðurhvels jarðar eru ýmsar birkitegundir býsna algengar og skipta vistkerfin miklu máli. Sunnar á hnettinum má einnig finna birki en sumt af því er nokkuð framandi í útliti í augum flestra Íslendinga. Hinar suðlægari tegundir eiga minni möguleika á að þrífast hér á landi. Það er ekki bara vegna þess að suðlægar birkitegundir kunni ekki við veðrið á Íslandi heldur virðist birki almennt vera háð þeirri ljóslotu sem það hefur þróast við. Því er það að jafnaði nokkuð viðkvæmt fyrir breytingum á henni og þar af leiðandi þolir það illa að vera flutt norður eða suður frá upprunalegum vaxtarstað. Á því eru, sem betur fer, nokkrar undantekningar.

Fram í heiðanna ró þar sem birkið og fjalldrapinn grær. Mynd: Sig.A.

Í þessum pistli skenkjum við þessari ættkvísl nokkra þanka. Auðvitað er birkið sem vex á Íslandi í forgrunni enda er það viðmiðunartegundin í huga Íslendinga. Það er stundum nefnt ilmbjörk eða ilmbirki og jafnvel dúnbirki til aðgreiningar frá öðrum tegundum ættkvíslarinnar. Seinna munum við segja nánar frá þeirri tegund og þurfum við sjálfsagt að skipta þeirri umfjöllun í nokkra hluta. Að auki munum við birta sérstakan pistil um tegundir ættkvíslarinnar og sitthvað fleira er tengist þessari ættkvísl. Því má líta á þennan pistil sem inngangspistil að umfjöllun um birki. Pistlana munum við birta smám saman og verða þeir frekari viðbót við þá birkipistla sem þegar hafa verið birtir á vef Skógræktarfélagsins.

Snæbjörk, Betula utilis, í haustlitum í Skotlandi haustið 2021. Ræktun hennar hefur gengið brösuglega á Íslandi en þó er ekki fullreynt enn. Mynd: Sig.A.

Birki eða björk

Áður en umfjöllun um ættkvíslina hefst viljum segja frá því að heitin birki og björk hafa verið notuð jöfnum höndum yfir tegundir ættkvíslarinnar. Þó er örlítill blæbrigðamunur á. Björk er notað yfir einstök, stæðileg tré. Ef nokkur falleg tré vaxa saman má tala um bjarkir í fleirtölu en hugtakið er tæpast notað yfir skóga og aldrei yfir kjarrskóga. Í þeim vaxa engar bjarkir. Aftur á móti má vel nota orðið til að lýsa einstökum lundum ef trén eru ekki þeim mun lægri og kræklóttari. Birki er safnheiti og ekki til í fleirtölu frekar en önnur safnheiti eins og hveiti, sykur eða fólk. Þegar tegundin myndar kjarr eða heila skóga er eðlilegra að nota þetta orð. Fjalldrapi er alltaf safnheiti eins og birki enda myndar hann ekki tré. Þótt hann þeki heilu heiðarnar er hann aðeins til í eintölu. Vegna þessa þykir okkur eðlilegra að nota hugtakið birki þegar við tölum um einstakar tegundir. Þá er ekki verið að tala um hvert tré fyrir sig. Aftur á móti fer vel á því að nota orðið björk um flotta, stæðilega einstaklinga innan tegunda. Á því er sú undantekning að hugtakið ilmbjörk virðist hafa unnið sér ákveðinn sess. Það er sjaldan kallað ilmbirki af ástæðum sem eru okkur ókunnar. Vel má vera að flokka megi þessa orðanotkun sem sérvisku hjá okkur en því er til að svara að betra er að vera sérvitur en samheimskur. Í pistlum okkar um elri höfum við notað hugtökin ölur og elri á sama hátt. Elri er safnheiti sem ekki á sér neina fleirtölu en hugtakið ölur nær yfir einstök, stæðileg tré. Illa fer á því að nota seinna orðið þegar talað er um runna eða kjarr. Aftur á móti getur glæsilegur gráölur tilheyrt tegundinni gráelri á sama hátt og glæsileg ilmbjörk tilheyrir tegundinni ilmbirki.

Í Krossanesborgum norðan Akureyrar má sjá hvar birki vex upp úr fjalldrapa. Stöku birkitré munu með tíð og tíma mynda stæðilegar bjarkir. Mynd: Sig.A.

Hákon Bjarnason (1987) segir frá því að íslenskt heiti ættkvíslarinnar, birki, megi rekja aftur í sanskrít. Orðið mun upphaflega hafa merkt hið bjarta eða ljósa tré. Það getur bæði vísað í hina ljósu stofna sem margar tegundir hafa og einnig að blöðin eru fremur ljós og þar með verða trén ljós yfirlitum. Að auki eru birkiskógar almennt frekar bjartir.

Skógarbotn birkiskóga er að jafnaði bjartur með miklum undirgróðri eins og hér má sjá á Trelde Næs á Jótlandi. Mynd í júlí 2026: Sig.A.

Mismunandi tegundir

Samkvæmt Ashburner & McAllister (2013) eru birkitegundir algengar víða um norðurhvel jarðar. Þær finnast allt frá Skandinavíu og austur um Rússland og alla Síberíu, norðurhluta Kína, í Alaska og Kanada. Annars staðar eru til birkitegundir sem eru ekki eins áberandi á hverjum stað. Samkvæmt sömu heimild eru flestar tegundirnar í austanverðri Asíu. Við viljum þó halda því til haga að mörk milli tegunda geta verið mjög óljós enda virðast fjölmargar birkitegundir geta myndað saman frjóa afkomendur. Því er rétt að hafa í huga að hvar mörk tegunda liggja er alfarið mannanna verk. Plöntunum sjálfum er alveg sama.

Útbreiðsla birkiættkvíslarinnar samkvæmt alfræðivefnum Wikipedia. Kortið er eignað Chelyabinsksurovyi.

Þessi björk óx upp af fræi af tegund sem kölluð var mansjúríubirki, Betula mandshurica. Nú hefur sú tegund verið sameinuð hengibirki, B. pendula, þótt hún hafi ekki hangandi greinar, og kallast B. pendula ssp. mandshurica. Er þetta ágætt dæmi um uppstokkun fræðimanna á tegundum. Myndina tók Sig.A. austur í Skriðdal 15. júlí 2014.

Nú er af flestum talið að þrjár tegundir af birkiættkvíslinni, Betula, vaxi villtar í Norður-Evrópu. Auk ilmbirkis, B. pubescens, og fjalldrapa, B. nana, er þar að finna hengibirki, B. pendula, sem stundum er nefnt vörtubirki, B. verrucosa. Þessar þrjár evrópsku tegundir eru allar ræktaðar á Íslandi og þær geta allar myndað blendinga sín á milli (Lid 1974). Lengst af hefur því verið haldið fram að blendingarnir séu sjaldgæfir og meginreglan sé að þeir séu ófrjóir og jafnvel að þeir vaxi verr en foreldrarnir (Almgren 1990). Hin síðari ár hefur verið sýnt fram á að þessir blendingar geta vel verið frjóir og að auki vaxið ágætlega. Það hefur Þorsteinn Tómasson nýtt sér til að kynbæta íslenskt birki með frábærum árangri.

Að auki má á Íslandi finna nokkrar fleiri tegundir sem flestar eru aðeins til hjá söfnurum og í grasagörðum. Myndir af sumum þeirra eru í þessum pistli. Seinna verður fjallað meira um fágætar tegundir ættkvíslarinnar og blendinga sem íslenska birkið getur myndað.

Rétt ofan við Eyrarland í Eyjafirði vex þetta birkitré með beinan stofn. Fljótt á litið er það ilmbirki, B. pubescens. Það hefur dökkan stofn eins og fjalldrapi, B. nana, og hangandi greinar eins og hengibirki, B. pendula. Birki getur verið mjög lauslátt og stundað frjálsar ástir. Myndina tók Pétur Halldórsson í júní 2026.

Lýsing

Þegar ættkvíslin í heild er skoðuð má finna allskonar form trjáa og runna. Sumar tegundirnar mynda nánast jarðlægt kjarr en þær hæstu geta orðið  um 30 metra háar einstofna bjarkir.

Litur barkarins getur verið nokkuð fjölbreyttur. Jafnvel á sama trénu geta verið nokkrir litir en oftast eru þeir fremur ljósir þótt sumt birki geti haft svo dökka stofna að það stappar nærri svörtu. Svo eru til ýmsir brúnir og rauðbrúnir tónar. Þetta getur svo blandast saman á ýmsan hátt. Fegurst þykir birki ef það hefur næstum alveg hvítan stofn. Má nefna sem dæmi að þegar birkiyrkið 'Embla' var búið til var fallegum, beinvöxnum trjám hafnað í upphafi verkefnisins ef þau höfðu dökka stofna.

Íslenskt ilmbirki á Akureyri getur haft nokkuð mismunandi liti á stofnum eins og hér má sjá. Ef til vill stafar dökki liturinn af erfðablöndun við fjalldrapa í gegnum aldirnar. Mynd: Sig.A.

Hjá flestum birkitegundum flagnar ysta lagið af birkinu í langar, láréttar ræmur sem við köllum næfrar. Þegar stofnarnir eldast dregur úr þessu hjá sumum trjám. Börkur eldri trjáa myndar oft óreglulegt mynstur. Þetta er þó ekki algilt en á við um suma erfðahópa eða sumar tegundir sem reyndar hafa verið á Íslandi.

Næfrar (et. næfur) á birki eru að sjálfsögðu næfurþunnar eins og vera ber. Mynd: Sig.A.

Laufblöð birkitegunda eru nokkuð áþekk. Þau eru alltaf einföld, alltaf tennt og oftast odddregin. Þau geta verið tígullaga, nær þríhyrnd eða egglaga. Stærð laufblaða er mjög breytileg eftir tegundum og erfðahópum. Minnstu laufblöðin eru á harðgerðum runnum sem lifa nálægt skógarmörkum eins og til dæmis fjalldrapa en stærri laufblöð eru á trjám í hlýrra loftslagi.

Laufblöð fjalldrapa, Betula nana, eru lítil, sljótennt og nær kringlótt. Algengara er að laufblöð birkitegunda séu odddregin. Efst á myndinni má sjá nýja og gamla, upprétta kvenrekla. Svo er að sjá sem brum hafi verið étin af runnanum enda eru þau mikilvæg fæða fyrir rjúpur á vetrum. Mynd: Sig.A.

Laufblöðin eru stakstæð á greinunum og í flestum tilfellum verða haustlitirnir skærgulir. Við þekkjum þó á Íslandi að það á ekki við um allar tegundir. Vel má vera að rauðir haustlitir innan ættkvíslarinnar séu aðlögun að kulda á norðurslóðum enda hafa suðlægari tegundir alltaf gula haustliti. Flokkur rauðra litarefna, sem ganga undir samheitinu antócýanín, virka sem eins konar frostlögur og stuðla í leiðinni að rauðum haustlitum. Ef til vill geta rauðleit laufblöð ljóstillífað ögn lengur á haustin en þau gulu og grænu. Telja verður líklegt að rauðir haustlitir á íslensku birki séu komnir til vegna erfðablöndunar við fjalldrapa.

Rauðir og gulir haustlitir á birki í Dimmuborgum. Mynd: Sig.A.

Fullþroskaðir karlreklar hanga oftast niður en kvenreklarnir geta verið uppréttir eða hangandi þegar fullum þroska er náð. Oftar eru þeir uppréttir eins og á myndinni af fjalldrapanum hér að ofan. Fræin eru í eins konar hjúp sem grasafræðingar kalla hnot. Þau eru vængjuð en stærð hnota og vængja er mismunandi eftir tegundum og staðbrigðum. Stundum skoða grasafræðingar hlutfallið vængja og hnota til að fá staðfestingu á tegundagreiningu.

Betula costata frá norður- og austurhluta Asíu. Þar eru margar tegundir af birki. Þetta glæsilega tré er í grasagarðinum í Edinborg. Sjá má að margt við þetta tré minnir á birki eins og við þekkjum það en laufblöðin eru ekki eins. Myndirnar voru teknar í ágúst 2019 af Sig.A.

Allar tegundirnar eru fremur ungar er þær verða kynþroska og hefja fræmyndun. Þær eru oftast innan við tíu ára gamlar þegar fræmyndun hefst. Engu máli virðist skipta hvort tegundirnar teljast til frumbýlinga eða ekki. Þó ber að geta þess að munur getur verið á milli kvæma hvað þetta varðar. Er til þess tekið að birki sem vex nálægt Baikalvatni framleiðir ekki fræ fyrr en það fer að eldast þótt það sé af sömu tegundum og finna má í Norður-Evrópu þar sem trén byrja ung að mynda fræ (Ashburner & McAllister 2013). Þetta er ágætt dæmi um að í sumum tilfellum virðist vera meiri munur milli erfðahópa og staðbrigða hvað ákveðna þætti varðar en þeirra hópa sem skilgreindir eru sem tegundir.

Óvenjulegt verður að teljast að síðframvindutré, eins og sumar af suðlægu birkitegundunum, mynda fræ í æsku. Yfirleitt  er það frekar einkenni frumbýlinga. Þó verður að geta þess að frumbýlingarnir, eins og birkið sem vex á Íslandi, framleiða miklu meira fræ í æsku en suðlægara birki sem kemur seinna inn í framvinduna (Ashburner & McAllister 2013).

Helgi Þórsson, formaður Skógræktarfélags Eyfirðinga, skoðar fræmyndun hjá steinbjörk, B. ermanii, að Hálsi í Eyjafirði í september 2022. Mynd: Sig.A.

Fræ allra tegundanna sitja í reklum eins og kunnugt er. Þá breytir engu hvort frjóvgun hefur tekist eða ekki. Stundum myndast steingeld fræ í reklunum (Ashburner & McAllister 2013). Þau má stundum þekkja á því að fræhvítuna vantar þegar grannt er skoðað.

Birkifræ myndast í reklum eins og hér má sjá. Reklar eru sams konar fyrirbæri og öx hjá grösum. Mynd: Sig.A.

Svo verður að geta þess að þrátt fyrir að birki geti sáð sér mjög þétt á bersvæði eða þar sem eitthvert rask hefur orðið sáir birki sér mjög lítið í birkiskógana sjálfa þannig að upp vaxi plöntur. Hjá frumbýlingum er þetta mjög eðlilegt og nærtækt að kenna skuggamyndun trjánna og lágróðurs um að plönturnar vaxi ekki upp. En það getur varla verið tilfellið með suðlægari trén sem flokkast sem síðframvindutré og geta sáð sér inn í aðra skóga. Pétur Halldórsson (2026) telur líklegt að síðframvindutegundirnar vaxi að jafnaði í skógum sem eru dimmari og lággróður þar með gisnari. Við slíkar aðstæður getur verið gott að vera lítið birkifræ því þar er gott fræset, næg næring og sólin nær síður að þurrka efsta lag jarðvegsins. Samt virðist síðframvindubirki ekki sá sér í birkilundi eða -skóga heldur í aðra skóga að sögn Ashburner & McAllister (2013). Hvernig á þessu stendur er ekki alveg ljóst en að sögn Ashburner & McAllister (2013) mættil ætla að birkið sjálft komi á einhvern hátt í veg fyrir að birkifræ spíri eða plöntur komist á legg inni í birkiskógum. Ekki er ljóst hvaða erfðafræðilegi ávinningur gæti fylgt þessu fyrir birkið. Nokkrar tegundir, einkum þær sem þróast hafa þar sem fræmyndun hefur ekki alltaf verið trygg, viðhalda sjálfum sér með stofnskotum frekar en fræi. Hjá þeim er fræið fyrst og fremst notað til að nema ný lönd þegar færi gefast.

Birkifræfall getur orðið mjög mikið á flatareiningu eins og sjá má á þessum köngulóarvef. Það er því engin furða að það geti vaxið mjög þétt þar sem skilyrði fyrir spírun eru góð. Mynd: Sig.A.

Íslenskt birki á það sameiginlegt með öðrum frumbýlingum eða síðfrumbýlingum að geta sáð sér mjög þétt þar sem aðstæður henta. Þau hæfustu munu lifa samkeppnina af annað hvort þau sem vaxa hraðast og skyggja hinar plönturnar út eða þær sem þola best beit ef hún er til staðar. Birkifræ hefur afar lítinn forða og verður því að fá fullkomnar aðstæður til að spíra og vaxa upp, nægan raka, næga birtu og einhverja næringu. Mynd: Sig.A.

Rétt er að geta þess að þar sem birki framleiðir mikið fræ er það mikilvæg fæða fyrir marga skógarfugla í heiminum. Má nefna auðnutittling alveg sérstaklega. Hann er háður birkiskógum um fæðu.

Auðnutittlingur með fræ í nefinu. Með því brýtur hann fræskurnina af og hendir hisminu en étur fræið sem er innan í. Mynd: Emma Hulda Steinarsdóttir.

Ólíkir hópar

Í bók Ashburner og McAllister (2013) eru færð rök fyrir að hægt sé að skipta birki í heiminum í þrjá ólíka hópa. Við geymum nákvæmari forsendur þessarar flokkunar til betri tíma og segjum nánar frá flokkuninni í sérstökum pistli. Í fyrsta lagi eru suðlægar tegundir með dökka, brúna stofna. Þær eru gjarnan síðframvindutré í blönduðum laufskógum og er einkum að finna í austanverðri Asíu. Sumar tegundanna eru mikilvægar í timburiðnaði. Þessi tré eru fremur ólík innbyrðis og eru eldri í þróunarsögunni en hinir hóparnir.

Í öðrum hópnum eru frumherjategundir og síðfrumherjar sem oftast hafa ljósa stofna og lifa norðar en dökku tegundirnar. Flestar tegundirnar er að finna í kaldtempraða beltinu á norðurhveli jarðar. Nær allt birki sem ræktað er á Íslandi tilheyrir þessum hópi.

Til hægri á þessari mynd má sjá ilmbirki, Betula pubescens, sem er illa haldið af birkikembu og því brúnt á litinn. Svo má sjá glæsilegt hengibirki, Betula pendula. Um þetta tré höfum við skrifað sérstakan pistil. Þessar tegundir eru mikið skyldar. Mynd: Sig.A.

Í þriðja hópnum eru plöntur sem mynda lágvaxna runna á norðurslóðum. Þeir hafa lítil laufblöð og nær svarta stofna. Á Íslandi tilheyrir fjalldrapi þessum hópi. Þrátt fyrir litinn á stofninum er þessi hópur miklu skyldari ljósu trjánum en þeim dökku og myndar oft blendinga með þeim. Þannig koma dökkir stofnar inn í genamengi íslenska birkisins þótt það tilheyri ljósu trjánum.

Hvítstofna birki frá Asíu er víða ræktað í Evrópu. Sennilega er þetta snæbjörk, Betula utilis, sem vetrarsólin skín á. Mynd: Sig.A.

Þróun birkis

Ljóst er að birki í heiminum er nokkuð fjölbreytt þótt margt sé líkt með skyldum. Því má velta því fyrir sér hvernig það hefur þróast frá því það kom fyrst fram og hvernig jarðsaga þess kunni að vara. Því endum við þennan pistil á hugleiðingum um það efni. Birkiættkvíslin gæti verið meðal elstu lauftrjátegunda í heiminum. Steingerð frjó, sem talin eru af birki, hafa fundist í bergi sem er allt að 70 milljóna ára gamalt. Þá var enn langur tími þar til hörmungarnar gengu yfir heiminn sem útrýmdu risaeðlunum fyrir um 65,5 milljónum ára eða svo. Aftur á móti eru ekki til svona gamlir steingervingar af laufi, fræi, reklum eða öðru slíku sem óyggjandi er af birki. Þau elstu eru í um 10 milljón ára bergi segja þeir Ashburner og McAllister (2013). Í öðrum heimildum, til dæmis Margrét Theódóra Jónsdóttir (2009) og Leifur A. Símonarson og Jón Eiríksson (2012), er fullyrt að sannreyndar eldri leifar séu til en Ashburner og McAllister nefna og það meira að segja á Íslandi. Þau segja að birkileifar séu til í fimmtán milljóna ára gömlum setlögum í Selárdal í Arnarfirði. Hvernig á þessum mun stendur vitum við ekki. Það er engu að síður langur vegur frá hugsanlegum leifum birkis frá því fyrir um 70 milljónum ára til staðfestra minja laufa og fræja. Því getum við bara fullyrt að við vitum að birki var til á tertíer.

Um fimmtán milljóna ára gamall steingervingur úr Þórishlíð í Selárdal í Arnarfirði sem er í eigu Kristínar Ólafs Önnudóttur. þetta er fornt beyki sem hefur fengið nafn af dalnum og kallast arnarbeyki, Fagus friedrichii. Það hefur vaxið með birki sem þarna var og er gjörólíkt því birki sem vex á Íslandi á okkar tímum. Mynd: Sig.A.

Elstu steingervingar birkis eru af tegundum sem líkjast þeim hópi birkis sem hefur brúna eða dökka stofna frekar en ljósa. Það styður við hugmyndir um að sá hópur hafi haft lengri tíma til að þróast í ólíkar áttir og megi jafnvel skipta í þrjár undirættir á meðan ljósa birkið, sem er yngra í jarðsögunni, tilheyri einni undirætt. Á Íslandi hafa fundist steingervingar af útdauðu birki. Þar ber hæst íslandsbirki, Betula islandica, sem fundist hefur í Brjánslækjar-Selár setlagasyrpunni sem talin er um tólf milljóna ára gömul. Leifar tegundarinnar eru með algengustu plöntuleifum í Surtarbrandsgili við Brjánslæk (Margrét Theódóra 2009). Þar virðist hafa verið blandaður laufskógur þar sem birki og elri voru mest áberandi tegundirnar (Leifur og Jón 2012). Fleiri fornar birkitegundir hafa fundist í eldgömlum jarðlögum á Íslandi. Má nefna vatnabirki, B. cristata, sem annað dæmi. Það hefur fundist í sex til sjö milljóna ára gömlum setlögum (Margrét Theódóra 2009). Ljóst birki, eins og ilmbirkið okkar, er talið nýrra í þróuninni en dökka birkið. Það virðist hafa farið að þróast í þessa átt þegar kólna tók í heiminum sem hafi að lokum leitt til endurtekinna ísaldarskeiða. Fyrir um 3,5 milljónum ára hafði birki aukið hlutdeild sína á Íslandi á kostnað tegunda sem þurfa meiri hita. Það sést meðal annars á þeim gróðri sem óx við Sleggjulæk í Borgarfirði á þeim tíma (Leifur og Jón 2012). Þeir Leifur og Jón segja einnig frá birkileifum sem fundist hafa í Bakkabrúnum í Víðidal í Vestur-Húnavatnssýslu og virðast um 1,7 milljóna ára gamlar. Samskonar gróðurfélag var í Svínafellsfjalli í Öræfum fyrir um 800.000 árum. Án þess að það komi fram í greininni, sem hér er vísað til, þá hefur það birki líkst því birki sem óx á Íslandi við landnám enda var þetta á næstsíðasta hlýskeiði ísaldar. Enn er það svo að ljósa birkið er á svalari stöðum en dökku birkitrén. Þá tökum við auðvitað runnana, með sína nánast svörtu stofna, út fyrir sviga. Af þessu má ráða að þótt birkiættkvíslin geti verið eldgömul er birki, eins og vex á Íslandi, tiltölulega ungt í þróunarsögunni.

Birki með ljósan stofn í bænum Dalkeith í Skotlandi. Myndir teknar í október 2021. Myndir: Sig.A.

Þróun ilmbirkis

Í sérstökum pistli, sem birtur verður við tækifæri, fjöllum við um erfðir birkis. Þar kemur fram að innan ættkvíslarinnar er grunnlitningafjöldinn alltaf sá sami. Hann er alltaf margfeldi af tölunni fjórtán. Til eru bæði tvílitna tegundir sem hafa 28 litninga og fjöllitna tegundir. Þær hafa allar fjölda litninga sem eru margfeldi af fjórtán. Fjalldrapi, Betula nana, og hengibirki, B. pendula, eru tvílitna tegundir (diploid). Þær eru taldar náskyldar ilmbirkinu sem er ferlitna (tetraploid) og hefur því 56 litninga. Samt geta þessar tegundir auðveldlega blandast saman. Það er nokkuð á skjön við klassíska líffræði.

Hvar eða hvernig birki, eins og við þekkjum á Íslandi, varð fyrst til er óljóst. Ein tilgátan er sú að það hafi upphaflega orðið til við samruna fjalldrapa og hengibirkis (Þorsteinn 2026). Hjá þessum blendingi hafi þá orðið stökkbreyting sem hafi orðið til þess að fyrsta ilmbirkið varð ferlitna. Ilmbirki getur myndað frjóa blendinga með bæði fjalldrapa og hengibirki. Þeir blendingar geta bakvíxlast við ilmbirkið. Því lítur út fyrir að ilmbirki hafi lengi þáð erfðaefni frá báðum tegundum á öllu útbreiðslusvæði sínu. Enn í dag er fjölbreytileiki innan ilmirkisins miklu meiri en hjá báðum hinum meintu foreldrum. Við sjáum íslenskt birki með alhvítan stofn og svartar greinar, birki með rauða haustliti, birki með svartan stofn og hangandi greinar og þar fram eftir götunum. Af sjálfsáningum síðari ára að dæma virðist sem birki fari hækkandi. Það gæti bent til þess að birki með mikið af erfðaefni frá fjalldrapa verði undir þar sem beit er lítil. Nú kann einhver glöggur lesandi að benda á að fjalldrapi og hengibirki geta enn myndað blendinga (t.d. Lid 1974) án þess að til verði ilmbirki. Því er til að svara að það er rétt. Slíkir blendingar eru þó ekki ferlitna eins og ilmbirkið. Til þess þurfti stökkbreytingu eins og þá sem kann að hafa leitt til þess að ilmbirki varð til.

Runnakennt íslenskt birki í Borgarfirði. Mynd: Sig.A.

Í þessum pistli höfum við bent á að ættkvíslin er fjölbreytt. Sennilega rís hún hæst í ilmbirki eins og sjá má á Íslandi. Þróuninni er enn mjög hröð og útlitið fjölbreytt því blendingar birkisins og beggja meintra foreldrategunda geta tíðum skilað nýju erfðaefni inn í erfðamengið. Lengi hafa ýmsir flokkunarfræðingar reynt að flokka ilmbirkið í margar tegundir en ef þessi tilgáta, sem hér er ámálguð, er rétt er það alveg óþarfi. Erfðaflæði frá fjalldrapa og hengibirki skýra breytileikann.

Á Íslandi hefur birki sjálfsagt tekið miklum breytingum frá landnámi eins og við sögðum frá í þessum pistli um birki og beit. Um þessar mundir eru nýir skaðvaldar að herja á birki og vel má vera að þeir komi til með að hafa áhrif á útlit og þróun birkis í framtíðinni. Á birki herja allskonar pöddur en þær sem smjúga inn í blöðin, einkum birkikemba og birkiþéla, skaða birki stórlega um þessar mundir.

Tvær birkiplöntur. Önnur er þakin óværu sem dregur úr ljóstillífun en hin er græn og falleg. Það tré er líklegra til að mynda fræ og koma erfðum sínum til næstu kynslóðar. Mynd: Sig.A.

Samantekt

Í þessum pistli höfum við farið lítillega yfir birkiættkvíslina og helstu einkenni hennar. Svo sögðum við frá þróun birkitegunda og beindum þá kastljósinu fyrst og fremst að íslensku birki. Við höfum ekki alveg lokið við að segja frá þessari ættkvísl. Í smíðum er pistill um erfðafræði ættkvíslarinnar þar sem við skoðum litningafjölda og fleira skemmtilegt. Einnig eigum við óbirtan pistil um tegundir birkiættkvíslarinnar sem líta má á sem framhald þessa pistils. Seinna segjum við meira frá ilmbirkinu og einkennum þess. Einnig erum við með pistla í vinnslu um notkun birkis bæði erlendis og hér á landi. Þessi pistill á það sameiginlegt með mörgum öðrum að verða ekki til í tómarúmi. Því er sérstök ástæða til að þakka öllum þeim sem veitt hafa okkur upplýsingar og lánað okkur myndir. Sérstakar þakkir fá Þorsteinn Tómasson og Helgi Þórsson fyrir mjög þarfar ábendingar. Að auki viljum við þakka prófarkalesara okkar, Pétri Halldórssyni, fyrir sitt þarfa verk. Allar missagnir skrifast þó á höfundinn.

Lágvaxið birki og fjalldrapi sem sennilega hefur gefið birkinu erfðaefni. Mynd: Sig.A.

Heimildir og frekari lestur

Gunnar Almgren (1990): Lövskog. Björk, asp och al í skogsbruk och naturvård. Skogsstyrelsen, Jönköping.

Kenneth Ashburner & Hugh A. McAllister (2013): The Genus Betula. A Taxonomix Revision of Birches. Kew Publishing. Royal Botanic Gardens, Kew.

Hákon Bjarnason (1987): Ræktaðu garðinn þinn. Leiðbeiningar um trjárækt. Aukin og endurbætt. Frumútgáfan var gefin út árið 1979. Iðunn, Reykjavík.

Helgi Þórsson (2026): Alls konar upplýsingar og ábendingar.

Leifur A. Símonarson og Jón Eiríksson (2012): Steingervingar og setlög á Íslandi. Náttúrufræðingurinn, 82. árg. 1.-4. hefti 2012. Hið íslenska náttúrufræðifélag. Kópavogur.

Johannes Lid (1974): Norsk og Svensk Flora. Det Norske Samlaget, Oslo.

Margrét Theódóra Jónsdóttir (2009): Skyldleiki íslensku tertíerflórunnar við núlifandi flóru í Norður-Ameríku. BS-ritgerð, jarðvísindadeild, Háskóli Íslands, Reykjavík. Sjá: https://skemman.is/bitstream/1946/4296/1/BSfinale_MargretJonsd_fixed1.pdf?fbclid=IwAR1Zhj-x1RAHSjLqUYJA-2JTdeAATjULjdg-MvzptIDFbIMltUsIrfofy1s

Pétur Halldórsson (2026): Munnlegar upplýsingar í ágúst 2026.

Þorsteinn Tómasson (2026): Munnlegar upplýsingar í júlí 2026.