Skógarbeit

Það er kunnara en frá þurfi að segja að þegar landnemar Íslands komu hingað fyrir meira en ellefu öldum var landið betur gróið en nú er. Talið er að þá hafi birkiskóga verið að finna á um 25% til 40% landsins eftir því hvaða forsendur vísindamenn hafa gefið sér. Á undraskömmum tíma tókst landnemunum að gjöreyða stærstum hluta þessara skóga. Þar skiptir miklu máli að landnemarnir þekktu ekki hina viðkvæmu náttúru og beit búpenings kom í veg fyrir endurnýjun birkiskógana. Þar sem reynsla síðustu rúmlega þúsund ára er ekki mjög uppörvandi er eðlilegt að margir hafi horn í síðu skógarbeitar. Þannig þarf það ekki að vera enda þekkjum við núna þau ferli sem leiða til skógareyðingar. Með þá vitneskju að vopni er kominn tími til að huga að hagaskógrækt sem leið í sjálfbærri nýtingu lands og að viðurkenna þann skaða sem ofbeit getur valdið. Þess vegna munum við nú birta tvo pistla um beit í skógum. Annars vegar er það þessi stutti pistill sem fjallar almennt um beit í skógum og áhrif hennar. Seinna munum við birta sérstakan pistil um hagaskógrækt. Í honum segjum við frá því að hægt sé að rækta skóga sem sérstaklega er ætlað að verða nýttir til beitar. Í þessum pistli rifjum við upp hvaða áhrif beit spendýra getur haft á skóga. Við segjum frá beit í villtum og ræktuðum skógum og hvað ber að varast ef ætlunin er að skaða ekki skógana. Í bili sleppum við því alveg að tala um beit fugla og skordýra en höldum okkur við beit húsdýra úr hópi spendýra.

Sauðfé í óleyfi í skógræktarlandi. Mynd: Sig.A.

Það er vel mögulegt að beita skóga ef þess er gætt að ofbeita þá ekki. Það má jafnvel færa rök fyrir því að hófleg og vel stýrð beit gæti hraðað hringrás næringarefna og þar með haft jákvæð áhrif á vöxt gróðurs. Beitarstýring er algert lykilatriði ef ekki á illa að fara og ekki má skilgreina hugtakið hófleg beit of vítt. Víða um land má sjá að það hefur ekki tekist. Rétt er líka að taka fram að okkur flestum þykir eðlilegt að beita ekki skóga í eigu annarra án leyfis. Reyndar telja margir að það ætti að eiga við um allt land, burt séð frá því hvort þar vaxi skógar eður ei enda er eignarréttur varinn í stjórnarskrá Íslands eins og formaður Bændasamtakanna, Trausti Hjálmarsson, hefur bent á í öðru samhengi. Í þessari grein er haft eftir honum: „ . . . það þarf að hafa það í huga að eignarrétturinn er friðhelgur eins og segir í stjórnarskránni. Því geld ég varhug við öllum hugmyndum um að veikja eignarréttinn“. Við fögnum þessari ábendingu Trausta sem vonandi getur stuðlað að því að koma í veg fyrir að sauðfjárbeit sé stunduð í óleyfi á landi í eigu annarra.

Því miður þekkist það enn að beit skemmi og eyði skógum en sem betur fer er það fátítt. Mynd: Friðþór Sófus Sigurmundsson.

Pistill vikunnar fjallar um meira en ellefu hundruð ára beit í íslenskum skógum og hvaða afleiðingar hafa fylgt henni. Enn er villtum skógum á Íslandi eytt með beit en sem betur fer er það sjaldgæft á okkar tímum. Þvert á móti stækka íslenskir birkiskógar þessi árin. Um hvoru tveggja fjölluðum við í þessum pistli og vísum í hann til frekari fróðleiks um áhrif beitar á birkiskóga.

Ábyrg landnýting ætti að vera kappsmál allra. Það á líka við um þá sem halda húsdýr. Auðvitað er það svo að beit í skógum þarf alls ekki að skaða skóga en þeir sem halda skepnur verða að þekkja einkenni ofbeitar til að geta gripið í taumana þegar við á.

Sauðfé á beit í gróskumiklum birkiskógi. Mynd: Sig.A.

Mismunandi dýr, ólík áhrif beitar

Beit mismunandi spendýra í skógum getur verið harla ólík. Kemur þar margt til. Í fyrsta lagi má nefna að húsdýr úr hópi spendýra eru misjafnlega þung. Hestar og kýr geta skemmt land með traðki sínu. Einkum á það við í brattlendi. Aftur á móti getur traðk stórgripa búið til ljómandi gott set fyrir birki- og víðifræ. Geitur, svín og kindur eru mun léttari og traðk þeirra skemmir að jafnaði minna. Formæður kúa voru skógardýr og kýr kunna enn vel við sig í skóglendi. Þær háma til dæmis í sig allan þann víði sem þær komast í. Þær hafa jafnvel verið staðnar að því að leggjast á girðingar og teygja sig í trjágróður þar fyrir innan. Kemur sér þá vel fyrir þær að geta teygt tunguna langt og náð í greinar sem þær geta slitið af.

Hér hefur þung beit hrossa skapað set fyrir fræ birkis og víðis. Hin þunga beit sést meðal annars á mikilli þúfnamyndun og rofnu landi. Á báðum myndunum sjást tré vaxa upp þrátt fyrir beitina. Þetta gæti ekki gerst þar sem kúm eða sauðfé er beitt. Myndir: Sig.A.

Hross eru sléttudýr og oftast nær eru þau ekki hrifin af trjágróðri en á því kann að vera einstaklingsmunur. Létt beit hrossa getur stuðlað að sjálfsáningu trjáplantna. Þetta má oft sjá í hestahólfum. Traðk hesta og sú staðreynd að þeir bíta mjög snöggt getur skapað ljómandi gott set fyrir trjáfræ. Þegar trén vaxa upp hafa hestarnir sjaldnast áhuga á að éta þau nema nánast ekkert annað sé að hafa. Þrátt fyrir að ung tré geta verið viðkvæm fyrir bæði beit og traðki má stuðla að endurnýjun birkiskóga með hóflegri hrossabeit. Þótt skemmdir sjáist á trjánum geta þau í mörgum tilfellum vaxið upp en hestar eiga það til að nota tré sem klórur. Það þola ekki öll tré. Samt sem áður er ótrúlega algengt að sjá trjágróður, einkum birki og víði, vaxa upp úr mikið beittum hrossahögum.

Sjaldgæft er að sjá svo þungbeitt hrossahólf að uppvaxandi trjágróður sé bitinn og skemmdur eins og hér má sjá. Algengara er að sjá birki og víði vaxa upp í svona hólfum. En ef beitin er það þung að lítið annað er að hafa þá éta hrossin trjágróðurinn. Hross geta einnig skemmt tré með traðki eða með því að nota þau sem klórur. Sennilega má sjá dæmi um slíkt á seinni myndinni. Á henni sést einnig að hrossin teygja sig ekki hátt í krónurnar til að éta. Myndir: Sig.A.

Erlendis er svínum stundum beitt á skóga. Sem dæmi má nefna að í þessum pistli er sagt að svínum er gjarnan beitt á korkeikarskóga í Portúgal. Þar sem skógarbeit svína þekkist varla hér á landi á þessari öld sleppum við þeim í þessum pistli. Þó má gera ráð fyrir að á söguöld hafi svínum verið beitt á skóga. Sést það meðal annars á örnefnum. Sauðfé og geitur geta gengið mjög nærri trjágróðri. Sérstaklega á það við um geitur. Við getum ekki mælt með beit geita í skóglendi nema að vel athuguðu máli. Þar sem geitur eru mjög fáar á Íslandi ræðum við ekki frekar um þær. Sauðfé gengur víða í skógum. Stundum í sátt við landeigendur og stundum ekki. Það sem sagt er í þessum pistli um skógarbeit á fyrst og fremst við um sauðfjárbeit nema annað sé tekið fram. Sauðfé leggur sér greinar og sprota til munns eins hátt og það nær. Þegar tré vaxa vel upp fyrir bithæð sauðfjár er flestum trjám borgið. Þó kemur fyrir að sauðfé nagi börk trjáa og drepi þau þannig. Því stærri sem trén eru og þeim mun þykkari sem börkurinn er, þeim mun minni líkur eru á að beitin valdi tjóni. Þegar trén eru fá og strjál eru meiri líkur á að tré skemmist vegna beitar en í stóru skóglendi.

Tvær myndir við sömu girðinguna þar sem sauðfé er beitt. Utan við girðinguna vex víðir eins og sjá má en innan hennar er hann étinn. Sauðféð hefur þó ekki náð í efstu greinarnar en vorið eftir laufgaðist runninn ekki. Hann er dauður. Myndir: Sig.A.

Birki og beit

Landnemar Íslands ruddu skóga til að rýma fyrir ræktun akra og annars ræktarlands. Að auki virðast þeir ekki hafa þekkt þau ferli sem eyddu birkiskógum. Því miður leiddi þetta til hnignunar landgæða á Íslandi sem enn eru víðast hvar í engu samræmi við aðstæður.

Þegar birki hefur vaxið yfir höfuðhæð sauðfjár er fátítt að beitin skemmi einstök tré nema hún sé þeim mun meiri eða lítið um tré. Aftur á móti er það svo að sauðfé bítur nývöxtinn. Einkum af trjám í góðum þrifum og hefur ekki erfðaefni frá fjalldrapa. Frá þessu sögðum við í þessum pistli sem áður er nefndur og er óþarfi að endurtaka það allt saman hér. Hann ber sama nafn og þessi kafli.

Beittur birkiskógur á Héraði. Auðvelt er að ganga um hann enda á engin endurnýjun sér stað og eldri tré eru farin að týna tölunni. Ef skógurinn fær ekki frið mun hann að lokum hverfa. Svona nýting skóga er ósjálfbær. Mynd: Sig.A.

Ingvi Þorsteinsson gerði, ásamt samstarfsmönnum sínum, nokkrar mikilvægar rannsóknir á sauðfjárbeit í skógum á níunda áratug síðustu aldar. Sýndu þær flestar að fallþungi tvílembinga jókst þegar ærnar gengu sumarlangt í skógræktargirðingum enda eru landgæði að jafnaði meiri í skógum en utan þeirra.

Í tilraunum Ingva (1983) í Hallormsstað kom í ljós að ef þungbeitt var í skógi dró mjög úr fallþunganum og verulega gekk á bestu beitarplönturnar. Þegar það gerist eru það vísbendingar um ofbeit. Þar sem beitarþunginn var minni reyndist vera minni munur á fallþunga innan og utan skógræktargirðinga en í Borgarfirði þar sem Ingvi og félagar gerðu sams konar beitarrannsóknir. Samskonar tilraunir hafa að sjálfsögðu verið gerðar víða um heim. Má nefna sem dæmi að í þessum hlaðvarpsþætti er því haldið fram að ef kýr hafa aðgang að skógarskjóli geti það leitt til allt að 60% aukningar á þyngd og 20% aukningar í mjólk miðað við kýr á berangri.

Sveppir og aðrar örverur, sem lifa í sambýli við birki, hafa jákvæð áhrif á gróskuna næst birkinu. Því getur birki haft mjög jákvæð áhrif á grósku og líffjölbreytni lands. Svo hjálpar til að rætur trjánna fara dýpra en til dæmis rætur lyngs. Því getur birki (og margar aðrar tegundir) náð í næringarefni sem liggja nokkuð djúpt. Það getur búið til gott beitiland og þá alveg sérstaklega í gisnum skógum þar sem sólarljós nær til jarðar. Mynd: Sig.A.

Beit og skógareldar

Ef beit í skógum er stýrt þarf hún ekki að valda neinu tjóni. Þvert á móti getur hún jafnvel verið til bóta ef ekki stendur til að rækta runna eða fjölæringa, sem ekki þola beit, í skógarbotninum. Einn af kostum stýrðrar skógarbeitar er að með henni má draga úr líkum á öflugum skógareldum. Með því að beita skógarbotninn er dregið úr þeim eldsmat sem þar er að finna og þar með minnka líkur á kröftugum eldum. Rétt er þó að taka fram að almennt gildir að ef beit er það mikil að það tekur fyrir alla sinumyndun er um ofbeit að ræða sem smám saman leiðir til minni frumframleiðni. Þetta kemur meðal annars fram í þessu riti frá árinu 1997. Þetta eru því ekki nýjar upplýsingar. Því getur verið vandasamt til lengri tíma að nýta þessa aðferð til að draga úr líkum á skógareldum nema varlega sé farið. Með stýrðri beit er hægt að búa til tímabundin eldvarnarhólf og þau má svo færa til á milli ára. Það ætti ekki að draga úr frumframleiðslu.

Tími beitar

Víðast hvar á landinu er lausaganga búfjár látin viðgangast. Það er í beinni andstöðu við beitarstjórnun og góða búskaparhætti. Það er engin ástæða til að sættast á að bændur beiti sauðfé á land sem er í eigu annarra enda vill formaður Bændasamtakanna standa vörð um eignarrétt lands eins og frá er greint hér að ofan. Þegar beit er stýrt er hægt að hafa áhrif á hvenær skógar eru beittir. Það er mjög mikilvægt að hafa það í huga. Má sem dæmi nefna að á haustin breytist næringarefnainnihald gróðurs ákaflega hratt og mikið. Botngróður skóganna sölnar og missir næringargildi sitt. Fjölærar plöntur draga sykrur og sölt úr yfirvexti og geyma til vorsins í rótum. Á sama tíma sölna laufin á trjánum og næringarefnin eru dregin úr þeim og geymd í trjánum eins og við sögðum frá í þessum pistli. Þegar þetta gerist er líklegra að trjáplöntur verði fyrir valinu til beitar en á miðju sumri þegar botngróðurinn er næringarríkur og í bullandi vexti. Á sama tíma hefur vanalega gengið töluvert á snefilefnaforða í beinvef milkáa ef marka má þessa grein (Jóhannes 2016). Því er líklegra að þörfin fyrir að bíta trjágróður vaxi þegar líður á haustið og fram eftir vetri. Á þeim tíma verða skógar frekar fyrir skemmdum vegna beitar en á miðju sumri. Reyndar kemur fram í greinin Jóhannesar (2016) að í kringum sauðburð gangi einnig á þennan forða hjá ánum. Það setur trjáplöntur í hættu snemma vors þegar lítið er að hafa í úthaga. Það þekkist að ungar trjáplöntur séu gjarnan bitnar á vorin og kann steinefnaskortur að vera hluti þeirrar ástæðu. Að auki er nývöxtur trjáa oft mjög vinsæll til átu, einkum ef næringarástand trjánna er gott.

Það er dálítil einföldun að halda að þar sem vetrarbeit hefur að mestu verið aflétt sé trjágróðri ekki lengur nein hætta búin vegna beitar. Sérstaklega eru tré í góðum vexti líkleg til að vera étin á vorin, þegar vöxturinn er sem mestur, og á haustin, þegar tré draga næringarefni úr laufum og annar gróður fer að sölna. Á miðju sumri eru minnstar líkur á að tré séu ofarlega á vinsældarlista beitardýra nema sprotarnir. Ef trén eru nægilega stór sleppa sprotarnir að öllu jöfnu. Því er það svo að ef trén eru orðin nægilega stór dregur verulega úr hættu á beitarskemmdum nema beitin sé þeim mun þyngri.

Beitarskemmdir á sjálfsánu lerki. Á fyrstu myndinni er nýlegt nagsár. Á mynd númer tvö er eldra sár. Þriðja myndin sýnir sama tré og á mynd númer tvö. Sjá má að tréð er dautt ofan við sárið. Þessi tré skemmdust þótt þau yxu yfir bithæð sauðfjár. Myndir: Sig.A.

Mismunandi þol

Virk beitarstýring er alltaf nauðsynleg í skógarbeit. Ef beit er farin að skaða tré og skóga þarf fjáreigandinn vitanlega að bregðast við. Hann þarf að þekkja merki ofbeitar og alltaf að vera tilbúinn að grípa inn í ef þess gerist þörf.

Þær tegundir sem ræktaðar eru á Íslandi eru misjafnlega viðkvæmar fyrir beit og nagi. Reyndar eru flestar tegundir viðkvæmar fyrir nagi og sár á berki auðvelda sjúkdómsvaldandi sveppum að komast inn fyrir varnir trjáa. Flestar tegundir fara að mynda þykkari börk þegar þvermál stofna er komið yfir tíu sentimetra. Eftir því sem börkurinn er þynnri, því líklegra er að nag valdi tjóni.

Jóhann Frímann Þórhallsson beitir lambfé sínu á lerkiskóga og greniskóga (hér er það lerki) bæði vor og haust. Skógarnir eru nægilega þroskaðir til að þola beitina og féð fær skjól þegar það er hvað mikilvægast. Svona virkar hagaskógrækt sem við segjum frá í sérstökum pistli. Mynd. Jóhann Frímann Þórhallsson.

Næringarefnainnihald trjátegunda ræðst meðal annars af þeim áburðarefnum sem tréð nær til. Þannig eru ábornar birkiplöntur í góðum vexti miklu ofar á vinsældarlistanum en birki sem er óáborið. Gera má ráð fyrir að það sama eigi einnig við um flestar aðrar tegundir. Þannig er óáborið lerki á rýru landi greinilega ekki vinsælt hjá sauðfé. Aftur á móti vaxa tré mun betur ef þau eru í frjóu landi eða fá góðan áburðarskammt.

Sauðkind í jaðri birkikjarrs. Mynd: Sig.A.

Ræktaðir skógar og beit

Ef gert er ráð fyrir beit í ræktuðum skógum er best að hafa það í huga allt frá fyrstu tíð. Það er ekki alltaf heppilegt að ákveða að beita skóga sem aldrei voru hannaðir með það í huga. Svo getur það verið slæm skyndihugmynd að ákveða að beita ungskóga sem eru í góðum þrifum. Það ætti að vera auðskilið eftir lestur kaflans hér að ofan.

Í ræktuðum skógum geta beitarskemmdir á trjám einkum verið að þrennum toga. Í fyrsta lagi má nefna skemmd á toppsprotum. Það getur aflagað vöxt, komið í veg fyrir að trén vaxi upp og dregið úr verðmæti viðar. Í annan stað má nefna aflaufgun trjáa. Hún dregur úr eða stöðvar ljóstillífun trjánna og dregur þar með úr vexti og getur í verstu tilfellum drepið trén. Í þriðja lagi má nefna nag á berki. Það getur steindrepið trén eða valdið alvarlegu kali en gerir það ekki í öllum tilfellum. Skemmdir á berki auka einnig hættu á sveppasýkingum sem skaðað geta trén og klárað verkið sem beitin hóf.

Að ofangreindum ástæðum er beitarfriðun talin óumflýjanleg í upphafi skógræktar. 100 ára reynsla hefur kennt okkur það.

Miðað við sinuna sem þarna má sjá er beitin ekki mjög mikil. Beitin dugar samt til að koma í veg fyrir að birkið geti endurnýjað sig eins og sjá má. Fái trén ekki tækifæri til að endurnýja sig með teinungi eða fræi eru þau feig. Mynd: Sig.A.

Búfjárbeit getur dregið úr öðrum möguleikum skógræktar. Þeir sem ekki vilja hafa beitardýr í sínum skógum, eða þeim skógum sem þeir hafa umsjón með, ættu að fá það. Við teljum það enga goðgá að spá því að sá tími muni renna upp að þeim sem fá greitt fyrir að halda skepnur verði gert skylt að bera ábyrgð á þeim og passa hvar þær ganga. Það ætti ekki að vera erfitt ef marka má Hafliða Halldórsson (2025), framkvæmdastjóra upprunamerkisins Íslensks lambakjöts. Hann sagði í þessari grein: „Á bak við hvert læri og hvern hrygg standa sauðfjárbændur sem beittu og fylgdust með hverju dýri . . .“. Þar sem bændur fylgjast með hverju dýri ættu þeir að geta komið í veg fyrir að þau valdi tjóni eða dvelji langdvölum í landi þar sem þær eiga ekki að vera.

Ef hugmyndin er að rækta skóga með svona fjölbreyttum og gróskumiklum botngróðri er rétt að gera ráð fyrir að skógarnir verði ekki nýttir til beitar. Fyrsta myndin er tekin á Norðurlandi, hinar tvær á Suðurlandi. Myndir: Sig.A.

Ræktaðir skógar án beitar

Við höfum sagt frá því í fyrri pistlum okkar að í þroskuðum skógarvistkerfum má gjarnan greina fjögur eða sex mismunandi lög skógarins. Þetta eru trjálag, runnalag, graslag og svarðlag ef lögin eru fjögur en þar fyrir neðan er feyrulag og jarðvegslag. Um þetta má lesa nánar hér. Sennilega falla hagaskógar, sem ræktaðir eru til beitar, ekki fyllilega að þessari reglu í öllum tilfellum. Beitin getur til dæmis komið algerlega í veg fyrir myndun runnalags.

Sums staðar leggja ræktendur upp úr því að rækta runna og jafnvel fjölæringa í skógunum. Runnar skipa sérstakt hæðarlag í skóginum en að auki má rækta þá til dæmis í jöðrum, undir rafmagnslínum og við rjóður þar sem skuggavarp trjáa er lítið. Þar koma berjarunnar og hvers kyns skrautrunnar sterkir inn. Ef ætlunin er að rækta hagaskóga er rétt að sleppa skrautrunnum. Annað gæti skaðað geðheilsu skógareigandans enda getur beit í skógum stórskemmt skrautrunna. Því má segja að ef hugmyndin er að skreyta skógana með runnum fer það illa saman við mikla beit. Aftur á móti getur þetta allt saman gengið ef beitinni er stýrt og beitarálagið er viðunandi.

Það má líka gera ráð fyrir að fólk vilji auka tegundafjölbreytni í graslaginu til dæmis með því að gróðursetja fallegar skógarbotnsplöntur eða með því að auka frjósemi skóga með belgjurtum eins og sjást á mynd af gulblómstrandi fuglaertum hér að ofan. Í slíkum tilfellum getur beit verið óheppileg því margar belgjurtir þola mjög litla beit. Sama á við um margar skógarbotnsplöntur eins og til dæmis blágresi.

Ekki þola allir skógar beit. Mynd: Sig.A.

Ef hugmyndin er að nýta skógarskjólið til að planta viðkvæmari trjátegundum svo sem ýmsum eðallauftrjám eða fágætum barrviðum verða skógarnir ekki nýttir til beitar á sama tíma nema með því að verja hvert tré sérstaklega. Ef til vill má planta slíkum trjám í smáreiti sem eru sérstaklega girtir af þótt restin af skóginum sé nýtt sem beitiland. Seinna má opna reitina og nýta skjólið og botngróðurinn til beitar.

Uppvaxandi blandskógur í Skriðdal. Fyrir miðri mynd má sjá ógróinn mel og í honum hvílir fé. Það hefur væntanlega úr nógu að velja í svona fjölbreyttu landi en kýs að vera í melnum. Ef til vill er auðveldast að ná í nýgræðing þar. Mynd: Sig.A.

Lærdómur frá Bretlandseyjum

Því fer auðvitað fjærri að aðeins íslenskum skógum hafi verið spillt með beit. Víða um heim hefur skógum verið eytt með beit og enn er það svo að skóglendi er víða ofbeitt. Það á til dæmis við um Bretlandseyjar. Guy Shrubsole (2022) segir frá því í bók sinni um horfna regnskóga Bretlandseyja hvernig villtu skóglendi fer víðast hvar aftur þegar sauðfé er beitt á það. Á sömu sveif leggst beit vaxandi stofna dádýra. Smám saman fækkar tegundum í skóginum og um leið dregur úr vexti trjánna og allri endurnýjun þeirra. Shrubsole gengur svo langt að kalla svona land sauðspillt (e. sheepwrecked) og segir að sauðfjárbeit sé helsta ógnin við skóga eyjanna. Frá þessu sögðum við í pistlum okkar um landlæsi. George Peterken (2023) er á svipuðum slóðum í bók sinni um tré og skóga. Hann bendir á að beit húsdýra valdi því að náttúrulegir skógar séu í raun býsna fágætir á Bretlandseyjum. Beitin breytir landinu. Þetta er vitanlega sambærilegt við ásýnd Íslands. Ósnortin víðerni eru sjaldan ósnortin og á láglendi kemur búfjárbeit í veg fyrir að land klæðist þeim gróðri sem því ber.

Sauðfé á beit í skógarskjóli í Skotlandi í desember 2025. Mynd: Sig.A.

Rétt eins og á Íslandi hefur aldalöng ofbeit valdið hnignun vistkerfa víða um Bretlandseyjar og henni fylgir fólksfækkun í sveitum. Samt fá sumir bændur greitt sérstaklega fyrir að beita skógana. Þetta minnir óþægilega mikið á að á Íslandi fá margir sauðfjárbændur sérstakt gæðastýringarálag ofan á aðrar greiðslur frá ríkinu, jafnvel þótt sýnt sé að þeir standist ekki viðmið um sjálfbæra landnýtingu.

Bretland á það einnig sameiginlegt með Íslandi að beit getur komið í veg fyrir að skógar breiðist út. Hér er myndband sem sýnir hvað gerist þegar land í Englandi er leyst undan beitaránauð.

Önnur mynd af fé í skosku skóglendi. Myndin tekin sama dag og mynd hér fyrir ofan. Mynd: Sig.A.

Að lokum

Beitarstjórnun er lykilhugtak ef beit á ekki að skaða skóga. Hér hefur verið lýst hvernig skógarbeit getur farið með skóga en jafnframt hefur verið bent á að hægt sé að rækta hagaskóga til hagsbóta fyrir landið, náttúruna og búfé. Við munum seinna, jafnvel strax í næstu viku, birta pistil þar sem við förum nánar yfir þá hugmynd og setjum tengil á hann hér. Má jafnvel líta á þennan pistil sem inngang að þeim pistli en ekki verður hjá því komist að endurtaka sitthvað sem hér er sagt. Það er þó allt í hófi. Friðþór Sófus Sigurmundsson fær þakkir fyrir lán á mynd sem tekin var í Skyndidal í Lóni vorið 2014. Jóhann Frímann Þórhallsson fær þakkir fyrir lán á mynd af sauðfé í lerkiskógi. Fleiri myndir frá honum munu birtast í pistli um hagaskógrækt. Einnig fær Guðríður Gyða Eyjólfsdóttir okkar bestu þakkir fyrir vandaðan og gagnlegan yfirlestur.

Beitarskemmdir á víði á Austurlandi. Mynd: Sig.A.

Heimildir:

Hafliði Halldórsson (2025): Hafliði hvetur fólk til að hafa þetta í huga þegar það kaupir í matinn fyrir jólin. DV. Föstudaginn 19. desember 2025. Sjá: Hafliði hvetur fólk til að hafa þetta í huga þegar það kaupir í matinn fyrir jólin - DV.

Ingvi Þorsteinsson, Jón Loftsson og Ólafur Guðmundsson (1983): Beitartilraun í Hallormsstaðaskógi. Ársrit Skógræktarfélags Íslands 1983 bls. 25-32. Skógræktarfélag Ísland, Reykjavík.

Jóhannes Sveinbjörnsson (2016): Áhrif heygæða á afurðir og heilsufar sauðfjár. Á vef Bændablaðsins 27. apríl 2016. Sjá: Áhrif heygæða á afurðir og heilsufar sauðfjár - Bændablaðið.

George Peterken (2023):  Trees and Woodlands. Bloomsbury Wildlife Puplishing. London UK & Dublin Ireland.

Guy Shrubsole (2022): The Lost Rainforests of Britain. William Collins. An imprint of HarperCollins Publishers. London SE1.