Ættkvísl hlyntrjáa

Sen-no-Rikyu var þjóðþekktur temeistari í Japan á sextándu öld. Þá tíðkaðist ekki að fá sér eitthvert skyndite heldur var allt gert eftir ströngum hefðum og siðum. Þannig er það enn á betri heimilum Japans. Eitt haustkvöld þegar Sen-no-Rikyu hafði sópað garðinn samkvæmt sgildandi siðvenjum og gert allt hreint og fágað fyrir tedrykkju kvöldsins leit hann yfir svæðið og sá að svona fínpússað var umhverfið óspennandi og of gelt fyrir fróma tedrykkju. Því náði hann í tvö eða þrjú rauð laufblöð sem hann hafði nýlokið við að sópa í burtu og lét á mosavaxna jörðina. Það var punkturinn yfir I-ið þannig að samverustundin yfir tedrykkjunni varð eins fáguð og hugsast gat (Wells 2010).

Þetta er lítið dæmi um mikilvægi hlyntrjáa og laufanna sem á þeim vaxa.

Pallur í dönskum garði sem er undir japönskum áhrifum. Í stærra kerinu er japanshlynur, Acer palmatum. Það er samt óvíst að þarna sé stunduð tedrykkja. Við brjótum ekki landslög með því að nefna hvaða drykkur er drukkinn þarna á kvöldin. Mynd: Sig.A.

Staða

Margar hlyntegundir eru taldar með mikilvægustu tegundum í ræktun í skógum og borgarumhverfi víða um heim. Sumar tegundirnar eru ræktaðar til timburframleiðslu og til skjóls. Finna má ýmsar tegundir í einkagörðum, almenningsgörðum og sem götutré í Evrópu, Norður-Ameríku og Asíu. Mikil fjölbreytni einkennir ættkvíslina í stærð, lögun og blaðgerð. Sumar tegundir eru notaðar í limgerði en aðrar sem stakstæð tré eða runnar af ýmsum stærðum. Að auki mynda margar þeirra frábæra haustliti og nokkrar hafa svo mikið sykurinnihald í æðum sínum að úr því er framleitt ljúffengt hlynsýróp. Aðrar mynda hunang sem gagnast býflugum. (Dansereau 2026). Fjölmargar tegundir eru mjög skrautlegar. Fjölbreytni í krónulögun, barkarlit, greinalit, gerð bruma, blaðlit og blaðlögun er mikil.

Garðahlynur, Acer pseudoplatanus, á horni Eyrarvegs og Ránargötu á Akureyri. Við sögðum frá þessu tré í sérstökum pistli sem sjá má hér. Mynd: Sig.A.

Í þessari litlu pistlaröð okkar höfum við áður fjallað um nokkrar hlyntegundir og munum halda því áfram. Hér hefur þeim öllum verið safnað saman ásamt pistlum um önnur eðallauftré. Við höfum fjallað um randahlyn, A. pensylvanicum, og næfurhlyn, A. griseum sem hugsanlega gætu þrifist hér á landi. Einnig höfum við sagt frá sykurhlyn, A. saccharum, sem er þjóðartré Kanada og að sjálfsögðu höfum við einnig greint frá hinum íslenska vænghlyn, A. askelssonii. Hann óx villtur á Íslandi fyrir löngu en hvarf af landinu á ísöld og skildi eftir sig leifar sem nú eru steingervingar. Þessi upptalning er ekki tæmandi en gefur ákveðna hugmynd um fjölbreytnina. Í vinnslu eru pistlar um hlyntegundir sem þrífast prýðilega á Íslandi.

Steingervingar af laufblaði vænghlyns frá Þrimilsdal við Hreðavatn. Myndina fengin úr þessari ritgerð eftir Margréti Theódóru Jónsdóttur.

Fræðiheiti

Franski grasafræðingurinn Joseph Pitton de Tournefort (1656 – 1708) notaði heitið Acer yfir hlyntré árið 1700 og tók orðið beint úr latínu. Á því eðla tungumáli getur orðið acer merkt beittur eða skarpur. Væntanlega hafa latínumenn haft laufblöð garðahlyns eða enn frekar broddhlyns í huga með sína skarpleitu blaðenda þegar ættkvíslin hlaut nafn (Árni 2012). Wells (2010) segir að heitið geti einnig vísað í hina skörpu haustliti sem einkenna svo margar tegundir ættkvíslarinnar og að viður hlyntrjáa hafi verið nýttur í spjót og lensur. Það hafi einnig getað haft áhrif. Að lokum segir hún að Grikkir hafi notað laufin til að draga úr skörpum verkjum í sárum. Allt gæti þetta hjálpast að þótt blaðendarnir dugi alveg til að gefa ættkvíslinni nafn.

Margar hlyntegundir, eins og þessi japanski hlynur í Skotlandi, hafa skarpa blaðenda og skarpa haustliti. Mynd: Sig.A.

Þetta heiti notaði Tournefort yfir ættkvíslinni sjö árum áður en Carl von Linné, sem einnig gekk undir nafninu Carl Linnæus (1707 – 1778) fæddist. Linné var höfundur tvínafnakerfisins og varð fyrstur manna til að lýsa ættkvíslinni af nákvæmni og skipta henni upp í skilgreindar tegundir. Það gerði hann árið 1753 þegar hann birti níu nöfn yfir einstakar tegundir í tímamótaverki sínu Species Plantarum. Þar á meðal voru bæði garðahlynur, Acer pseudoplatanus og broddhlynur A. platanoides. Þessar tvær hlyntegundir skipa væntanlega fyrsta og annað sætið yfir hlyntré sem ræktuð eru á Íslandi. Þá eru runnar ekki meðtaldir. Fræðiheiti þessara tegunda bera hugmyndaflugi Linnés ekkert sérstaklega fagurt vitni. Báðar eru þær kenndar við platanvið sem á latínu kallast Platanus. Laufblöð þessara tveggja hlyntegunda líkjast vissulega laufblöðum platans og vísa heitin í það. Að öðru leyti eru þessar trjátegundir talsvert ólíkar.

Horft í krónu garðaplatans, Platanus x acerifolia, í Portúgal. Hann er með blöð sem líkjast blöðum margra hlyntrjáa eins og sjá má ef myndin er stækkuð. Linné notaði gerð æxlunarfæra til að raða lífverum í ættir og ættkvíslir. Blóm platanviða eru gjörólík hlynblómum og tilheyrir því ekki einu sinni sömu ætt, hvað þá sömu ættkvísl. Þessi tegund er auðþekkt á stofninum. Mynd: Sig.A.

Hér má sjá lauf og aldin Platanus orientalis sem kallaður hefur verið austurlandaplatan. Sjá má að laufin eru lík hlynlaufum en aldinin eru allt önnur. Þetta tré vex í Edinborg. Mynd: Sig.A. 2019.

Hinar sjö hlyntegundirnar sem Linné gaf nöfn árið 1753 hafa allar fengið íslensk nöfn. Það eru rauðhlynur, A. rubrum, silfurhlynur, A. saccharinum, gaulverjahlynur, A. monspessulanum, krítarhlynur, A. sempervirens, berghlynur, A. tataricum, randahlynur, A. pensylvanicum, og hagahlynur, A. campestre. Auk þess gaf hann askhlyni, A. negundo, nafn árið 1793 (E. Davis 2021). Þessi íslensku heiti fengum við af vef íðorðabanka Árnastofnunar.

• 

• 

Hagahlynur er ræktaður sem götutré í Fredericia í Danmörku. Myndir: Sig.A.

Fjöldi tegunda

Grasafræðingar eru ekki alveg sammála um hversu margar tegundir hlyna finna má í heiminum en í fræðibókum eru þær taldir vera allt frá um 100 til 300. Má nefna að Colin Tudge (2005) segir tegundirnar vera að minnsta kosti hundrað en á vef Britannicu eru þær sagðar um 200. Á þessari Wikipediusíðu eru gefin upp 160 tegundarheiti en þar á meðal eru nokkrar blendingstegundir. Að auki eru þarna nöfn á um 80 útdauðum tegundum. Þó vantar hina séríslensku, útdauðu hlyntegund vænghlyn, Acer askelssonii, sem áður er nefndur. Listinn hjá Wikipediu er sagður unninn upp af síðunni Plants of the World Online. Það sparar okkur heilmikla vinnu við að reyna að telja tegundirnar sem nefndar eru á þeirri síðu.

• 

• 

• 

Í japönskum garði við skoska bæinn Dollar, sem höfundur heimsótti á þokudegi 12. október 2025, skipa hlynirnir sérstakan heiðurssess. Myndir: Sig.A.

Til er félagsskapur sem kallast The Maple society eða Hlynasamfélagið. Það var stofnað árið 1990 í Bretlandi en er nú alþjóðlegur félagsskapur sem heldur ráðstefnur um hlyntré á fárra ára fresti. Félagið á einnig skemmtilega Facebooksíðu. Félagsskapurinn er þátttakandi í WFO eða The World Flora Online sem við vísum oft til í pistlum okkar. Félagið heldur úti lista yfir samþykkt nöfn hlyntrjáa en hann var síðast uppfærður í mars árið 2021. Þar eru nöfn á tegundum, undirtegundum og afbrigðum. Samtals eru á listanum 255 nöfn. Þegar við höfum þurrkað út undirtegundir og afbrigði standa eftir 137 nöfn. Á vef samtakanna má finna grein eftir E. Davis (2021) þar sem gefin eru upp 161 nafn. Þetta sýnir vel að fjöldi tegunda er nokkuð á reiki. Jafnvel innan þessa félags munar tæplega tuttugu tegundum þegar þær eru taldar.

Ástæðan fyrir þessum ruglingi með fjölda tegunda eru sjálfsagt margþættar. Árni Þórhallsson (2012) bendir á að töluvert vantar upp á greiningu á hlyntegundum í Kína, Indónesíu og við Miðjarðarhafið. Í því sambandi má nefna að tegundinni A. yui var ekki lýst fyrr en árið 2005 (Crowley 2020). Vel má vera að enn eigi eftir að greina nýjar hlyntegundir á þessum slóðum.

Þessi mynd sýnir tegund, eða undirtegund, sem er býsna fágæt á Íslandi en finnst í nokkrum görðum. Líta má á hana sem dæmi um að ekki er full eining um hvernig beri að flokka plöntur innan ættkvíslarinnar. Nú er algengast að flokka þennan erfðahóp sem afbrigði af berghlyn og skrá fræðiheitið sem Acer tataricum ssp. ginnala. Stundum er þetta skráð sem sérstök tegund sem kallast síberíuhlynur eða Acer ginnala. Mynd: Kristján Friðbertsson.

Svo er eins farið með þessa ættkvísl og margar aðrar að mörk tegunda geta verið óglögg. Það sem sumir telja sérstaka tegund telja aðrir til undirtegunda, staðbrigða eða afbrigða. Myndin hér að ofan er af tré eða runna sem fellur í þennan hóp. Til að flækja málið enn frekar má nefna að fjölmörg yrki eru til af ýmsum tegundum. Má nefna að japanshlynur, Acer palmatum, hefur verið ræktaður í görðum í útlöndum frá upphafi 19. aldar. Til er ótrúlegur fjöldi fjölbreyttra yrkja þeirrar tegundar. Sennilega er hann algengasta hlyntegundin í garðrækt í Evrópu og sjálfsagt víðar.

Fjölbreytt form laufa og lita er að finna í hinum ótalmörgu yrkjum japanshlyns. Mörg þeirra hafa verið reynd á Íslandi og sum þrífast vel á skýldum stöðum. Hér er það Acer palmatum 'Dissectum' í Arnold Arboretum í Boston árið 2012. Við höfum sagt frá þeim garði í sérstökum pistli.

Lesendum okkar, sem áhuga hafa á að skoða fjölbreyttar hlyntegundir og ólík yrki, skal bent á að á Facebook eru fjölmargar síður sem tileinkaðar eru hlynum. Má nefna Japanese Maples, The Maple Society - North American Branch, Acer Addicts og Maples. Er þá aðeins fátt eitt nefnt eins og hér má sjá.

Tvö yrki af japanshlyn í Horsens á Jótlandi. Þau hafa sama blaðlit á miðju sumri en mismunandi blaðlögun og annað yrkið vex meira en hitt sem er þéttara. Mynd: Sig.A.

Útbreiðsla

Villtar hlyntegundir er að finna í flestum löndum um nær allt tempraða beltið á norðurhveli jarðar á milli 40° og 65° norður. Nyrst eru þær fyrst og fremst á láglendi en að jafnaði eru þær hærra í fjöllum eftir því sem sunnar dregur. 

Aðeins ein tegund vex sunnan við miðbaug. Heitir hún Acer laurinum á fræðimálinu en hefur ekki hlotið viðurkennt íslenskt nafn. Það mætti draga dám af fræðiheitinu og gæti verið lárhlynur enda eru laufblöðin á þessari hlyntegund nauðalík lárviðarlaufi og vísar fræðiheitið í það (Árna 2012). Þessi hlyntegund er ein tveggja tegunda hlyna sem telst sígræn að sögn Árna Þórólfssonar en Tudge (2005) segir að sígrænu tegundirnar séu nokkrar, hvað sem það merkir.

Ungur garðahlynur í Danmörku. Þar er hann misjafnlega vinsæll. Sumir fagna honum á meðan aðrir telja hann til framandi og ágengra tegunda. Mynd: Sig.A.

Langflestar tegundirnar er að finna í Suðaustur-Asíu að sögn Árna Þórhallssonar (2012). Hann segir að um fimmtíu og fjórar tegundir séu þar í útrýmingarhættu vegna skógareyðingar af mannavöldum. Í pistli okkar um næfurhlyn sögðum við frá því að hann er ein af þeim tegundum sem talin er í útrýmingarhættu í náttúrunni þótt hann sé mikið ræktaður beggja vegna Atlantsála. Hann vex norðar en tegundirnar sem Árni talar um.

Tudge (2005), sem er ekki sannfærður um að fjöldi hlyntegunda sé nema rúmlega hundrað, segir að fjölmargar tegundir vaxi í Kína, rúmlega tugur í Norður-Ameríku og nítján í Japan. Í Norður-Afríku vex ein tegund. Það er A. campestre sem einnig vex í Evrópu og er talin eina upprunalega hlyntegundin í Bretlandi.

Blöð næfurhlyns, A. griseum eru ekki dæmigerð fyrir ættkvíslina en fræin eru það. Þetta kínverska tré stóð í Árósum 28. 6. 2007 þegar Björgvin Steindórsson myndaði það.

Einkenni

Hér viljum við nefna nokkur atriði sem skipta máli og einkenna ættkvíslina. Fyrst nefnum við laufblöðin sem eru fjölbreyttari en margan grunar og geta myndað glæsilega haustliti. Síðan segjum við frá sykurframleiðslu en einnig blómunum og fræjunum. Þegar ættkvíslinni er skipt í deildir er horft til þessara þátta (nema sykurframleiðslunnar) og hvernig brumhlífapörin þekja brumin. Um deildirnar fjöllum við aðeins neðar í pistlinum og í sérstökum pistli um tegundir ættkvíslarinnar.

Stakur hlynur í skosku beitilandi. Mörgum þykja hlyntré glæsilegust ef þau eru stakstæð og fá að breiða úr sér. Það á við um trén en ekki runnana. Mynd: Sig.A.

Blöð

Flest okkar hafa í huga einhvers konar dæmigerð laufblöð hlyntrjáa. Þau eru eitthvað í líkindum við laufið á fána Kanada. En laufblöð ættkvíslarinnar geta verið töluvert frábrugðin þessum velþekktu laufblöðum. Samt eru ákveðin einkenni sem vert er að nefna og allir hlynir eiga sameiginleg.

Öll hlyntré hafa gagnstæð og stilklöng laufblöð sem langoftast eru með hjartalaga grunn. Við þekkjum best þau lauf sem teljast handflipótt eða handsepótt. Flestir hlynir á Íslandi falla undir þá lýsingu. Einnig eru til tegundir með heil blöð og í sumum tilfellum eru þau fjöðruð.

Það er ekki bara að laufblöðin séu gagnstæð. Brumin á greinum eru það einnig þótt úr þeim vaxi greinar en ekki bara lauf.

• 

• 

Tvær myndir úr fórum Björgvins Steindórssonar af laufum hlyntrjáa. Fyrri myndin sýnir laufblöð askhlyns sem eru langt frá því að vera dæmigerð fyrir ættkvíslina en sú seinni sýnir laufblöð broddhlyns sem eru mjög dæmigerð. Sjá má að blöðin eru gagnstæð og með langan stilk. Á innfelldu myndunum sést að brumin eru gagnstæð. Það á þó ekki endilega við um endabrumin en sumar tegundir mynda alltaf tvö endabrum. Báðar þessar tegundir eru til í Lystigarðinum á Akureyri.

Haustlitir

• 

• 

Haustlitir ólíkra hlyntegunda í Arnold Arboretum í Boston 2. október 2012. Myndir: Sig.A.

Við getum ekki fjallað um lauf hlyntrjáa án þess að fjalla sérstaklega um haustlitina. Ættkvíslin er þekkt fyrir þá enda hefur fjöldi hlyntegunda frábæra haustliti. Í Japan eru margar þarlendar tegundir ræktaðar til skrauts og yndisauka og hefur sá siður borist víða um heim. Í ræktun eru fjölmörg yrki margra þessara tegunda. Sum yrkin hafa verið mjög lengi í ræktun og fjölbreytnin er hreint ótrúleg. Flestar japönsku tegundirnar fá glæsilega haustliti í ýmsum rauðum og rauðgulum litaafbrigðum sem lengi hefur verið sóst eftir jafnt af tedrykkjumönnum sem öðrum. Sum yrkin skarta rauðum litum allt árið en þeir verða glæsilegastir á haustin. Diana Wells (2010) segir að í skáldsögu frá elleftu öld eftir Murasaki Shikibu sé sagt frá sérstökum haustlitagarði sem söguhetjan, Genji prins, gerði handa dóttur sinni. Hlyntré voru þar án efa í heiðurssæti. Enn eru árlega haldnar haustlitahátíðir í Japan þar sem hlyntegundir skipa æðsta sess að sögn Wells.

• 

• 

• 

Fjölbreytni í haustlitum japanskra hlyna er mikil. Fyrst má sjá stjörnuhlyn, Acer shirasawanum, sem ber nafn af blöðunum. Svo eru tvö yrki af japanshlyn, Acer palmatum. Fyrst 'Burgundy Lace' og svo 'Osakazuki'. Allar myndirnar eru teknar í Boston í október 2012 og þær sýna tegundir og yrki sem reynd hafa verið á Íslandi. Myndir: Sig.A.

Fyrst við erum byrjuð að mæra haustliti hlyntrjáa má ekki gleyma að nefna að heima- og ferðamenn í norðausturhluta Norður-Ameríku gleyma seint haustlitum hlyntrjáa á þeim slóðum. Í þeim samanburði er Evrópa fremur föl á haustin og þá teljast hvorki Mývatnssveit né Þingvellir til undantekninga.

Haust í Nýja-Englandi. Þar skipa hlyntegundir sérstakan heiðurssess. Myndina fengum við héðan en við getum ekki þvertekið fyrir að átt hafi verið við litina.

Sykurframleiðsla

Almennt má segja að í æðum margra hlyntegunda er mikið sykurmagn. Einkum er sykurhlynur, A. saccharum frægur fyrir þetta þótt hann sé ekki sá eini. Er hann ræktaður í austurhluta Norður-Ameríku til að framleiða síróp eins og við sögðum frá í þessum pistli. Óþarfi er að endurtaka það allt saman. Í grein eftir  Łucza og félaga (2014) segir að sykurinnihald í æðum sykurhlyns sé frá 0,8% til 5,5% eða jafnvel upp í 6%. Algengast, segja þeir, er að sykurinnihaldið sé frá 2,5% til 4% en í áðurnefndri grein okkar er vísað í aðrar heimildir þar sem hærri tölunum er hampað.

Einn frægasti hlynur Íslands er Hlynur Gauti Sigurðsson. Hann stendur þarna við bílastæði við Suðurgötu í Reykjavík og við hlið hans er Ragnhildar Freysteinsdóttir. Á milli þeirra rís glæsilegur garðahlynur sem talinn er gróðursettur árið 1918 og er eitt þekktasta tré Reykjavíkur. Mynd: Sig.A.

Við værum ekkert endilega að nefna þetta aftur nema vegna þess að í grein Łucza og félaga er sagt frá tilraun í Póllandi þar sem sykurinnihaldið var mælt í nokkrum tegundum. Þar er sykurhlynurinn ekki mældur en hinn ameríski silfurhlynur, A. saccharinum, reyndist vera með 4% sykurinnihald, evrópsku tegundirnar garðahlynur, A. pseudoplatanus, og broddhlynur, A. platanoides, mældust með 3,2%. Askhlynur, A. negundo, mældist með 2,9% sykur og á botninum sat hagahlynur,  A. campestre, með 2,8% sykurinnihald. Til samanburðar mældu Pólverjarnir sykurmagn í fleiri tegundum og þá kom í ljós að pólskt ilmbirki, Betula pubescens, var aðeins skammt á eftir með 2,5% sykur. Í þessari rannsókn hafði agnbeyki, Carpinus betulus, lægsta sykurinnihaldið. Það var aðeins 0,9%.

• 

• 

Silfurhlynur, Acer saccharinum, er amerísk tegund sem vex á sömu slóðum og sykurhlynur, A. saccharum. Þetta tré vex í Ungverjalandi en myndirnar tók Kristján Friðbertsson.

Blóm

Blómskipan hlyntrjáa er oft nokkuð áþekk við fyrstu sýn en þegar betur er að gáð er þar meiri fjölbreytni að finna en ætla mætti í fljótu bragði. Sum hlyntré eru einkynja. Það merkir að blóm þeirra eru annaðhvort karlkyns eða kvenkyns á hverju tré og kallast það sérbýli. Það furðulega við einkynja hlyni er að sumir þeirra geta skipt um kyn eins og við sögðum frá í þessum pistli.

Aðrar tegundir eru tvíkynja. Þær köllum við gjarnan sambýlistré eða -runna. Eins og við nefndum í pistlinum sem við vísuðum til hér að ofan, um tré sem geta skipt um kyn, geta tvíkynja tré verið af tvennum toga. Bæði formin þekkjast hjá hlynum. Annars vegar getur hvert blóm haft bæði karlkyns og kvenkyns æxlunarfæri og hins vegar geta blómin verið einkynja en blóm af hvoru kyni fyrir sig birst á sama trénu. Sennilega er það algengast.

Blómin eru lítil og mörg saman í endastæðum eða hliðstæðum öxum eða sveipum. Hjá sumum trjám eru þau hangandi en hjá öðrum upprétt. Það er sjaldgæfara. Blómin eru oftast gul til grænhvít en fáeinar tegundir hafa purpuralit blóm og eru því mjög skrautlegar í blóma. Sumar tegundir eins og til dæmis broddhlynur, Acer platanoides, eru með minna áberandi blómlit en geta engu að síður verið mjög skrautlegar í blóma því þær blómstra að jafnaði fyrir laufgun.

Fjöldi fræfla er mjög misjafn í hverju blómi eftir tegundum. Má af honum ráða töluvert um skyldleika trjánna. Þær upplýsingar nennir enginn venjulegur maður að lesa en þær eru notaðar til að skipta tegundum í deildir.

Í sumum tilfellum treysta trén á að vindurinn komi frjóinu á rétta staði en í öðrum tilfellum framleiða trén heilmikið af hunangslegi sem laðar að frævara úr heimi skordýra. Sum hlyntré hafa bæði belti og axlabönd og nýta bæði vindinn og skordýr eins og hunangsflugur til að fræva trén. Þannig hefur til dæmis garðahlynur það.

Blóm á garðahlyn á Akureyri hanga á greinunum. Mynd: Sig.A.

Fræ

Hlynfræin eru einstök og auðþekkt. Þar er ættarmótið svo áberandi að fræin koma alltaf upp um ættkvíslina. Trén mynda eins konar fræhylki sem kallast hnot. Þau hanga saman tvö og tvö hjá öllum tegundum. Út frá þeim vaxa vængir, einn á hvoru hnotu. Þeir þynnast og breikka til endanna. Þar sem hnoturnar tengjast saman er þyngdarpunktur sem gerir það að verkum að þar myndast snúningsás þannig að þessi samsettu vængjuðu hnot minna helst á þyrluspaða þegar fræin falla af trjánum á haustin eða í byrjun vetrar (Árni 2012). Vængjuð hnotin geta fallið saman af trénu eða losnað um leið og þau falla og þyrlast um og fokið langar vegalengdir. Falli þroskuð hnot af háu tré getur minnsti vindblær borið þau langar vegalengdir. Ef tekin eru óþroskuð fræ af hlyntegundum og þau látin falla snúast þau ekki neitt heldur falla lóðbeint niður. Má nota þessa vitneskju til að meta fræþroska. Stundum er hornið, sem vængirnir mynda, notað til að staðfesta greiningar mismunandi tegunda.

• 

• 

Tvær myndir af fræjum á hlyntrjám á Íslandi. Fyrri myndin sýnir lítt þroskuð fræ en seinni myndin sýnir fullþroskuð fræ. Myndir: Sig.A.

Þess má geta að ættkvíslin Dipteronia, sem inniheldur tvær tegundir, er talin náskyld hlynum og blóm tegundanna eru áþekk. Það sem helst skilur á milli eru fræin. Hjá þessari litlu ættkvísl eru hnotin í miðjunni á skífulaga væng svo þau minna á eggjarauðu á spældu eggi (Tudge 2005). Af þessu sést að vel má halda því fram að fræin og vængirnir á þeim séu helsta einkenni hlyntrjáa.

Mynd af Dipteronia sinensis sem talin er skyld hlyntrjám. Þar sem fræhylkin eða hnotin eru öðruvísi er tegundin sett í aðra ættkvísl. Myndina fengum við héðan.

Spírun

Þar sem flest hlyntré vaxa á kaldtempraða beltinu virðist spírun vera býsna lík hjá nær öllum tegundum. Væntanlega passar eftirfarandi lýsing samt ekki við þær hlyntegundir sem þróast hafa á frostlausum svæðum. Lýsinguna fáum við nær orðrétta frá Árna Þórólfssyni (2012) því við sjáum ekki ástæðu til að reyna að bæta þá góðu lýsingu.

Ef aðstæður eru hagstæðar fyrir fræið kemst það strax í snertingu við raka mold. Þá nær það að spíra strax í byrjun vetrar en stöðvar vöxt við fyrsta frost og heldur síðan áfram næsta vor eins og ekkert hafi í skorist. Oftast er þetta samt ekki svona. Algengara er að fræin fari á kaf undir sölnuð laufblöð. Þá geta fræin spírað snemma vors þegar laufin eru að breytast í frjóa mold. 

Sjálfsprotnar hlynplöntur á ýmsum aldri beggja vegna við girðingu í reykvískum garði. Mynd: Sig.A.

Ef fræhnotan er klofin í sundur með beittum vasahnífi þá er hægt, með sterku stækkunargleri, að sjá að innan í henni er í raun fullmótuð smáplanta með örsmáu, upprúlluðu kímblaði þar sem örstutt rót stendur út úr. Þess vegna geta fræin verið mjög fljót að spíra (Árni 2012). Gallinn við þetta kerfi er helst sá að illa getur gengið að geyma fræin. Það þarf að koma í veg fyrir að þau þorni um of því þá drepst kímið í hnotunum.

• 

• 

• 

Acer triflorum í Arnold Arboretum í Boston í október 2012. Myndir: Sig.A.

Deildir

Eins og vænta má með svo stóra og fjölbreytta ættkvísl eru tegundir innan hennar misjafnlega skyldar innbyrðis. Því hefur ættkvíslinni verið skipt upp í fjölmargar deildir (enska: Section, latína: Sectio). Tegundir í hverri deild eiga sitthvað sameiginlegt sem ekki er endilega að finna hjá öðrum tegundum ættkvíslarinnar. Deildirnar eru misjafnlega stórar og sumum hefur verið skipt enn frekar í smærri hópa.

Rauður hlynur grípur augað í Hallstatt í Austurríki í ágúst 2017. Mynd: Sig.A.

Í mörgum tilfellum geta tegundir innan sömu deildar myndað saman frjótt fræ þegar þær eru ræktaðar saman. Aftur á móti er það fágætt ef ekki óþekkt á milli deilda. Diana Wells (2010) segir að sumar tegundir séu ófærar um að mynda fræ með öðrum tegundum ættkvíslarinnar þrátt fyrir augljósan skyldleika. Nefnir hún rauðhlyn, A. rubrum, og sykurhlyn, A. saccharum sem dæmi. Þessar tegundir vaxa hlið við hlið í norður-amerískum skógum án þess að nokkur dæmi séu þekkt um blendinga. Þegar betur er að gáð kemur í ljós að þær tilheyra sitthvorri deildinni. Í Evrópu má oft sjá garðahlyn, A. pseudoplatanus, og broddhlyn, A. platanoides, vaxa nærri hvor öðrum. Ekki er að sjá að þeir geti myndað saman frjótt fræ enda á það sama við um þær og ofangreindar tegundir að þær tilheyra ekki sömu deild.

Í fyrri pistlum okkar um hlyntegundir höfum við sagt nánar frá sumum þessara deilda. Í sérstökum pistli okkar um hlyntegundir munum við fjalla um mismunandi deildir hlyna.

Af broddhlyn eru til fjölmörg yrki með rauðleitum blöðum. Hér má sjá A. platanoides 'Crimson King' í Skotlandi. Þetta yrki vex einnig á Íslandi. Mynd: Sig.A.

Viður

Áður en við ljúkum þessari yfirferð okkar um hina fjölbreyttu ættkvísl hlyna verðum við að geta þess að margar tegundir eru ræktaðar vegna þess hve viðurinn er góður. Almennt er hann til dæmis talinn betri en viður beykitrjáa. Það eru ekki miklar líkur á að hlyntré verði ræktuð á Íslandi í stórum stíl vegna viðargæða en ef þarf að fella tré er gott að vita að viðurinn er dýrmætur. Simon Wills (2018) segir frá því að viður hlyntrjáa sé harður og fíngerður með lítt áberandi æðar sem slípast vel. Ef á trénu eru hnútar eða misfellur getur það gefið mjög fallegan við í hvers kyns fínna handverk. Algengt er að smíða húsgögn og þá sérstaklega borð og bekki úr hlyni. Öldum saman hefur viður hlyntrjáa verið nýttur í hvers kyns strengjahljóðfæri enda virðast hljóðbylgjur eiga auðvelt með að berast um viðinn. Einnig þekkist að nota viðinn í ásláttarhljóðfæri (Wills 2018). Svo verðum við að nefna að allskonar mataráhöld og skálar eru gjarnan búin til úr við hlyntrjáa. Þar kemur sér vel að hann gefur hvorki frá sér bragð né lykt sem gæti haft áhrif á matvæli eða annað sem geymt er í skálum.

Garðahlynur nálægt þorpinu Glenfarg í Skotlandi. Svona tré mynda góðan við. Mynd: Sig.A.

Að lokum

Vel má fagna örlæti náttúrunnar. Það birtist meðal annars í þeim gjöfum sem hlyntré gefa af sér og allt vistkerfið, þar með talið mannfólkið, nýtir sér. Við getum fagnað skjólinu og allri vistþjónustu tegunda innan ættkvíslarinnar. Þær styðja meðal annars við hunangsframleiðslu og villt dýralíf. Þær framleiða ljúffengt síróp og mynda góðan við. Margar tegundir mynda ótrúlega glæsilega haustliti og börn leika sér af fræjum hans um allan norðanverðan hnöttinn. Allt gleður þetta mannfólkið. Við eigum enn ótalmargt ósagt um hlyntré. Við eigum eftir að skrifa og birta fleiri pistla um einstakar tegundir, almennan pistil um helstu tegundir og deildir hlyna og pistil um ræktun hlyna á Íslandi svo dæmi séu tekin. Hér með lofum við hátíðlega að birta slíka pistla á næstu misserum.

Til vinstri á myndinni er sykurhlynur, A. saccharum í gulrauðum haustlitum. Til hægri er yrki af japanshlyn, Acer palmatum 'Osakazuki'. Mynd: Sig.A. í Arnold arboretum 2012.

Heimildir

Árni Þórólfsson (2012): Garðahlynur. Þöll, blað Skógræktarfélags Hafnarfjarðar (2012). Skógræktarfélag Hafnarfjarðar, Hafnarfirði.

Dan Crowley (2020): Acer L. Grein á vef Tress and Shrubs Online. Sjá: Acer - Trees and Shrubs Online.

Pierre Dansereau (2026): Maple Tree. Britannica. Ritstjórn Britannicu, 3. júní 2026. Sjá: Maple | Definition, Species, Height, & Facts | Britannica. sótt 21. maí 2026.

E. Davis (2021): Systematic Classification of Acer. A Survey of the genus in accordance with The Maple Society Accepted Species Names.  The Maple Society Open Science Initiative, mars 2021. Sjá: classificationAcerMarch2021-vf2.pdf

Íðorðabanki Árnastofnunar (2026), Árnastofnun. Sjá: Íðorðabankinn

Łukasz Łucza, Maciej Bilek & Kinga Stawarczyk (2014): Sugar content in the sap of birches, hornbeams and maples in southeastern Poland. Central European Journal of Biology. Sjá: Sugar_content_in_the_sap_of_birches_hornbeams_and_.pdf

Colin Tudge (2005): The Tree: A Natural History of What Trees Are, How They Live, and Why They Matter. Crown Publishers, a division of Random House, Inc, New York.

Diana Wells (2010): Lives of the Trees. An Uncommon History. Algonquin Books of Chapel Hill. Chapel Hill, North Carolina.

Simon Wills (2018): A History of Trees. Pen & Sword White Owl. Barnsley, South Yorkshire, England.

Broddhlynur, Acer platanoides, við Sjónarhól á Akureyri 11. september 2026. Mynd: Sig.A.