Gróður á lóðarmörkum

„Það væri gaman að fá pistil um gróður sem skjól í görðum, t.d. á lóðarmörkum, hvaða tegundir henta hvar, blöndun á t.d. há- og lággróðri. Það er svo mikið um víggirðingu garða með skjólveggjum þar sem gróður væri heppilegri og jafnvel auðveldari í hirðingu en tréverkið.“

Þessi orð eru rituð af Maríu Rut Dýrfjörð eftir að hún hafði svarað getraun rétt á Facebooksíðu Skógræktarfélagsins. Í verðlaun fékk hún að stinga upp á umfjöllunarefni fyrir tré vikunnar. Okkur þykir efnið forvitnilegt og því er okkur bæði ljúft og skylt að verða við þessari ósk. Því miður hefur það dregist nokkuð að efna þetta loforð en betra er seint en aldrei.

Velji fólk víggirðingar í kringum lóðir sínar má að minnsta kosti lífga upp á tréverkið með lifandi plöntum eins og hér er gert. Mynd: Sig.A.

Lög og reglur

Áður en lengra er haldið er rétt að skoða þau lög og þær reglur sem gilda um gróður á lóðarmörkum. Þessar reglur eru nokkuð líkar á milli sveitarfélaga. Á Akureyri er miðað við ákvæði byggingarreglugerðar númer 7.2.2. Hún nefnist Tré og runnar á lóðum og er svohljóðandi:

„Ekki má planta hávöxnum trjátegundum nær lóðarmörkum aðliggjandi lóða en 4,0 m. Við staðsetningu trjáa á lóð sem ætlað er að vaxi frjáls skal taka tillit til skuggavarps á viðkomandi lóð og nágrannalóðum. Sé trjám eða runnum plantað við lóðarmörk samliggjandi lóða skal hæð þeirra ekki verða meiri en 1,80 m, nema lóðarhafar beggja lóða séu sammála um annað. Ef lóðarmörk liggja að götu, gangstíg eða opnu svæði má trjágróður ná meiri hæð, enda komi til samþykki veghaldara eða umráðaaðila viðkomandi svæðis.

Lóðarhafa er skylt að halda vexti trjáa og runna á lóðinni innan lóðarmarka. Sinni hann því ekki og þar sem vöxtur trjáa eða runna fer út fyrir lóðarmörk við götur, gangstíga eða opin svæði er veghaldara eða umráðamanni svæðis heimilt að fjarlægja þann hluta er truflun eða óprýði veldur, á kostnað lóðarhafa að undangenginni aðvörun.“

Auðvitað er sjálfsagt að fara eftir þessum reglum eins og hægt er, enda eru þær settar með hag íbúanna í huga. Þess má geta að til er samþykkt um verndun trjáa á Akureyri sem undirrituð var árið 2002. Hún byggir á lögum frá 1997 en þar sem þau lög hafa verið felld úr gildi er samþykktin marklaus og gildir ekki lengur. Við viljum þakka Jóni Birgi Gunnlaugssyni fyrir að benda okkur á þessar reglur.

Þoka á Oddeyrinni sveipar þessi tré ákveðnum töfraljóma. Þau standa öll nærri umferðargötum án þess að trufla umferð. Mest áberandi á myndinni er garðahlynur, Acer pseudoplatanus. Í smíðum er pistill um þetta tré. Mynd: Sig.A.

Hraðvaxta eða hægvaxta

„Mig vantar einhverja plöntu í skjólbelti sem er bæði hraðvaxta og þéttvaxin. Áttu ekki einhverja plöntu sem er svoleiðis?“ Þetta er spurning sem fjöldi afgreiðslufólks í garðyrkjustöðvum fær árlega frá viðskiptavinum. Stutta svarið er sennilega: „Nei. Þær eru ekki til.“ Annað hvort eru tegundir hraðvaxta eða þéttvaxnar. Ekki hvoru tveggja. Að vísu er hægt að halda hraðvaxta tegundum þéttum með klippingu en þá verða þær ekki eins fljótar að verða hávaxnar. Ef þörf er á að skýla stórum svæðum eða annars staðar þar sem plássið er nægilega mikið getur verið heppilegt og hentugt að planta hraðvaxta tegundum eins og alaskaösp, Populus balsamifera ssp. trichocarpa, og sumum víðitegundum, Salix, til að fá skjól. Sumar tegundir víðis, eins og til dæmis alaskavíðir, Salix alaxensis, geta verið mjög þéttar ef þær eru klipptar reglulega eða hafa nægilega mikið pláss og fá að dreifa úr sér. Aftur á móti vex alaskavíðir fremur fljótt úr sér og þá þarf að klippa hann niður eða endurnýja hann. Óhætt er að segja að hann henti ekkert sérstaklega vel á lóðarmörkum lítilla lóða nema þar sem hann er klipptur reglulega. Þegar vel tekst til eru fáar plöntur eins fallegar og sjá má í vel klipptu alaskavíðilimgerði í vindi. Þá sjást til skiptis grænt efra borð laufblaðanna og ljósgrátt neðra borðið.

Það kostar töluverða vinnu að halda hraðvaxta víðitegundum þéttum og fallegum. Hér má sjá tvær myndir af alaskavíði á Akureyri í maí 2025. Annað limgerðið er klippt reglulega og er þétt og hraðvaxta belti. Hitt beltið er mun hærra, enda ekki klippt. Sjá má að það er farið að gisna að neðan. Myndir: Sig.A.

Tilgangur og staðsetning

Þegar gróður er settur á lóðarmörk er rétt að hafa tilganginn í huga. Gróðurinn þarf væntanlega að veita okkur skjól fyrir vindi en jafnframt að hlífa okkur fyrir forvitnum augum. Gróðurinn má samt ekki vera það hávaxinn að hann kasti of miklum skugga á lóðina og alls ekki á lóð nágrannanna. Hann má heldur ekki vera þannig að hann vaxi inn í gönguleiðir utan lóðarmarka. Oftast getur fullfrískt fólk með góða sjón komist hjá því að ganga á greinar en öðru máli gegnir með sjónskerta og erfitt getur verið að ferðast um gangstéttir með barnavagna eða í hjólastól ef gróður vex inn á þær. Einnig þarf að hafa í huga að gróður valdi ekki hættu með því að skyggja á umferð eða skilti við gatnamót. Ætíð ætti að kappkosta að haga gróðursetningu þannig að gróður valda ekki umferð fólks og farartækja neinum vandræðum.

Margar leiðir eru til að forðast að gróður á lóðarmörkum trufli umferð. Hér er gljámispill, Cotoneaster lucidus, uppi á brúninni en tveir klónar af loðvíði, Salix lanata, nær gangstéttinni. Neðst fær einhver hnoðrategund, Sedum, að lífga upp á grjótið. Þetta er dæmi um hvernig hægt er að planta gróðri þannig að hann valdi engum óþægindum en lífgi upp á umhverfið og veiti skjól. Mynd: Sig.A.

Í sumum tilfellum er ekki endilega víst að svæðið innan lóðarmarkanna sé hugsað sem sérstakur íverustaður. Þá er tilvalið að hafa lágvaxinn gróður sem fegrar umhverfið þótt hann myndi ekki mikið skjól. Lágvaxinn gróður getur einnig farið prýðilega í brekkum sem liggja að mörkum lóða.

Mynd frá litlum bæ í Skotlandi sem heitir Glenfarg. Nær má sjá fremur lágvaxinn gróður sem ekki skyggir á. Fjær má sjá garð með hefðbundnu limgerði sem ætlað er að skapa einkarými í skjóli fyrir umferð fólks og bíla. Mynd: Sig.A.

Annar tilgangur, sem gott er að hafa í huga, er sá að það sé fallegt, gott og gaman að koma heim, hvenær ársins sem er. Þar getur gróður skipt sköpum.

Dæmi um sígrænt beð við heimkomu. Í þessu tilfelli var lögð áhersla á fjölbreyttar einitegundir, Juniperus spp. Fyrri myndin tekin skömmu eftir að gróðursett var í beðið, hin snemma vors nokkrum árum síðar. Undir mölinni er jarðvegsdúkur þannig að ekkert þarf að illgresishreinsa. Myndir: Sig.A.

Sama svæði og á myndinni hér að ofan. Ekki er verra að hafa litla tjörn og gosbrunn eins og sjá má á myndinni. Fremst eru sígrænir hnoðrar en skriðmispill er báðum megin við þrepin. Mynd: Sig.A.

Hvernig gróðri á lóðarmörkum er fyrir komið ræðst mjög af hefðum. Algengast er að planta einni tegund í heilt limgerði og stýra vexti með klippingu. En það þarf ekkert endilega að vera þannig. Vel má hugsa sér tvær eða jafnvel margar tegundur runna á lóðarmörkum og á milli þeirra má koma fyrir fjölæringum.

Í þessum garði í Hafnarfirði tók eigandinn í burtu brekkuvíði, Salix sp., sem var úr sér sprottinn og ljótur. Í hans stað setti hann ýmsar tegundir runna og klippti þá eins og sjá má. Fjær má sjá ýmsar tegundir. Mynd, upplýsingar og umhirða: Aðalsteinn Jörgensen.

Að sjá en sjást ekki

Mannskepnan er merkileg dýrategund. Í okkur blundar enn erfðaefni frummannsins sem fær okkur til að taka mið af hugsanlegum hættum og væntanlegri bráð. Það á sennilega sinn þátt í því að flest viljum við helst setjast niður þar sem við erum ekki mjög áberandi en sjáum aðra vel. Við setjumst gjarnan með bakið í gróður, ef hann er fyrir hendi, eða annað skjól. Frá setstað viljum við gjarnan sjá yfir einhverja flöt eða hafa eitthvert útsýni yfir eitthvað sem okkur þykir fallegt þótt við sitjum sjálf í skjóli. Þetta sést víða. Fáir setjast á bekki í langan tíma í almenningsrýmum nema það sé eitthvert skjól að baki, svo dæmi sé tekið. Borðin í miðjum matsal eða á kaffihúsi eru lengur auð en borðin sem eru næst veggjunum og svo mætti áfram telja. Gróður á lóðarmörkum þarf að taka mið af þessari hvöt okkar. Hann þarf helst að skýla fyrir forvitnum augum en samt að vera þannig að við sjáum yfir hann. Stundum er þetta algerlega óframkvæmanlegt en tilhneigingin er fyrir hendi. Við getum líka skipulagt garðinn þannig að í honum sé skjól þannig að við getum notið fegurðarinnar innan garðsins í skjóli.

Blandað runnabeð á lóðarmörkum. Mörgum þykir skemmtilegra að hafa fjölbreytta runna frekar en eina tegund. Mynd: Sig.A.

Skógarjaðrar

Ein leið til að hugsa um gróður á mörkum lóða er að líta á hann sem skógarjaðar. Gróður á lóðarmörkum og skógarjaðrar gegna sama hlutverki á margan hátt. Skógarjaðrar skýla skóginum á meðan gróður á lóðarmörkum skýlir garðinum. Í skógarjöðrum eru runnar, stærri tré og fjölærar plöntur. Vel má skipuleggja lóðarmörkin þannig. Í skipulögðum skógarjöðrum eru gjarnan margar tegundir plantna og þannig má það alveg vera á mörkum lóða. Þar má hafa fjölbreytta runna sem vaxa mismunandi hratt, en einnig stór tré sem veita meira skjól og fjölæringa sem þekja jarðveginn. Slíkir skógarjaðrar skapa mjög vænlega staði fyrir fuglalíf af ýmsum toga. Við segjum frá þessu í sérstökum undirflokkum hér á eftir.

Tvær myndir úr sama garðinum sem sýna gróður á lóðarmörkum sem minnir á skógarjaðar. Trjátegundirnar eru garðahlynur, Acer pseudoplatanus, og brúneik, Quercus robur, en undir þeim eru fjölbreyttir runnar og fjölæringar. Myndir: Sig.A.

Tré á lóðarmörkum

Þegar trjám er plantað á mörkum lóða er gott að hafa það í huga að þau geta tekið upp á því að stækka. Því þarf að ætla þeim gott pláss. Í litlum görðum getur verið heppilegra að planta lágvaxnari trjám, svo sem ýmsum reynitegundum, Sorbus spp. Ef plássið er nægilegt má planta stærri trjám en stór tré varpa miklum skugga. Gott er að hafa það í huga að trén eiga ekki að valda erjum. Þau eiga hvorki að skyggja á garða nágranna né heldur valda hættu í umferð. Þau þurfa að vera nægilega langt frá lóðarmörkum til að vaxa ekki inn í göngu- eða ökuleiðir þeirra sem fram hjá fara. Stundum má bjarga því með klippingu. Krónur trjáa mega teygja sig yfir gangstéttir ef þær trufla ekki umferð gangandi, hjólandi eða keyrandi fólks. Stór tré geta sett mikinn svip á umhverfið, dregið úr umhverfishávaða og bætt loftgæði. Ekki veitir af hjá þjóð sem helst vill aka um á nagladekkjum.

Hér hefur fjölbreyttum runnum og trjám verið komið haganlega fyrir. Mynd: Sig.A.

Í þessu sambandi má minna á að sígræn barrtré skýla allt árið. Því hafa þau meiri áhrif á hljóðvist á ársgrundvelli en lauftré. Þau draga einnig meira úr vindi á vetrum en lauftré. Má minna á að samanburður á vindmælingum í Keflavík og Reykjavík allt frá 1960 sýna að dregið hefur verulega úr vindi í Reykjavík, sérstaklega á sumrin þegar tré eru allaufguð. Í Keflavík hefur dregið mun minna úr vindi, enda eru færri tré þar. Vel getur farið á að hafa nokkrar tegundir trjáa saman nálægt lóðarmörkum. Þannig er það gjarnan í skógarjöðrum.

Fjölbreyttur gróður veitir gott skjól og dregur úr hljóð- og loftmengun. Mynd: Sig.A.

Tré sem teygja sig yfir í næsta garð

Stundum kemur það fyrir að tré, sem vaxa á lóðarmörkum, teygja bæði greinar sínar og rætur yfir í næsta garð. Þetta með ræturnar sést til dæmis þar sem blæöspum, Populus tremula, hefur verið plantað. Þær geta sem best sent rótarskot yfir í næstu garða. Það sem ekki er á hreinu er hver á greinarnar sem teygja sig yfir lóðarmörkin. Má sá sem á næsta garð klippa og fjarlægja greinar sem ná inn í garð hans, eða tilheyra þær eiganda trésins? Þarna er lagaleg óvissa en víða um heim hafa verið samdar reglur um þetta. Þær eru misjafnar eftir löndum og jafnvel eftir borgum. Hver á laufin sem falla af stórum trjám á haustin?

Ástæða þess að þetta hefur verið rætt töluvert í útlöndum er ekki síst sú að þar vaxa stundum eplatré, Malus spp., eða önnur ávaxtatré nálægt mörkum lóða. Hver á eplin á greinum sem teygja sig yfir í næsta garð? Sums staðar er það þannig að eigandi trésins á eplin á trénu þótt greinarnar séu í næsta garði, en þegar eplin falla eru þau eign garðeigandans. Annars er allur gangur á þessu og svona mál hafa ratað fyrir dómstóla. Sem betur fer tekst þó í flestum tilfellum að leysa svona mál í sátt, hvort heldur trén bera ávexti eður ei.

Þetta tré teygir sig yfir alla gangstéttina og yfir að umferðargötunni án þess að valda neinum vandræðum. Mikilvægt er að gróður valdi ekki vandræðum. Þess vegna þarf stundum að skora á lóðarhafa að snyrta gróður sem nær út fyrir lóðarmörk. Mynd: Sig.A.

Um mikilvægi stórra trjáa

Mikilvægi trjáa verður seint ofmetið í borgarumhverfi. Í þessari skýrslu frá Norrænu ráðherranefndinni er bent á þetta mikilvægi og sett fram regla sem kallast 3+30+300 og við höfum áður fjallað um. Hún felur í sér að frá hverjum íverustað, heimilum, vinnustöðum og annars staðar þar sem fólk dvelur skuli alltaf sjást hið minnsta þrjú stór tré. Laufþekja í hverju hverfi á aldrei að vera minni en 30% og hvergi skuli vera lengra en 300 metrar að næsta græna svæði. Þessi regla segir töluvert til um mikilvægi trjágróðurs fyrir lýðheilsu. Stór tré hafa meiri áhrif á umhverfið en lítil tré og áhrifasvæði þeirra er stærra. Þau hafa að jafnaði meiri laufmassa (eða barrmassa ef það orð er til) þannig að þau hreinsa loftið betur. Þau draga meira úr vindi en lítil tré og sjónræn áhrif eru meiri. Því ætti alltaf að fara varlega í að höggva niður stór tré. Slíkar framkvæmdir eru óafturkræfar og varanlegar. Aftur á móti er sjálfsagt mál að klippa tré og forma þannig að þau valdi ekki öðrum tjóni eða hættu.

Vistþjónusta þessara trjáa á Akureyri er mjög mikil. Þau bæta heilsu og líðan íbúanna. Fara ætti varlega í að fjarlægja stór tré. Mynd: Sig.A.

Runnar

Algengast er að planta einni tegund runna á lóðarmörkum, til dæmis blátopp, Lonicera caerulea, viðju, Salix myrsinifolia ssp. borealis, brekkuvíði, Salix sp., eða einhverju öðru sem þarf mikla klippingu. Óklipptir runnar á lóðarmörkum geta truflað umferð gangandi vegfaranda. Því skapa svona runnar á lóðarmörkum töluverða vinnu. Enn meiri verður vinnan ef plantað er hraðvöxnum víðitegundum, Salix spp. sem þarf að klippa oftar. Þó er óvíst að svona limgerði skapi meiri vinnu en þegar skjólveggir eru reistir á lóðarmörkum. Það er mikil vinna að reisa slíka veggi og á þá þarf að bera fúavörn. Óvíst er að það taki minni tíma en að klippa limgerðin. Annars má segja að helsti munurinn á runnum og skjólveggjum sé sá að runnarnir eru úr lifandi viði, en skjólveggirnir úr dauðum. Að auki hafa runnarnir meiri áhrif er kemur að hljóðvist og bættum loftgæðum. Þeir skipta líka aðrar lífverur meira máli. Fuglar verpa til dæmis frekar í runna en skjólveggi en það sama á ekki endilega við um köngulær.

Mynd frá Kaupmannahöfn. Sjá má hvað þessi göngustígur er hlýlegur vegna alls þess gróðurs sem þarna er sem hvergi hindrar þó umferð. Mynd: Sig.A.

Margt fólk á erfitt með að bíða eftir að þéttir og hægvaxta runnar verði nægilega stórir til að skýla almennilega, en mun dýrara er að planta stórum runnum. Stundum má bregða á það ráð að hafa runnana tvöfalda. Önnur runnaröðin má þá vera hægvaxta en hin má vaxa aðeins hraðar. Hún veitir þá fyrr skjól. Seinna, þegar hægvaxta runnarnir eru orðnir nægilega stórir, má jafnvel klippa hina runnana niður, ef vilji er til þess.

Hér hefur runnagróður verið nýttur til að milda áferð skjólveggja. Mynd: Sig.A.

Klipping runna

Þar sem svo algengt er að hafa limgerði til skjóls á lóðarmörkum má ekki láta hjá líðast að nefna hvernig þau skal klippa. Það sést bæði hratt og örugglega hvort limgerði eru klippt af fagmönnum eða fúskurum. Hinir fyrrnefndu klippa limgerði þannig að þau mjókka gjarnan upp. Má segja að þau séu A-laga. Með því vinnst tvennt. Í fyrsta lagi hrynur snjór betur af limgerði ef það hefur þetta lag. Það er ólíklegra að bleytusnjór sligi eða brjóti svona limgerði en ef það er U- eða jafnvel V- laga. Ofan á þau getur snjór auðveldlega safnast og brotið þau og beyglað, eins og dæmin sanna. Hitt er að ef limgerðið er A-laga nær sólarljósið að skína betur á allan laufmassann. Ef lagið er annað getur limgerðið orðið skellótt að neðanverðu og skýlir þá ekki eins vel og það gæti gert. Oft má sjá að limgerði eru formklippt þannig að þau mynda nær lóðréttan vegg eða svokallað U-lag eða kassa. Ef ekki er klippt reglulega er segin saga að efstu greinarnar vaxa mest og skyggja á neðri greinarnar. Þá verður limgerðið gisið að neðan. Stundum eru limgerði klippt í kúlur eða önnur form og getur það litið mjög vel út.

Þetta fræga grenilimgerði við Austurbyggð á Akureyri er klippt í A eins og sjá má. Það skýlir allt árið, enda er greni sígrænt. Þetta lag tryggir að limgerðið heldur greinunum alveg niður að jörðu. Í þessum pistli má sjá fleiri myndir af þessu limgerði. Mynd: Sig.A.

Sunnar á hnettinum þekkist að limgerði séu klippt þannig að þau myndi kassa en á þeim slóðum er hvorki skortur á sólarljósi né ofgnótt snævar. Því hentar A-lagið mun betur hér á landi en annað lag. Önnur ástæða getur einnig orðið til þess að limgerði verða gisin að neðan. Það er þegar mikill gróður þrífst undir því þannig að hann vex upp í neðstu greinarnar og skyggir á laufið. Þá getur limgerðið orðið sæmilega þétt á haustin, þegar annar gróður er í hæstu hæðum, en á öðrum árstíðum verður það gisið.

Birkilimgerði, Betula pubescens, sem er gisið að neðan. Líklegasta skýringin er að limgerðið hafi ekki verið klippt á réttan hátt. Mynd: Hjalti Sigurjónsson.

Forskot í samkeppni

Mörgum þykir hvimleitt að standa í því að hreinsa illgresi úr limgerðum. Því getur verið heppilegt að hafa annan gróður undir og við limgerði. Einnig hefur mörgum reynst vel að hafa limgerðin sem þéttust þannig að lítið sólarljós nái undir þau. Þá versnar samkeppnisstaða amagróðursins. Sumar plöntur eru mjög þéttar og aðrar laufgast snemma. Hvoru tveggja getur hjálpað til við að losna við eða draga úr gras- og illgresisvandamálum undir limgerðum. Má í þessu sambandi nefna myrtuvíði, Salix myrsinites, sem er mjög þéttur og hleypir fáum jurtum upp með sér. Einnig má nefna að blátoppur, Lonicera caerulea, laufgast snemma og verður ekki meint af þótt hann lendi í smávægilegum vorhretum. Hélurifs, Ribes laxiflorum og kirtilrifs, R. glandulosum, laufgast einnig mjög snemma. Þessir runnar skyggja annan gróður út á vorin svo lítið verður að jafnaði um illgresi undir þeim. Á það án efa sinn þátt í vinsældum blátopps á Akureyri.

Hélurifs fær glæsilega haustliti og myndar æt ber á sumrin. Tegundin er skuggþolin og laufgast á undan flestum runnum. Því vex lítið upp úr runnunum af amagresi. Tegundin er frábær þekjuplanta sem tilvalið er að rækta undir stærri trjám á mörkum lóða. Myndir: Sig.A.

Blátoppur og hélurifs laufgast það snemma að amagróður lendir í vandræðum. Á fyrri myndinni er blátoppur og selja. Hún blómgast fyrir laufgun á sama tíma og blátoppurinn á myndinni er að verða allaufgaður. Á seinni myndinni er hélurifs sem vex undir og með víðilimgerði sem er enn ólaufgað á myndinni. Myndir: Sig.A.

Runnar í skógarjöðrum

Við segjum frá því hér aðeins ofar að líta megi á gróður á lóðarmörkum sem skógarjaðar garðsins. Vel fer á því í skógarjöðrum að hafa fjölbreytta runna sem vaxa mishratt og eru misjafnir að stærð. Það sama á við um gróður á mörkum lóða, einkum ef plássið er nægilegt. Hægt er að blanda saman fjölbreyttum runnum sem blómstra hver á fætur öðrum, gefa ber, laða að fugla, gleðja augað og veita skjól. Það getur verið nokkur vinna að koma slíkum runnum upp þannig að vel sé en þegar því er náð kallar það á furðulitla vinnu að halda þeim við. Má jafnvel segja að það sé létt verk. Þó þarf stundum að hemja þá runna sem mest vaxa til að skapa viðkvæmari runnum meira vaxtarrými. Vel fer á að inn á milli séu hávaxnari tré og fjölær blóm. Þau geta lokað svæðinu á milli runna þar sem þeir vaxa ekki saman og þar með dregið úr vinnu við að hemja illgresi. Ef moldin hefði vilja gæti hún sagt að hún vilji hylja sig. Það gerir hún með gróðri. Ef við hjálpum náttúrunni að hjúpa moldina með fjölæringum er erfiðara fyrir arfa og annan amagróður að vaxa.

Blátoppur er þéttur og laufgast snemma. Hann er sennilega algengasta limgerðisplanta Akureyrar og reyndar í mörgum öðrum bæjum um landið. Með tíð og tíma verður hann nokkuð hávaxinn ef vilji er fyrir því. Blátopp má klippa á ýmsa vegu. Hér hefur hann verið klipptur í eins konar kúlur. Innar í lóðinni sér í blómaskrúð og trjástofna. Mynd: Sig.A.

Það má vel klippa runna í blönduðum beðum, til dæmis til að yngja þá upp. Þá er gott að hafa í huga að þegar runnar eru stífklipptir eru líkur á að blómvísarnir séu klipptir í burtu. Þess vegna blómstra limgerði mun minna en sömu runnar ef þeir væru óklipptir.

Runnar, tré og fjölæringar mynda eina heild innan við blátopp sem skýlir öllu saman. Mun minni vinna er að halda þessu við en vinnan sem er í því fólgin að slá grasflötina. Garðeigandinn gat að auki sett grasið úr garðinum á milli runnanna í stað þess að fara með það í burtu. Þar breyttist það í næringu fyrir gróðurinn. Mynd: Sig.A.

Fjölæringar

Oft er fjölæringum plantað þannig að hver og einn fær gott rými og á milli þeirra er ber mold. Slík beð kalla á mikla vinnu og þannig er það ekki hjá náttúrunni. Á lóðarmörkum kemur vel til greina að planta fjölbreyttum fjölæringum með eða án trjáa og runna eins og sýnt er hér að ofan. Þeir mega gjarnan verða nokkuð háir. Þeir skyggja þá á moldina þannig að hún þornar ekki um of og gras og annað amagresi á erfitt með að vaxa upp. Það er helst að gras nái að skríða inn í jaðrana frá grasflötinni. Á slíkum lóðarmörkum þarf aðeins að hreinsa til á vorin en annars eru slík beð nokkuð sjálfbær. Þar sem landið er ófrjórra, til dæmis í möl, má gjarnan planta lágvöxnum plöntum sem líkar vel við slíka vist.

Til er mikill fjöldi hnoðra, Sedum spp. og annarra lágvaxinna jurta sem fara vel við lóðarmörk. Myndir: Sig.A.

Grasflatir og gróður á lóðarmörkum

Eitt af því sem garðræktendur þurfa að gera er að slá grasflatirnar. Ef til vill er það minni vinna en að losna við grasið. Þarf jafnvel að keyra það langar leiðir til að losna við það. Það hlýtur að teljast sóun. Hægt er að jarðgera allan garðaúrgang í þar til gerðum tunnum eða kössum. Ef að auki er gróður á lóðarmörkum sem minnir á skógarjaðra, má sem best losna við grasið með því að setja það á milli fjölæringa og undir runna. Þar hjálpar það við að halda amagresi niðri og virkar að auki sem áburður fyrir runnana og blómin. Eftir því sem gróðurinn myndar meiri heild sést minna í grasið. Þess vegna geta svona beð á lóðarmörkum sparað mikla vinnu sem annars færi í það að slá gras og losna við það.

Blönduð beð með runnum og fjölæringum. Svona beðum fylgir lítil umhirða nema í byrjun og upplagt er að koma slegnu grasi af grasflötinni fyrir á milli fjölæringanna. Myndir: Sig.A.

Gróður á mörkum minni garða

Nú er í tísku að skipuleggja ný hverfi á þann hátt að garðar verða minni og minni. Gróðurinn í slíkum görðum þarf að taka mið að því. Oft eru búin til beð með fjölbreyttum en lágvöxnum gróðri í slíkum görðum og inn á milli eru lágvaxnari tré sem hjálpa til við að laga hljóðvist og draga úr loftmengun. Eins og með annan gróður á lóðarmörkum geta vel skipulögð beð dregið mjög mikið úr vinnu garðeiganda. Á markaði má alltaf finna meira og meira úrval runna og fjölæringa sem henta í svona garða og það er gráupplagt að ganga um sæmilega gróin hverfi eða um grasagarða til að fá hugmyndir.

Hvort sem garðar eru stórir eða litlir má hafa fjölbreyttan gróður á jöðrum þeirra. Myndir: Sig.A.

Gróður nálægt útidyrum

Flest okkar koma heim til sín flesta daga ársins en við notum garðinn til útivistar varla nema í hæsta lagi fjóra mánuði á ári. Því skiptir gróður nálægt útidyrum miklu máli. Það er gott að koma heim þar sem hlýlegur gróður tekur við okkur. Þetta er meginástæða þess að vel getur farið á að hafa sígrænan gróður eða gróður sem er með fallegan lit á sprotum sem næst útidyrum. Svo má auðvitað lífga upp á svipinn með blómgróðri, jafnvel sumarblómum þessa fjóra mánuði sem þessar plöntur vekja aðdáun. Hvaða sígrænu plöntur þetta eru fer meðal annars eftir skjóli og birtu við útidyrnar. Til eru viðkvæmar plöntur sem þurfa gott skjól og mikið ljós eins og til dæmis lárheggur, Prunus laurocerasus, en einnig plöntur sem vilja helst vera í skugga. Sumt fólk er svo heppið að geta haft stór og falleg barrtré nálægt útidyrum á meðan aðrir verða að láta sér duga litla krúttrunna. Allt getur þetta bætt umhverfið og látið okkur líða betur.

Þrjár vetrarmyndir. Á fyrstu myndinni má sjá mjallhyrni, Cornus sericea, og myrtuvíði, Salix myrsinites. Þær tegundir setja svip á umhverfið allan veturinn eins og sjá má. Miðmyndin sýnir hvernig snjór skreytir blandað runnabeð. Lokamyndin sýnir lárhegg, Prunus laurocerasus, í snjó. Hann er einn af þessum sígrænu krúttrunnum sem alltaf eru að verða vinsælli og vinsælli. Pistill um tegundina verður birtur í vor. Myndir: Sig.A.

Að lokum

Hér höfum við látið hugann flögra um mörk lóða eins og þau eru og gætu verið. Þetta eru fyrst og fremst vangaveltur sem gott getur verið að hafa í huga þegar gróðri er plantað en auðvitað er það fyrst og fremst smekkur hvers og eins sem ræður því hvernig gróður við viljum á lóðarmörk. Við þurfum þó að hafa ákveðna þætti í huga, svo sem hversu mikinn tíma við veljum verja í garðvinnu og að sjálfsögðu þarf að tryggja að gróður valdi ekki öðrum óþægindum. Annars er það fyrst og fremst hugarflugið sem ræður þessu. Við viljum nota tækifærið og þakka Guðríði Gyðu Eyjólfsdóttur fyrir gagnlegan prófarkalestur og Maríu Rut Dýrfjörð fyrir að stinga upp á þessu umfjöllunarefni. Vonandi fyrirgefur hún okkur hversu lengi hún þurfti að bíða eftir pistlinum. Þakkir fá einnig Jón Birgir fyrir að benda okkur á hvaða reglur eru í gildi um gróður á mörkum lóða og Aðalsteinn Jörgensen fær okkar bestu þakkir fyrir lán á mynd. Hann er fyrsti heimsmeistarinn sem lánar okkur mynd í pistla okkar.

Hér sést garður í Innbænum á Akureyri sem liggur milli tveggja gatna. Hann er gróskumikill og setur mikinn svip á umhverfi sitt. Mest áberandi er kergi, Caragana arborescens. Mynd: Sig.A.