Hlyntré við veggi

Á Íslandi eru ræktuð allskonar tré. Allar sömu tegundirnar eru einnig ræktuð í útlöndum. Sum tré eru frægari en önnur. Í þessum pistli segjum við frá tveimur trjám af tegund sem heitir garðahlynur, Acer pseudoplatanus. Bæði trén standa við gamla veggi. Annar hlynurinn er í Norðymbralandi í Englandi, hinn á Oddeyrinni á Akureyri.

Garðahlynur við hlaðinn vegg í Skotlandi. Þetta er samt ekki annað þeirra trjáa sem við fjöllum um en það er af sömu tegund og stendur líka við vegg. Mynd: Sig.A.

Forsaga

Rómarkeisari hafði gert víðreist um heimsveldið sem hann stjórnaði. Það var stærsta keisaraveldi sem nokkurn tímann hafði verið til þegar hér var komið við sögu. Árið 122 var keisarinn kominn til Bretlandseyja í embættiserindum og alla leið að nyrstu byggðum keisaradæmisins. Þar fyrir norðan voru svo þéttir skógar að hvorki Rómverjar né fæstir heimamenn hættu sér inn í þá enda bjuggu í þeim villimenn sem kölluðust Piktar. Þessir íbúar norðurhluta þess svæðis, sem nú kallast Bretland, sköpuðu ýmiss vandamál fyrir heimsveldið og áttu það til að fara ránshendi um lendur Rómar. Auðvitað var ekki hægt að líða slíkt af hendi óskrifandi villimanna sem ekki kunnu latínu. Því stóð keisarinn, sem hét Publius Aelius Hadrianus (76-138), fyrir því að hafist var handa við að reisa múr sem við hann var kenndur og kallaðist Vallum Hadriani eða Hadríanusarveggurinn. Hann var reistur þvert yfir Stóra-Bretland, samtals 117,5 km langa leið, á því svæði sem nú kallast Norðymbraland. Það er sunnan við núverandi landamæri Englands og Skotlands. Segja má að veggnum hafi verið ætlað að mynda norðurlandamæri Rómaveldis á þessum slóðum og vernda keisaraveldið fyrir árásum Pikta úr norðri en jafnframt að auðvelda stjórn á viðskiptum við þá.

Svo leið og beið og veggurinn hætti að gegna hlutverki sínu. Menn Hadríanusar höfðu vandað vel til verka og þótt veggurinn hafi ekkert opinbert hlutverk lengur stendur hann enn að hluta til.

Þjóðflokkur Pikta, með sína eigin tungu og bláu andlitsmálningu, er löngu horfinn í þjóðahafið þar sem hann blandaðist aðkomuþjóðum. Erfðir þessa fólks má enn finna meðal núverandi Skota. Tungan lét undan fyrir gelísku sem barst frá Írlandi og er algerlega horfin.

Panoramamynd af hlyntré við Hadríanusarvegginn í Norðymbralandi. Myndina fengum við af vef Wikipediu en hún er eignuð Clementp1986 Myndin var tekin 8. október 2020.

Garðahlynur í Norðymbralandi

Við værum varla að rifja upp þessa sögu nema vegna þess að um einu og hálfu árþúsundi síðar gerðist það að upp við vegginn óx stæðilegur garðahlynur, Acer pseudoplatanus. Talið er að þáverandi landeigandi að nafni John Clayton (1792–1890) hafi plantað trénu á sama tíma og ákveðið var að friða það sem enn stóð efir af vegnum. Nú er frá því að segja að öllum skógum á svæðinu hafði verið eytt og engin önnur tré voru þar í nágrenninu svo hlynurinn varð frægur og naut að vonum mikillar aðdáunar íbúa í norðurhluta Englands. Hann hlaut sérnafnið Sycamore Gap Tree.

Um einni öld síðar reis frægð þessa staka hlyntrés hvað hæst því árið 1991 skipaði það stóran sess í mynd um þjófaprinsinn Hróa hött (Robin Hood: Prince of Thieves) þar sem sjálfur Kevin Costner fór með hlutverk Hróa hattar.

Tréð var valið tré ársins í Englandi árið 2016.

Skjáskot úr þriggja mínútna broti úr kvikmyndinni Robin Hood: Prince of Thieves þar sem Kevin Costner og Morgan Freeman sjást við þetta fræga tré.

Tvær myndir af vef Wikipediu af trénu við vegginn. Þá fyrri á Gordon Leggett / Wikimedia Commons, en þá seinni á Robin van Mourik.

Skemmdarfýsn

28. september árið 2023 bárust þau tíðindi að tréð, sem þá var um 120 ára gamalt, hafði verið fellt. Lögreglan í Norðymbralandi lýsti því strax yfir að um skemmdarverk (an act of vandalism) hefði verið að ræða og hóf viðamikla rannsókn. Síðar kom í ljós að þarna höfðu tveir menn á fertugsaldri verið að verki án sýnilegrar ástæðu. Þeir voru kærðir fyrir verknaðinn og 15. júlí 2025 voru þeir báðir dæmdir í fjögra ára og þriggja mánuða fangelsi fyrir skemmdarverkið (Wikipedia 2025). Hér segir Sarah Dodd lítillega frá réttarhöldunum í hlaðvarpsþætti. Hún rekur lögmannsstofuna Tree Low sem er eina lögmannsstofa Bretlandseyja sem sérhæfð er í málum er tengjast trjám. Dodd segir að meðal sönnunargagna hafi verið myndband af verknaðinum og staðfesting á að bæði sími og bíll annars sakbornings hafi verið á staðnum þegar tréð var fellt. Hvorugur sakborninga kannaðist neitt við neitt en kenndu hvor öðrum um. Það dugði ekki sem vörn í málinu.

Þessi mynd var tekin 30. september 2023 eða aðeins tveimur dögum eftir skemmdarverkið. Ljósmyndarinn kallar sig Wandering wounder en myndin var birt á vef Wikipediu sem tileinkuð er þessu tré.

Gera má ráð fyrir að garðahlynur verði allt að 500 ára gamall þannig þegar þetta tré var sagað niður, af skemmdarfýsn einni saman, var það enn við hestaheilsu.

Sögu þessa trés lauk sem betur fer ekki þarna. Upp af stofninum hefur sprottið stofnskot þannig að tréð er enn á lífi. Það mun sjálfsagt ná að jafna sig á næstu 120 árum eða svo. Í því ljósi er fangelsisdómur skemmdarvarganna fremur stuttur. Svona getur tíminn verið afstæður. Ef Englendingarnir, sem felldu tréð, verða látnir sitja af sér allan dóminn líður meira en öld frá því þeir losna og þar til tréð hefur náð sér. Á heimasíðu Woodland Trust má sjá fimm mínútna myndband sem tileinkað er trénu. Á sömu síðu er brýnt fyrir fólki að læra af þessum atburðum. Þar segir eitthvað á þessa leið: „Við skulum tryggja að arfleifð þessa trés lifi áfram og þá ekki aðeins í minningunni heldur einnig í lögum sem vernda skulu öll mikilvægustu tré Bretlands.“

Þess má geta að á hinu skóglitla Íslandi hefur það stundum gerst að fólk hefur verið kært fyrir að fella tré án leyfis í eigu almennings, bæjarfélaga eða félagasamtaka. Slíkum málum er sjaldnast fylgt eftir. Þó er skógarþekja á Íslandi umtalsvert minni en á Bretlandi og færri tré í þéttbýli. Því mætti ætla að hvert tré skipti hér meira máli en þar.

Blöð og blóm garðahlyns við Eyrarveg 31 á Eyrinni á Akureyri. Myndin var tekin 11. maí 2026. Mynd: Sig.A.

Systurtréð á Akureyri

Garðahlynurinn við Hadríanusarvegginn var og er heimsfrægt tré. Færri vita að á Oddeyrinni á Akureyri stendur garðahlynur við gamlan og að hluta til fallinn vegg. Hvorki tréð né veggurinn hafa náð sama aldri og suður í Norðymbralandi, enda var veggurinn þar syðra byggður áður en Ísland var numið og tréð var eldra en upphaf trjáræktar hér á landi. Þó munar ekki nema um fjórum áratugum á aldri trjánna. Rétt er að nefna að veggurinn á Oddeyrinni gegndi ekki sama hlutverki og veggur Rómverjanna á sínum tíma enda eru blámálaðir Piktar ekki algengir á Akureyri.

Þessar myndir voru teknar 7. september 2007. Þá var hlynurinn þakin fræi. Veggurinn stóð enn og hafði annan lit en nú. Myndir: Björgvin Steindórsson.

Hlynurinn á Oddeyrinni stendur á horni Eyrarvegs og Ránargötu og tilheyrir garðinum við Eyrarveg 31. Hlynurinn er hinn fegursti og setur mikinn svip á umhverfi sitt.

Eyrarvegur 31 og garðahlynurinn fagri 20. nóvember 2024. Mynd: Sig.A.

Við höfðum samband við Gauju Björgu Aradóttur (2026) sem flutti í húsið við Eyrarveg árið 1989. Gauja fræddi okkur á að húsið var byggt árið 1942 af Gunnari Jónssyni. Hann hafði áhuga á trjám og plantaði þeim í garðinn en hann bjó þar ekki lengi. Þá flutti í húsið Steindór Steindórsson skipstjóri á strandferðaskipinu Drangi. Hann bjó lengi í húsinu og átti það sameiginlegt með Gunnari að planta trjám í garðinn. Svo verklega gengu þeir fram að þegar Gauja flutti í húsið árið 1989 voru 17 tré í garðinum og lítil birta á lóðinni. Því varð sitthvað eftir að láta og nú er hlynurinn eina tréð í garðinum.

Horft eftir Ránargötunni á þetta tré. Á fyrri myndinni er horft í suður en á þeirri seinni er horft í norður. Myndir: Sig.A.

Ekki liggur fyrir hvenær hlyninum var plantað eða hvort það var í tíð Gunnars eða Steindórs. Gauja (2026) telur þó líklegra að trénu hafi verið plantað af Steindóri enda bjó hann lengur í húsinu. Þar sem húsið var byggt árið 1942 er það eitt vitað með vissu að trénu var plantað seinna en það. Sennilegast er að því hafi verið plantað á fimmta áratug liðinnar aldar eða jafnvel ekki fyrr en snemma á þeim sjötta. Tréð gæti því verið nálægt áttatíu ára gamalt. Það hefur þá lifað um tvo þriðju hluta þess tíma sem Sycamore Gap tree fékk að lifa áður en skemmdarfýsn varð því að falli. Rétt er að geta þess að íbúum hússins við Eyrarveg 31 þykir vænt um sitt tré og engin áform eru uppi um að fella það (Gauja 2026).

Tvær vetrarmyndir af þessum glæsilega garðahlyni. Á vetrum sést vaxtarlagið betur. Fyrri myndin er tekin norður eftir Eyrarvegi en sú seinni austur eftir Ránargötu. Myndir: Sig.A.

Tegundin

Garðahlynur, eða Acer pseudoplatanus, er lauffellandi eðallauftré. Hann er algengasta hlyntegundin í ræktun á Íslandi og getur með tíð og tíma orðið stórt og mikið tré sem varpar töluverðum skugga og veitir mikla vistþjónustu. Hér á landi getur það orðið að minnsta kosti tíu metrar á hæð en mun hærra í útlöndum. Talið er að garðahlynur geti orðið um fimm alda gamall. Elstu garðahlynir á Íslandi eru liðlega hundrað ára gamlir og eiga því mikið eftir enn ef þeir fá frið. Það er einboðið að við munum í fyllingu tímans skrifa fleiri pistla um þessa tegund.

Þrjár loftmyndir af vefnum loftmyndir ehf sem sýna hvernig trjám í garðinum hefur fækkað. Árið 1989 voru 17 tré í garðinum en nú aðeins eitt. Fyrsta myndin er tekin árið 2000, önnur árið 2003 og lokamyndin árið 2025. Þá er hlynurinn orðinn stór og stæðilegur, bílastæði komið inn á lóðina og nýtt þak á húsið.

Kortasjáin

Skógræktarfélag Eyfirðinga heldur úti kortavefsjá þar sem skoða má merk tré á Akureyri. Bergsveinn Þórsson heldur utan um hana. Þar kemur fram að þessi hlynur við Eyrarveginn er flottasti hlynur bæjarins að mati Bergsveins sem er manna fróðastur um tré í bænum. Þar sem Bergsveinn er að auki haldinn mikilli sannleiksást er engin ástæða til að efa þennan dóm. Hlynurinn er stakstæður og hefur breitt mikið úr sér og mældis 9,4 m á hæð árið 2024. Þegar svona tré þurfa ekki að teygja sig upp í ljósið eiga þau það til að vaxa meira á breiddina en hæðina.

Vetrarmynd af lauflausu hlyntré í þoku. Veggurinn sést vel. Hann mun fá að standa áfram að sögn íbúa. Mynd: Sig.A.

Önnur hlyntré við veggi

Þar sem garðahlynur er víða nokkuð algengur á Bretlandseyjum og framleiðir mikið fræ hefur hann vitanlega sáð sér út frá ræktun. Á þeim slóðum má víða sjá gamla og nýja hlaðna veggi sem gegna hlutverki girðinga. Furðualgengt er að sjá þar hlyntré sem standa við veggina. Ekkert þeirra trjáa er samt jafnfrægt og hlynurinn sem óx við Hadríanusarvegginn og varð stjarna á hvíta tjaldinu sem mótleikari Kevins Costners og Morgans Freemans.

Tvær myndir af stökum garðahlyni við gamlan, hlaðinn vegg nálægt skoska þorpinu Glenfarg. Myndir: Sig.A.

Að lokum

Mikil eftirsjá er í sumum trjám. Við höfum skrifað pistil um trjávernd enda þykir okkur full ástæða til að vernda fögur tré sem setja mikinn svip á umhverfi sitt. Dæmið um hinn fræga hlyn í Norðymbralandi sýnir okkur að til eru lönd þar sem það þykir engan veginn sjálfsagt mál að fella fræg og fögur tré. Mættum við gjarnan taka þessar þjóðir okkur til fyrirmyndar. Full ástæða er til að friða mörg glæsileg tré á Íslandi til að draga úr líkum á að svona skemmdarverk á menningarsögunni verði unnin af gáleysi. Að sögn Gauju Bjargar Aradóttur (2026) hefur verið kvartað yfir að tréð við Eyrarveg nái of langt út á götuna. Það truflar þó hvorki umferð gangandi vegfaranda né alla venjulega bílaumferð. Helst eru það snjóruðningstæki sem verða fyrir truflun. Að lokum viljum við þakka Gauju Björgu Aradóttur fyrir veittar upplýsingar og Önnu Hermannsdóttur fyrir að veita okkur aðgang að myndasafni Björgvins Steindórssonar.

Horft á fegursta hlyn Akureyrar eftir Eyrarvegi. Á fyrri myndinni er horft í vestur og íbúðarhúsið og veggurinn sjást vel. Hann náði aldrei lengra með austurhlið garðsins en hann gerir í dag. Á seinni myndinni er horft í austur. Við enda götunar sér í skemmtiferðaskip.

Heimildir:

Gauja Björg Aradóttir (2026) Munnlegar upplýsingar 11. júní 2025.

Kortasjá Skógræktarfélags Eyfirðinga. Sjá: Kortasjár | kjarnaskogur.is

Sarah Dodd (2025): The Sycamore Gap Trial - A Turning Point for Tree Law. 1. hlaðvarpsþátturinn í: Trees in a Pod. The Tree Law podcast. Sjá: 01 - The Sycamore Gap Trial - A Turning Point for Tree Law.

Wikipedia (2025): Sycamore Gap tree. Sótt á vef Wikipediu 18. nóvember 2025. Sjá: Sycamore Gap tree - Wikipedia.