Hagaskógrækt
- Sigurður Arnarson
- 5 hours ago
- 21 min read
Fyrir viku sögðum við frá beit í skógum, hvað ber að hafa í huga þegar skógar eru beittir og hvaða áhrif beitin getur haft. Í þeim pistli lofuðum við að birta síðar pistil um hagaskógrækt. Nú reynum við að efna það.
Hugtakið hagaskógrækt nær yfir skipulagða skógrækt sem er ætlað að bæta bithaga. Með tímanum myndast betra skjól, betri jarðvegur og jafnari jarðraki. Tilgangurinn er að auka uppskeru og hagsæld búfjár. Aukaafurð í þeirri ræktun getur svo orðið það timbur sem til fellur. Á um tveimur áratugum má gera hrjóstrugan mel að góðum beitarhaga ef rétt er að verki staðið. Til að það gangi þarf tímabundna beitarfriðun og réttar trjátegundir. Það var Pétur Halldórsson, sem setið hefur í stjórn Skógræktarfélags Eyfirðinga, sem stakk upp á að kalla slíka skógrækt hagaskógrækt. Hugtakið nær hvorki yfir alla skógrækt né skógarbeit hvernig sem hún er til komin.
Eins og við höfum sagt áður, meðal annars í pistlinum sem nefndur er hér að ofan, en einnig í pistli um birki og beit er vel mögulegt að beita skóga ef þess er gætt að ofbeita þá ekki. Þótt það sé vissulega sjaldgæft er villtum skógum enn eytt á Íslandi með beit og við erum engu bættari þótt við reynum að draga fjöður yfir þá staðreynd. Búfjárbeit sem skemmir skóga flokkum við ekki sem hagaskógrækt. Ábyrg landnýting er ekki aðeins landeigendum til hagsbóta heldur er hún í þágu loftslags, lífríkis og samfélags. Með skógi má skapa góð skilyrði fyrir beit húsdýra og því getur beinlínis verið mjög heppilegt fyrir húsdýraeigendur að rækta hagaskóga. Hún kemur vel til greina ef ákveðin skilyrði eru uppfyllt. Skógar geta stuðlað að uppskeruaukningu og veitt skjól sem stuðlar að betri orkunýtingu og vellíðan búfjár. Aftur á móti þykir okkur flestum eðlilegt að beita ekki skóga í eigu annarra án leyfis og ofbeit ætti hvergi að líðast. Því er beitarstýring lykilatriði þegar fjallað er um hagaskógrækt.
Í þessum pistli munum við skoða kosti beitar í skógum en það má þó ekki skera umfjöllun um gallana svo mikið við nögl að draga mætti þá ályktun að skógarbeit væri alltaf til bóta. Það er hún ekki. Í pistlinum skoðum við hvaða skilyrði þurfa að vera til staðar til að skógarbeit gangi upp á sjálfbæran hátt, hvaða tegundir gætu verið heppilegar og hvernig standa ber að hagaskógrækt. Því miður eru til sáralitlar rannsóknir á þessu efni á Íslandi en ýmsar vísbendingar hafa þó safnast í reynslubanka skógræktarmanna, bænda og annarra landnotenda. Með lagni getur skógrækt og beit farið saman. Þá er lykilatriði að skipuleggja skóga með beit í huga og stýra beitinni svo hvorki skógarnir né búpeningur hljóti skaða af.
Alþjóðlegt samhengi
Áhugi á hagaskógrækt hefur aukist í Norður-Evrópu á síðustu áratugum. Að hluta til stafar það af þörf á fjölbreyttari tekjumöguleikum fyrir hefðbundna matvælaframleiðendur en áhugi á meiri líffjölbreytni og almenn ást á umhverfismálum skiptir einnig máli. Þessi hugsunarháttur hefur teygt sig yfir Atlantsála og alla leið til Íslands. Gera má ráð fyrir að hugmyndafræðin muni hafa áhrif á Íslandi á næstu árum og áratugum enda eru forsendurnar þær sömu hér á landi og erlendis.
Í erlendum bókum og vefsíðum má finna umfjöllun um það sem á ensku er kallað Agroforestry. Það hefur verið þýtt sem búnaðarskógrækt á íslensku. Hún byggir á því að planta trjám samhliða hefðbundnum búskap til að auka framleiðni og sjálfbærni. Trén eiga að stuðla að aukinni líffjölbreytni og bæta hag villtra dýra og búpenings með auknu skjóli og öðrum jákvæðum áhrifum sem skógar hafa á vistkerfi jarðar enda er líffjölbreytni hvergi meiri í þurrlendisvistkerfum en í skógum. Gróflega má skipta búnaðarskógrækt í tvennt. Annars vegar ræktun skjólbelta og hins vegar ræktun trjáa í beitilandi. Það síðarnefnda köllum við hagaskógrækt.
Stundum skarast ræktun skjólbelta og hagaskógrækt dálítið en í þessum pistli beinum við augum okkar að því síðartalda. Á ensku hefur þetta verið nefnt silvopastoral systems eða woodpastures og má finna fjölbreytt efni þessu tengt með því að setja þessi hugtök í leitarglugga leitarvéla á netinu. Hugtökin ná yfir nýtingu skóglenda til kjötframleiðslu og breytir ekki öllu hvort um náttúrulega skóga eða ræktaða skóga er að ræða. Hugtakið hagaskógrækt nær þó aðeins yfir ræktaða skóga sem ætlaðir eru til beitar en beit í villtum skógum og beit án leyfis í plöntuðum skógum er annars konar skógarbeit. Sumt fólk í útlöndum hefur gengið svo langt að segja að eðlilegt megi telja að nær allur landbúnaður ætti að tengjast trjá-, skóg- og skjólbeltarækt. Það yrði til hagsbóta fyrir vatnsbúskap, húsdýrin, villta fugla, ásýnd lands og aðra ræktun. Er þó aðeins fátt eitt nefnt. Viðnámsþróttur landsins eykst og sama má segja um uppskeruna. Þegar allt er talið er svona ræktun til bóta fyrir búið sjálf. Ekki er annað að sjá en þetta eigi ekkert síður við á Íslandi en í öðrum löndum.
Á Íslandi hefur aðferðarfræði hagaskógræktar lítið verið þróuð. Birkiskógar eru gjarnan beittir með sama hætti og annað beitiland en ræktaðir skógar hafa fram til þessa lítið verið nýttir í þessum tilgangi nema þegar fé af nærliggjandi jörðum álpast inn í skógarreiti. Það er ekki það sem við eigum við er við tölum um hagaskógrækt. Til eru nokkur ljómandi góð dæmi um að skógar hafi verið ræktaðir með því augnamiði að bæta haga og auka uppskeru. Má nefna að skógarbóndinn Jóhann Frímann Þórhallsson í Brekkugerði hefur náð góðum árangri með hagaskógrækt fyrir sauðfé sitt. Má búast við aukningu á slíkum skógum á komandi árum.
Sauðfé á beit undir lerkiskermi í Brekkugerði í Fljótsdal. Jóhann stýrir beitinni og beitir skógana á vorin og á haustin. Yfir sumarið er féð á fjalli. Myndir og upplýsingar: Jóhann Frímann Þórhallsson.
Lærdómur frá Bretlandseyjum
Mikið hefur verið skrifað um skógarbeit á Bretlandseyjum á undanförnum árum. Sérstakir styrkir hafa verið í boði fyrir bændur til að hefja hagaskógrækt. Þess vegna er ágætt að skoða dæmin á þeim slóðum og hér má sjá umfjöllun um slíka styrki í Skotlandi.
Bent hefur verið á að með réttri umhirðu sé hægt að stunda hagaskógrækt þannig að ekkert dragi úr beitargildi landsins. Ef það gengur eftir ætti bóndinn að fá meira út úr landi sínu með því að rækta skóg á beitilandi. Sama á auðvitað við um Ísland. Aðrir eru ekki á eitt sáttir um ágæti þessa kerfis. Má til dæmis nefna Guy Shrubsole (2022) sem hefur bent á að stundum hraki skógunum við svona beit. Það þarf alltaf að tryggja að það gerist ekki. Við sögðum aðeins frá skrifum Shrubsole í pistli um skógarbeit, sem áður er nefndur og reyndar fleiri pistlum. Lausnin, segir Scrubsole, er meðal annars sú að endurnýja skógana með því að planta trjám og verja þau fyrstu árin. Það er einmitt leiðin sem gæti gengið hér á landi ef markmiðið er að stunda hagaskógrækt.
Kostir skógarbeitar
Ef skógar eru ekki of þéttir geta þeir myndað mjög gott beitiland. Þeir mynda afbragðsskjól og gróska í sæmilega björtum skógum er að jafnaði meiri en á berangri. Í þessu samhengi er reyndar stutt yfir í skjólbeltaræktina sem einmitt myndar skjól eins og skógarnir og stuðla að uppskeruaukningu eins og þekkt er.
Sauðfé leitar skjóls undir sitkagrenitrjám þegar hitinn verður óbærilegur á Héraði. Myndir: Sig.A.
Mælingar sem gerðar voru á uppskerumagni íslenskra gróðurlenda um langt árabil á síðustu öld leiddu í ljós að botngróður skóglendis gefur að meðaltali 2,5 sinnum meiri uppskeru en önnur gróðurlendi. Sé ársvöxtur trjánna meðtalinn er uppskeran fimm sinnum meiri ef mark er takandi á meðaltali úr íslenskum birkiskógum. (Ingvi og félagar 1983). Ársvöxtur ýmissa innfluttra trjátegunda er miklu meiri en birkisins og með réttu tegundavali má auka þennan mun töluvert beitardýrum og landeigendum til heilla.
Árið 1982 leiddu rannsóknir Ingva Þorsteinssonar og félaga í ljós að fallþungi tvílembinga jókst um 35% ef ærnar gengu sumarlangt í gamalli skógræktargirðingu á Stálpastöðum í Skorradal miðað við sambærilegar ær sem gengu í heimalandi og á afrétti. Þessi mikli munur sýnir ótvírætt áhrif landgæða á afurðir sauðfjár að sögn þeirra félaga. Það er vafalítið rétt, enda er gróskan meiri í skóginum en utan hans. Í svipuðum tilraunum sem Ingvi (1983) stóð fyrir ásamt fleirum í Hallormsstað kom í ljós að ef þungbeitt var í skógi dró mjög úr fallþunganum og verulega gekk á bestu beitarplönturnar. Í tilraununum fyrir austan var munurinn á fallþunga í og utan skóga hverfandi.
Ef skógarnir eru of þéttir getur verið dálítið vesen að beita þá, en þó enn frekar að smala þá. Því er heppilegt að hagaskógar séu grisjaðir hæfilega mikið. Slíkir skógar geta einnig verið skemmtilegir til útivistar því auðvelt er að ganga um hæfilega grisjaða skóga. Betra er að hafa það í huga frá upphafi skógræktarverkefna ef meiningin er að nýta skógana til beitar. Það sparar mikla vinnu. Áhrif trjágróðurs á nærveður ná yfir svæði sem getur verið um tíu til tuttugu sinnum hæð trjánna og því má planta nokkuð gisið í hagaskóga. Það má samt vel planta nokkuð þétt í byrjun og grisja duglega þegar kemur að því að búa til beitiland.
Aukið skjól hefur að jafnaði jákvæð áhrif á beitardýr og dregur úr orkuþörf þeirra. Einkum skiptir þetta máli þar sem veðrátta er rysjótt. Búast má við að þegar orkuþörfin minnkar en sama aðgengi er að fæðu muni fallþungi lamba aukast.
Þar sem húsdýr hafa aðgang að skóglendi má sjá hvernig skepnurnar leita skjóls í skóginum þegar á þarf að halda. Því má jafnvel kalla það dýravelferðarmál að rækta hagaskóga. Í því sambandi má benda á að sunnar í álfunni þykir sjálfsagt að veita búfénaði skjól með trjárækt. Þar eru þó hrakviðrin sjaldgæfari en hér á landi. Við þekkjum líka sjálf að til dæmis tjaldstæði eru gjarnan í skjóli trjábelta eða skóga og flestum líður vel í skógarskjóli. Það á ekkert síður við um húsdýrin.
Hagaskógar í Austurríki. Skepnurnar leita skjóls í skóginum í of miklum hita og í stórrigningum. Á seinni myndinni má sjá svæði þar sem skógur var felldur en aðliggjandi skóglendi veitir skjól. Þar sést að stundum er ekki mikill munur á skóg- og skjólbeltarækt. Myndir: Sig.A.
Mismunandi hagaskógar
Hægt er að sjá fyrir sér mismunandi tegundir af hagaskógrækt. Eftirsóttasta leiðin er fólgin í því að nýta skógana sem skjól um leið og trén eru ræktuð til timburframleiðslu. Með auknum aldri íslenskra skóga aukast líkurnar á því að þessi leið verði fær. Í sumum tilfellum eru skógunum ætlað að skýla búfé en stundum er ætlast til þess að búpeningurinn éti trjágróðurinn að hluta eða heild. Má nefna sem dæmi að elritegundin Alnus nepalensis er víða ræktuð í heiminum til eldiviðar og til fóðurs. Þar kemur sér vel að tegundin vex hratt og bindur nitur úr andrúmsloftinu með hjálp Frankia-gerla eins og annað elri. Það gerir það að verkum að lauf þess eru mjög næringarrík og svarðnautar elrisins vaxa vel. Áður fyrr var bæði birki og víðir á Íslandi slegið til að afla fóðurs. Var það kallað laufhey. Á það er minnst í þessari grein um loðvíði og má nefna sem dæmi þessa litlu tilvitnun í Björn í Sauðlauksdal frá árinu 1783. Hér er hann að tala um loðvíði sem hann kallar sandvíði:
„Lauf þessa vídis er her slegid med liá, og er gott fiár-fódur, þó er hann þarfari at binda jard-veg, og því læt eg miøg spara slátt hanns.“ (Björn Halldórsson 1783).
Fyrst við nefnum laufhey má geta þess að vísan sem hér fer á eftir er eignuð Guðrúnu Júlíusdóttur sem lést aðeins fimmtán ára gömul úr lömunarveiki árið 1924. Hún bjó í Litlanesi í Múlasveit í Austur-Barðastrandarsýslu. Vísuna kvað hún við heyskap á fjalli með föður sínum. Þar hefur verið slegið laufhey ef marka má vísuna.
Víðir tánast, lauf í laut,
lýða skánar hagur,
prýðir Ránar bláu braut
blíður mánudagur.
Sem betur fer er það aflagt að afla laufheyja en það minnir dálítið á það þegar tré og runnar í útlöndum eru ræktuð til átu fyrir búfé. Þegar vetrarbeit var á Íslandi var fé gjarnan beitt á skóga og ætlast til að runnar og tré yrðu étnir þegar lítið annað var að hafa. Það gekk oftast eftir en skógarnir spilltust stórlega.
Algengasta formið á svona skógrækt í heiminum er að rækta tegundir sem eru bitnar en stýra beitinni þannig að trén nái samt að vaxa upp. Þá verða þau oftast að margstofna runnum sem upplagt er að nýta sem eldivið.
Beit í skjóli
Algengt er að skjólbeltum sé ætlað að skýla búfé og auka uppskeru. Það sama má auðvitað gera með skógum. Sjá má fyrir sér að nýta megi skógarskjólið á ákveðnum árstímum þegar þörfin fyrir skjólið er hvað mest. Einkum á þetta við á vorin og síðla hausts. Í pistli okkar um skógarbeit kom fram að það er sami tími og trjánum er mest hætta búin af þungri beit. Því verður að gæta þess að beitardýrin séu ekki of mörg á flatareiningu og trén séu nægilega stór. Hvort tveggja dregur úr líkum á skaða. Þetta minnir okkur, enn og aftur, á gildi beitarstýringar. Ávinningur hagaskóga, til dæmis uppskeruaukning og aukaafurðir, getur tapast ef beitarstýring ferst fyrir.
Við viljum líka nefna að stundum hefur beit húsdýra verið notuð til að draga úr grasvexti þannig að ung tré fái forskot í samkeppninni. Þetta er þó mjög tvíeggjað. Um leið og bestu bitarnir eru búnir er hætta á að búfénaðurinn snúi sér að hinum ungu trjám. Þá er verr af stað farið en heima setið. Þar sem bændur hafa náð tökum á svona ræktun hefur þetta þó gefið prýðisgóða raun, til dæmis í jólatrjáarækt. Þegar um lauftré er að ræða gengur best í útlöndum þegar sérstökum hólkum eða neti er komið fyrir í kringum trén til að verja þau.
Hagabeit og viðarnytjar
Ef hugmyndin er að rækta skóga til viðarframleiðslu fá trén að vaxa upp þéttar en í hagaskógum og því er skuggavarpið meira og þar með minni uppskera á flatareiningu í skógarbotni. Á móti kemur að viðargæðin verða betri. Best er ef ákveðið er strax í upphafi hvort til standi að beita skóga og gera þannig greinarmun á timburskógrækt og hagaskógrækt þegar trjám er plantað. Í hagaskógum þarf að vera gott bil milli trjáa svo nægilegt ljósmagn komist í skógarbotninn. Ef til vill má planta með tveggja til þriggja metra millibili eða sem næst 2500 plöntum á hektara og grisja eftir þörfum til að hafa skóginn nægilega bjartan. Þannig má fá gómsætar beitarplöntur í skógarbotninn. Annars eru ýmsar tölur í gangi þegar kemur að þéttleika trjáa í hagaskógrækt en reynslan mun skera úr um hvað hentar best á hverjum stað.
Sauðfé á beit innan skógræktargirðingar þar sem meðal annars má sjá lúpínu. Sumar þeirra virðast innihalda minni beiskjuefni en flestar. Þau efni nýta plönturnar sér til varnar. Seinni myndin sýnir eina plöntu sem virðist framleiða lítið af beiskjuefnum og er greinilega gómsæt. Einu sinni var reynt að rækta lúpínur sem beitarplöntur. Það gekk ekki. Myndir: Sig.A.
Þegar tré vaxa upp í gisnu skóglendi er minni þrýstingur á hvert tré til að vaxa upp á við. Þess í stað verður mikill greinavöxtur hjá mörgum tegundum þegar hvert tré breiðir úr sér til að nýta vaxtarrýmið sem best og draga úr hugsanlegri samkeppni við önnur tré. Þetta getur verið galli vegna lakari viðargæða. Timbrið getur orðið kvistótt og hæðarvöxtur minni en ella. Að auki eykur svona vöxtur skuggaáhrif. Tré mega ekki keppa um of við beitargróðurinn um ljós ef botngróður á að verða ríkulegur. Því er mjög mikilvægt að uppkvista tré í slíkum reitum. Þá eru stærstu og neðstu greinarnar sagaðar af. Við það verður minna um stóra kvisti sem rýra timburgæði trjánna og meiri birta kemst í skógarbotninn. Ef skógarreitir eru skipulagðir og meðhöndlaðir á þennan hátt geta trén orðið kærkomin aukaafurð. Aðalafurðin verður uppskeruaukning, betra skjól og betri nýting fæðu fyrir búpeninginn. Í svona skógrækt er hægt að bera áburð á beitilandið með venjulegum áburðardreifara ef vilji er til þess. Mun það gagnast bæði beitargróðri og trjám. Þá verður að hafa í huga að tré sem borið hefur verið á og eru í góðum þrifum eru líklegri til að vera étin en tré sem eru í lakari vexti. Næringarefnainnihald trjáa ræðst meðal annars af þeim áburðarefnum sem þau ná til. Plöntur í góðum vexti eru miklu ofar á vinsældarlistanum en trjáplöntur í verri þrifum.
Tegundir trjáa
Eins og í annarri skógrækt þarf að huga vel að tegundavali. Aðstæður á hverjum stað, frjósemi og mismunandi landslag geta kallað á notkun mismunandi tegunda. Rétt er einnig að hafa í huga að í hagaskógrækt er ekki endilega víst að sömu tegundir og í hefðbundinni nytjaskógrækt henti best. Á fyrri hluta þessarar aldar var í gangi verkefnið Nytjaland (Fanney og félagar 2014). Það var samstarfsverkefni sem fram fór á vegum Landbúnaðarháskóla Íslands, Landgræðslu ríkisins, Bændasamtaka Íslands og Landbúnaðarráðuneytisins. Samkvæmt þeirra niðurstöðum eru lítt gróið land og rýrt mólendi algengasti gróðurflokkur Íslands. Því eru mestar líkur á að þannig land sé valið til skógræktar. Þá þarf að rækta nægjusamar tegundir sem hafa góð áhrif á vöxt botngróðurs. Tegundirnar þurfa að hleypa miklu ljósi í skógarbotninn og ekki vera of lostætar. Gott er að þær myndi þykkan börk til að minnka líkurnar á sárum ef búfénaður nagar trén, stangar þau eða notar sem klórur. Sú trjátegund sem hentar hvað best fyrir allt þetta er lerki. Sennilega er stafafura í öðru sæti og má nota hana þar sem lerki dugar ekki. Í frjórra landi gætu aðrar tegundir hentað jafnvel eða betur. Má nefna sitkagreni sem dæmi.
Sums staðar hefur einnig gefist ágætlega að rækta birki í hagaskógrækt. Það er þó umtalsvert skammlífara en lerki, greni og stafafura og því þarf að huga fyrr að endurnýjun þess en hinna tegundanna. Birki er að jafnaði eftirsótt beitarplanta, einkum ef það er í góðum vexti. Því er best að beita ekki birkiskóga fyrr en þeir eru komnir vel á legg. Nánar má lesa um birki og beit í þessum pistli.
Rétt er að hafa í huga að auðvitað getur sauðfé skaðað ungar plöntur þótt þær séu ekki taldar ofarlega á vinsældarlistanum. Þess vegna má ekki beita hagaskóga fyrr en þeir eru komnir vel á legg.
Gjarnan eru valin kvæmi og tegundir trjáa sem hafa fremur upprétt vaxtarlag til að draga úr skuggamyndun. Það er til dæmis mikill munur á vaxtarlagi asparklóna. Margar trjátegundir hafa jákvæð áhrif á frjósemi lands. Erlendis þekkist til dæmis að nota elri í hagaskógrækt til að nýta áburðaráhrifin. Reyndar er full ástæða til að nota elri í allri skógrækt í þeim tilgangi á Íslandi. Það má telja galla við elrið að börkur þess er þunnur og þolir illa álag af þeim sökum. Það eykur hætta á skemmdum. Einnig hefur sýnt sig að lerki eykur grasvöxt þar sem það vex og reyndar einnig birki og fleiri tegundir. Sjálfsagt er að nýta þessi áhrif.
Það er sjálfsagt að auka frjósemina í svona skógrækt með því að nota belgjurtir þar sem það á við. Þær eru mjög mismunandi þolnar fyrir beit og þarf að velja þær með það í huga. Það má til dæmis nota alaskalúpínu, seljahnútu eða hvítsmára með góðum árangri. Það ætti að stuðla að betri vexti trjánna og gróskumeiri undirgróðri. Víða um heim skipa belgjurtir mikilvægt hlutverk sem fóðurjurtir um leið og þær virka sem áburðarverksmiðjur.
Belgjurtir. Fyrri myndin sýnir rauðsmára, Trifolium pratense, sem bitinn hefur verið af sauðfé þannig að tekið hefur fyrir fræmyndun. Betra er að stýra beitinni þannig að smárinn fái að mynda fræ. Seinni myndin sýnir þurran mel þar sem ýmsum smávöxnum belgjurtum var sáð. Þess vegna eykst grasvöxturinn svona. Sömu áhrif nýtast trjánum til vaxtar og gerir landið eftirsótt til beitar. Til vinstri á seinni myndinni má sjá dautt lerki. Ef til vill drap beitin þetta tré. Myndir: Sig.A.
Mismunandi þol
Virk beitarstýring er alltaf nauðsynleg í hagaskógrækt. Ef beit er farin að skaða tré og skóga þarf fjáreigandinn vitanlega að bregðast við. Hann þarf að þekkja merki ofbeitar og alltaf að vera tilbúinn að grípa inn í ef þess gerist þörf. Það ætti ekki að verða vandkvæðum bundið því samkvæmt Hafliða Halldórssyni (2025), framkvæmdastjóra upprunamerkisins Íslenskt lambakjöt, fylgjast bændur með hverju dýri og vinna í takt við náttúruna.
Þær tegundir sem ræktaðar eru á Íslandi eru misjafnlega viðkvæmar fyrir beit og nagi. Reyndar eru flestar tegundir viðkvæmar fyrir nagi og sár á berki auðvelda sjúkdómsvaldandi sveppum að komast inn fyrir varnir trjáa. Flestar tegundir fara að mynda þykkari börk þegar þvermál stofna er komið yfir tíu cm. Eftir því sem börkurinn er þynnri, því líklegra er nag til að valda tjóni á trjánum.
Af okkar helstu tegundum er rússalerki einna minnst eftirsótt af sauðfé þótt vissulega þekkist beitarskemmdir á þeirri tegund eins og öðrum. Óhætt ætti að vera að beita á unga lerkiskóga ef nægt annað er að hafa, beitin er létt og ekki er borið á lerkið.
Skóga með trjátegundum sem eru eftirsóttar af sauðfé ætti aldrei að beita fyrr en toppsprotarnir eru komnir vel yfir hámarksbithæð fjárins. Þetta merkir að ef til stendur að rækta hagaskóga er best að sleppa því að rækta fremur lágvaxna runna í skógarskjólinu, nema ef þeir hafa þyrna sér til varnar eða hugmyndin er að beitardýrin fái að éta þá.
Vænir dilkar í skóglendi innan Héraðsskógagirðingarinnar í Skriðdal. Ekki var ætlast til að fé gengi í þessum skógi. Beitin skaðar ekki stærri tré en skemmir minni tré og eyðileggur runna. Víðir, reynir, elri og fleiri tegundir sem þarna voru og höfðu ekki náð að vaxa upp fyrir bithæð sauðkindanna eru nær allar horfnar. Þó eru á því undantekningar. Seinni myndin sýnir bitna víðiplöntu sem enn tórir. Því má vel halda því fram að núverandi beit skaði ekki þennan skóg að ráði því flest þau tré eru horfin sem féð gat drepið með nagi sínu. Hægt er að planta skógum og nýta þá til beitar en ekki þola allar trjátegundir eða allir skógar beit. Mynd: Sig.A.
Ræktaðir skógar og beit
Ef gert er ráð fyrir beit í skógum er best að hafa það í huga allt frá fyrstu tíð. Það er ekki alltaf heppilegt að ákveða að beita skóga sem aldrei voru hannaðir með það í huga.
Beitarfriðun er talin óumflýjanleg í upphafi hagaskógræktar. 100 ára reynsla hefur kennt okkur það. Í grein frá árinu 1916 sagði Jakob H. Líndal að telja mætti að í þremur görðum af hverjum fjórum, þar sem trjám hafi verið plantað, hafi trén verið eyðilögð af sauðfé. Því setti hann fram þetta heilræði: Heldur engan trjáreit en illa girtan.
Ef beita skal sauðfé á skóga þarf að bíða þar til tré hafa náð að minnsta kosti rúmlega 120 cm hæð til að vernda toppsprota trjánna og til að draga úr líkum á skemmdum á stofni. Gera má ráð fyrir að létt beit geti hafist í ræktuðum skógi við um 12 ára aldur. Ef til stendur að beita nautgripum þurfa trén að vera hærri og lauftré koma þá varla til greina. Slík beit þekkist varla í íslenskum skógum. Að auki skiptir beitarálag auðvitað miklu máli. Eftir því sem beitarálagið er meira eykst hættan á skemmdum. Einnig skiptir beitartíminn miklu máli eins og nefnt var í fyrri pistli. Ef beitin stendur lengi yfir hefur hún meiri áhrif en ef beitin varir aðeins hluta úr sumri. Ef til vill þykir einhverjum dálítið langur tími að bíða í rúman áratug eða jafnvel tvo eftir að skóginum er plantað og þar til hægt er að beita skóginn. Á þeim tíma ætti gróskan að aukast ef rétt er staðið að málum og eftir það má eflaust beita skóginn í marga áratugi ef um langlífar tegundir er að ræða. 12 ár eru mjög skammur tími í lífi skógar.
Þrátt fyrir að fyrir liggi að hagaskógrækt geti fylgt ýmsir kostir verður að hafa í huga að með henni kann öðrum möguleikum að vera fórnað eða dregið verulega úr þeim. Það þarf ekki endilega að vera galli en það má ekki gleymast. Enn og aftur má þó nefna að með góðu skipulagi getur þetta allt saman gengið. Sums staðar leggja ræktendur upp úr því að rækta runna í skógunum. Þar skipa þeir annað hæðarlagið í skóginum en að auki má rækta þá til dæmis í jöðrum, undir rafmagnslínum og við rjóður. Þar koma berjarunnar og hvers kyns skrautrunnar sterkir inn. Ef ætlunin er að rækta hagaskóga er rétt að sleppa skrautrunnum. Aftur á móti getur þetta allt saman gengið ef beitinni er stýrt og beitarálagið er viðunandi. Við fjölluðum aðeins um þetta í pistli okkar um skógarbeit sem áður er nefndur og vísum í þann pistil til frekari fróðleiks og upplýsinga.
Þrátt fyrir það sem stendur hér að framan má vel hugsa sér fjölbreytta notkun skóga og þar með talið hagaskóga. Almennt má segja um skóga að þeir auki frjósemi vistkerfanna og veiti margvíslega vistþjónustu. Þeir veita meðal annars skjól sem má vel nýta til að koma upp afgirtum beitarhólfum eins og þekkist meðal siðaðra þjóða þótt meginmarkmið skógræktarinnar sé ef til vill annað.
Niðurstaðan er því sú að hagaskógar geta vel gengið ef varlega er farið og aukin beitarstýring viðhöfð. Meginhluti skóga verður þó seint beitarskógar og markmið skógræktar geta verið önnur. Til að sambúð beitar og skóga fari sem best er heppilegt að koma á vörsluskyldu búfjár og best er að hagaskógar séu sérstaklega hannaðir og ræktaðir með beit í huga.
Vonandi verða frekari rannsóknir gerðar í framtíðinni til að auðvelda verkefnið.
Sjálfbær nýting hagaskóga
Þegar ákveðið er að nýta land til skógræktar og beitar er rétt að friða landið uns skógurinn hefur náð ákveðinni hæð eins og að framan greinir. Við friðunina má gera ráð fyrir að öllum gróðri fari fram. Ekki er ólíklegt að til dæmis loðvíðir, blágresi og mjaðjurt eða aðrar lostætar plöntur fari að sjást í hinu friðaða landi ef það er sæmilega frjósamt. Þegar beitin hefst að nýju verður að gera ráð fyrir að hún hafi áhrif á vistkerfið. Ef beitin skaðar trén er hún auðvitað of mikil. Létt beit getur aftur á móti verið til bóta. Hún getur flýtt hringrás næringarefna og auðgað botngróður. Svo þarf að hafa í huga að beitin getur orðið til skaða þótt ekkert sjái á trjánum, fljótt á litið. Með mikilli beit má búast við að næringarefni verði fjarlægð úr vistkerfinu og tegundasamsetningin breytist. Ef of mikið er beitt dregur úr frjósemi skógarins og þar með vexti hans (Shrubsole 2022).
Þetta getur orðið torsótt að meta. Þegar við það bætist að skógarnir eru oftast miklu frjósamari en nauðbeittir móar, sem við þekkjum svo víða, getur orðið erfitt að viðurkenna að beit sé á mörkum ofbeitar. Þótt dragi úr frjósemi skóga vegna beitar má vel vera að þeir verði samt frjósamari en móarnir. Til að tryggja að skógar séu ekki ofbeittir mætti nýta þann gróður sem birtist við friðun sem einhvers konar mælikvarða eða vísiplöntur til að meta beitarálag. Fækki gómsætum beitarplöntum má gera ráð fyrir að þanþol vistkerfanna sé við það að minnka.
Mikilvægur þáttur í hagaskógrækt er fólgin í því að forðast síbeit í haglendinu. Það ætti að vera auðvelt þar sem eðlilegt er að girða hagana af. Þá er hægt að stýra beitinni betur og hvíla landið vel á milli til að tryggja áframhaldandi hámarksnýtingu án þess að þræðirnir, sem halda vistkerfinu saman, trosni.
Þannig virkar sjálfbær landnýting.
Að lokum
Beitarstýring og varsla búfjár eru lykilhugtök til að hagaskógrækt geti gengið upp. Mikils er um vert að beitin skaði ekki skógana frekar en önnur vistkerfi.
Gera má ráð fyrir að heppilegt gæti verið að rækta upp nokkuð gisna skóga sem einnig má nýta til beitar. Til þess að svo megi vera væri heppilegast að gera strax í upphafi ráð fyrir að um hagaskógrækt sé að ræða. Þá getur val tegunda og bil milli trjáa tekið mið af því að til stendur að beita skóginn. Hvoru tveggja getur verið annað en í hefðbundinni nytja- og yndisskógrækt. Svo er rétt að muna að runnar eiga lítið erindi í hagaskóga.
Friðun á fyrstu stigum skógræktar er lykilatriði á meðan skóginum er komið upp í ákveðna hæð. Mikilvægt er að stýra beitinni í skógum og fylgjast vel með til að tryggja að beitin valdi ekki tjóni. Ef þessa er gætt getur hagaskógrækt farið vel saman með sauðfjárrækt á landinu.
Við viljum þakka Helga Guðmundssyni fyrir að stinga upp á þessu umfjöllunarefni fyrir tré vikunnar. Helgi hefur lengi velt þessum málum fyrir sér og benti okkur á hitt og þetta sem að gagni kom við gerð þessa pistils. Han las að auki handritsdrög yfir og kom með ýmsar ábendingar. Farið var eftir sumum þeirra en öðrum ekki. Að lokum viljum við þakka Guðríði Gyðu Eyjólfsdóttur fyrir vandaðan yfirlestur prófarkar.
Heimildir:
Björn Halldórsson í Sauðlauksdal (1783): Grasnytjar. Kafli CXI. Ljósprentun frumútgáfunnar gefin út árið 1983. Bókaforlag Odds Björnssonar, Náttúrugripasafnið á Akureyri og Ræktunarfélag Norðurlands.
Fanney Ósk Gísladóttir, Sigmundur Helgi Brink og Ólafur Arnalds (2014): Nytjaland. Landbúnaðarháskóli Íslands. Sjá: Forsida-54 (Read-Only).
Hafliði Halldórsson (2025): Hafliði hvetur fólk til að hafa þetta í huga þegar það kaupir í matinn fyrir jólin. DV. Föstudaginn 19. desember 2025. Sjá: Hafliði hvetur fólk til að hafa þetta í huga þegar það kaupir í matinn fyrir jólin - DV
Helgi Guðmundsson (2025): Upplýsingar í gegnum samskiptamiðla í mars 2025.
Ingvi Þorsteinsson, Sigurgeir Þorgeirsson, Stefán Sch. Thorsteinsson (1982): Fjárbeit í skógi. Ársriti Skógræktarfélags Íslands 1983 bls. 55 Skógræktarfélag Ísland, Reykjavík.
Ingvi Þorsteinsson, Jón Loftsson og Ólafur Guðmundsson (1983): Beitartilraun í Hallormsstaðaskógi. Ársrit Skógræktarfélags Íslands 1983 bls. 25-32. Skógræktarfélag Ísland, Reykjavík.
Jakob H. Líndal (1916): Um trjárækt. Í Ársriti Ræktunarfélags Norðurlands 1916 bls. 28-77. Sjá: Ársrit Ræktunarfélags Norðurlands - Megintexti (01.01.1916) - Tímarit.is
Jóhann Frímann Þórhallsson (2026): Upplýsingar í gegnum samskiptamiðla í júní 2026.
Guy Shrubsole (2022): The Lost Rainforests of Britain. William Collins. An imprint of HarperCollins Publishers. London SE1.
Dæmi um gagnlegar heimasíður:
Afbi, Agri-Food & Biosciences Institute. Sjá: Agri-Food and Biosciences Institute
Farm Woodland Forum. Sjá: Farm Woodland Forum
Comments