Furðutré innan gagnviðarættar

Fyrir nokkru birtum við pistil um einkennisbarrtré suðurhvels jarðar. Það eru tegundir af ættkvísl gagnviða eða Podocarpus. Gagnviðir eru lykiltré ættar sinnar sem kallast gagnviðarætt eða Podocarpaceae. Innan þeirrar ættar eru samtals um tveir tugir ættkvísla, en heimildum ber ekki saman um nákvæman fjölda. Þar má finna ýmis merkileg tré og runna sem mörg hver eru mjög framandi í augum þeirra sem búa á norðurhveli jarðar. Að ekki sé nú talað um þá sem búa á Íslandi. Í þessum pistli segjum við stuttlega frá sumum þessara tegunda. Þær eiga það flestar sameiginlegt að vera einstök í heimi barrtrjáa eða berfrævinga.

Fæst þessara trjáa og runna eiga nokkur íslensk nöfn enda hefur nánast ekkert verið skrifað um þau á íslensku. Ólíklegt er að þau gæti þrifist utandyra hér á landi nema ef vera skyldi örfáir runnar sem lifa ofan skógarmarka og hugsanlega tré úr háfjöllum. Hvort sem tegundirnar gætu þrifist hér eða ekki eru þær mjög framandlegar í útliti og ákaflega forvitnilegar fyrir margra hluta sakir.

Ein af hinum furðulegu tegundum innan gagnviðarættarinnar heitir Microcachrys tetragona og vex í fjöllum Tasmaníu ofan við 1.000 metra hæð yfir sjávarmáli. Þar kalla heimamenn tegundina jarðlæga jarðarberjafuru eða creeping strawberry pine ef þeir kunna ensku. Þetta er samt ekki fura og þessi furðulegu aldin eru ekki jarðarber. Strangt tiltekið eru þetta kynhirslur sem við í daglegu tali köllum köngla. Þessi ættkvísl hefur lifað á jörðinni í 66 milljónir ára og óx forðum víða um suðurhvel jarðar. Leifar hennar hafa meðal annars fundist á Suðurskautslandinu. Mynd og upplýsingar eru héðan en myndina tók Tindo2.

Yfirlit

Í þessum pistli beinum við sjónum okkar að ættinni í heild. Við segjum fyrst almennt frá henni og skoðum síðan helstu svæði í heiminum þar sem hana er að finna. Í umfjöllun okkar færum við okkur milli landa frekar en á milli skyldra tegunda. Í leiðinni segjum við frá allskonar trjám og runnum en upptalningin er langt frá því að vera tæmandi. Helst skoðum við tré og runna sem eru hvað ólíkust þeim trjám sem við könnumst við en við sneiðum hjá sjálfri gagnviðarættkvíslinni, Podocarpus, því um hana höfum við fjallað áður.

Prumnopitys andina er tegund af gagnviðarætt sem vex í Argentínu og Síle. Tréð er þekkt fyrir að vaxa í þurrum og næringarsnauðum eldfjallajarðvegi. Það getur nýst til landgræðslu á heimaslóðum. Annars má segja um ættina að tré innan hennar geta vaxið við ákaflega fjölbreyttar aðstæður. Þessi tegund ber æta en ummyndaða köngla sem að sögn eru oft nýttir í marmelaði. Tré af þessari tegund geta orðið yfir tuttugu metrar á hæð þar sem aðstæður eru bestar. Mynd: Eitel Carlos Thielemann Pinto.

Gagnviðarætt eða Podocarpaceae

Almennt má segja um gagnviðarættina að hún myndar sígræn tré eða runna. Laufin, sem við köllum oftast barr, geta verið nokkuð fjölbreytt en að jafnaði eru þau ólík barri þeirra trjáa sem helst vaxa á norðurhveli. Barrið innan ættarinnar er stundum nállaga en stundum eins og flöt og löng lauf. Ef til vill má kalla þetta barrlauf. Oftast er það með áberandi miðstreng. Hjá sumum tegundum er barrlaufið gagnstætt, stundum í pörum og stundum óreglulegt. Hjá sumum ættkvíslum er það í tveimur röðum en hjá öðrum vex það í eins konar spíral á greinunum.

Mjög algengt er innan ættarinnar að trén beri litlar, veikar greinar á milli aðalgreinanna.

Kvenkyns kynhirslur, sem við köllum köngla í daglegu tali, eru nær alltaf ummyndaðar í einhvers konar ber. Algengast er að í hverju „beri“ sé aðeins eitt fræ en á því eru undantekningar hjá örfáum ættkvíslum.

Innan ættarinnar er mikil erfðafjölbreytni og endurspeglast hún meðal annars í því að grunnlitningafjöldi getur verið á bilinu x = 9 til x = 19. Eckenwalder (2009) segir að innan ættarinnar séu átján ættkvíslir með samtals 156 tegundir. Vel kann að vera að frekari rannsóknir, sem gerðar hafa verið frá því að bókin var gefin út árið 2009, hafi bætt við þá þekkingu því vefsíðan The Gymnosperm Database bætir um betur og telur ættkvíslirnar vera tuttugu og tegundirnar 172.

Allar tegundirnar er fyrst og fremst að finna á suðurhveli en þær hafa sums staðar numið land á norðurhveli. Til eru tegundir í Austur-Afríku 15°N, Mexíkó 25°N og jafnvel norður í Japan á 35°N. Það er það nyrsta sem ættin hefur komist af sjálfsdáðum (Eckenwalder 2009).

Þótt ótrúlegt sé þá er þetta barrtré og heitir Nageia nagi. Það hljómar dálítið japanskt enda vex tréð í Japan. Það vex einnig í Kína og Víetnam. Að auki hefur því verið plantað víða um heim. Tréð getur orðið tuttugu til þrjátíu metra hátt og myndar gulan og eftirsóttan við. Upplýsingar um tréð eru héðan en myndin er héðan og er tekin í New York Botanical Garden. Hana tók Dennis Stevenson.

Talið er víst að ættin hafi komið fram á hinu forna meginlandi Gondwana sem var suðlæga heimsálfan eftir að risaheimsálfan Pangaea klofnaði í tvennt. Það skýrir útbreiðslu tegundanna á nútíma. Það skýrir líka hversu framandi þessi tré eru í okkar augum eins og við ræddum um þegar við sögðum frá gagnviðunum eða Podocarpus sem tilheyra þessari ætt. Þau barrtré sem við erum vön þróuðust á þeim parti hins forna Pangaea sem kallaðist Lárasía. Hér á eftir segjum við frá nokkrum tegundum ættarinnar. Þær eru allar merkilegar, hver á sinn hátt.

Útbreiðsla gagnviðarættar í heiminum samkvæmt The Gymnosperm Database. Tegundir ættarinnar eru flestar enn á þeim hlutum heimsins sem áður mynduðu Gondwana en sums staðar hafa tegundirnar numið land á Lárasíu eftir að hinar fornu álfur rak að hluta til saman á ný.

Phyllocladus

Fyrsta furðuættkvíslin sem við fjöllum um finnst víða í Eyjaálfu og Suðaustur-Asíu. Þetta er heil ættkvísl trjáa innan ættarinnar sem myndar einstök tré því ljóstillífun þeirra er ekki eins og hjá öðrum barrtrjám. Þessi tré bera hvorki lauf né barr sem ljóstillífa heldur hafa þau grænukorn í greinunum. Þær eru flatar og tenntar og minna fljótt á litið á lítil lauf. Þessi búnaður til ljóstillífunar hefur fræðiheitið phylloclades (Eckenwalder 2009). Ekki vitum við hvort þessi lausn er nefnd eftir ættkvíslinni eða ættkvíslin eftir þessum búnaði.

Fyrri myndin sýnir Phyllocladus trichomanoides sem er með öllu lauflaust eins og aðrar tegundir ættkvíslarinnar. Myndin er héðan. Seinni myndin sýnir útvöxt á greinum þessa barrtrés. Útvöxturinn líkist laufum en er útvöxtur úr greinum. Myndina fengum við héðan.

Nýja-Sjáland: Dacrycarpus dacrydioides

Nýja-Sjáland liggur austan við Ástralíu en gróður er í ýmsu ólíkur á þessum stöðum. Má sem dæmi nefna gífurviði, Eucalyptus, sem við höfum skrifað um nokkra pistla. Það má líta á þá sem einkennistré Ástralíu en þeir finnast ekki villtir í eyríkinu sem kennt er við Sjáland. Eitt af því sem er áberandi í vistkerfum Nýja-Sjálands er að tiltölulega lítil frost ýta trjálínu dálítið langt niður fjallshlíðarnar. Þar fyrir ofan má finna nokkuð fjölbreyttar runnategundir. Gagnviðarættin gegnir lykilhlutverki í allskonar vist í Nýja-Sjálandi og trén setja mikinn svip á eyjarnar. Hæst allra trjáa á Nýja-Sjálandi er tegund sem kallast Dacrycarpus dacrydioides og nær næstum sextíu metra hæð. Frumbyggjar eyjanna, Maórar, kölluðu þetta tré kahikatea og töldu það guðlegt. Þegar Bretar lögðu eyjarnar undir sig snarfækkaði þessum trjám vegna athafna landnemanna. Það varð til þess að margir frumbyggjar töldu guðina hafa yfirgefið landið. Bretarnir sáu sér nefnilega leik á borði og hjuggu þessi einstöku tré niður til að nota í möstur á seglskipaflota sinn. Þannig tókst þeim að búa til miklu hærri möstur fyrir segl sín en erkióvinirnir í Frakklandi gátu gert. Reyndar kom svo í ljós að timbrið, sem unnið var úr kahikatea, reyndist ekki beinlínis vel. Það er ekkert sérstaklega sterkt. Urðu það mikil vonbrigði fyrir breska sjó- og heimsveldið (Tudge 2005). Sjálfsagt glöddust þá Maórarnir, því ásókn í viðinn minnkaði og trén áttu þá bjartari framtíð og guðirnir komu aftur heim.

Hávaxnasta trjátegund Nýja-Sjálands er Dacrycarpus dacrydioides sem getur náð um sextíu metra hæð. Myndin er fengin frá Wikipediu en hana tók Alan Liefting.

Þótt samskipti Maóra og evrópskra innflytjenda hafi skánað mikið hin síðari ár verða stundum árekstrar á eyjunum. Tudge (2005) segir frá árekstrum í byrjun 21. aldar. Þá kom í ljós að rétt eins og við Reykjavíkurflugvöll geta tré ógnað aðflugi á Nýja-Sjálandi. Að vísu vantar töluvert upp á að trén í Reykjavík nálgist sextíu metrana. Hjá andfætlingum okkar vaxa kahikatea-tré nærri flugvellinum í Rotorua. Flugmálayfirvöld vildu fella þessi tré til að auðvelda aðflug en heimamenn af ætt Maóra sögðu að það kæmi einfaldlega ekki til greina. Ljóst er að Rotorua tilheyrir Maóraþjóðinni svo þar við sat. Tudge segir að þegar hann skrifaði bókina árið 2005 leit út fyrir að færa yrði flugvöllinn.

Þrátt fyrir að kahikatea hafi valdið breska sjóhernum ákveðnum vonbrigðum telst tegundin ljómandi gott og forvitnilegt tré á margan hátt. Við nefnum hér merkileg einkenni. Eins og hjá gífurviðum eða Eucalyptus sem vaxa í Ástralíu þá er laufið, sem er barr í þessu tilfelli, ekki eins hjá ungum trjám og eldri trjám. Ung tré og ungir sprotar bera barr sem líkist barri á ývið nema hvað það er styttra þarna suður frá. Þá situr það, prútt og stillt, í tveimur röðum. Þegar tréð eldist vaxa greinar sem hafa barr sem líkist meira barri á sýprusum. Um þessar ættkvíslir höfum við fjallað áður og í pistlum um þær má skoða barrið betur. Við nefnum þennan breytileika í barri trjánna hér og tökum þetta tré sem dæmi. Aftur á móti er rétt að nefna að þetta er furðualgengt innan allrar ættarinnar.

Hér má sjá tvær gerðir af barri á einni grein. Myndin fengin héðan en hana á P.B. Pelser.

Þegar kvenkynhirslur þroskast minna þær á eldrauð ber en upp úr þeim vaxa fjólublá fræ. Tudge (2005) segir að í útliti minni þau á rússneskar dúkkur sem við á Íslandi köllum babúskur.

Við getum ekki sagt skilið við þetta tré án þess að nefna að Maórar hafa lengi borðað fræ þessarar tegundar. Er þetta eina tréð í allri gagnviðarættinni þar sem fræin hafa markvisst verið nýtt til manneldis. Fræ sumra annarra tegunda teljast þó æt en er sjaldan safnað og aldrei í sama mæli og hjá þessari tegund.

Myndir af kynhirslum. Fyrri myndin sýnir karlköngla en sú síðari gómsæta kvenköngla. Báðar myndirnar eru fengnar af vef Wikipediu. Þá fyrri tók Jacqui Geux en þá síðari tók Sandy Austin.

Lepidothamnus laxifolius

Það vaxa ekki bara stór tré af þessari ætt hjá andfætlingum okkar á Nýja-Sjálandi. Vel ofan skógarmarka í fjöllum eyjanna má finna smárunnann Lepidothamnus laxifolius. Hann er talinn minnsta, þekkta barrtré í heiminum. Eins og hjá ofangreindu tré, Dacrycarpus dacrydioides, má stundum sjá mismunandi form af barri á hverri plöntu. Annars minnir tegundin meira á eitthvert lyng en barrtré eins og sjá má á meðfylgjandi mynd. Könglar hafa fundist á runnum sem eru 7,5 cm háir (The Gymnosperm Database 2024).

Eins og sjá má á þykku stólparótinni til vinstri á myndinni er þetta gamall runni af Lepidothamnus laxifolius. Svo virðist sem þarna hafi blásið frá rótunum eins og svo oft má sjá hjá víðitegundum á hálendi Íslands. Þessi runni er aðeins 15 cm hár og 20 cm í þvermál. Myndin er frá sömu heimild og kaflinn, The Gymnosperm Database 2024, en hana tók C.J. Earle.

Önnur tré á Nýja-Sjálandi

Fleiri tré af gagnviðarætt vaxa í Nýja-Sjálandi. Þegar Evrópubúar lögðu eyjarnar undir sig kölluðu þeir þessi tré furur, enda eru þau barrtré. Þetta eru þó tré sem eru af allt annarri ætt. Má nefna Prumnopitys taxifolia sem frumbyggjarnir kalla matai og P. ferruginea sem kallast miro. Evrópumenn kölluðu þessi tré svartfuru og brúnfuru. Svo kölluðu þeir tré af ættkvíslinni Halocarpus, sem einnig tilheyrir þessari ætt, fjallafuru og gulfuru en ættkvíslina Lagarostrobus nefndu þeir silfurfuru og svo mætti áfram telja. Ekkert þessara trjáa eru furur og fæstar minna nokkuð á þær. Mestum vexti þessara meintu fura nær rauðfura sem frumbyggjar kalla rimu. Fræðiheiti tegundarinnar er Dacrydium cupressinum.

Dacrydium cupressinum hefur hangandi greinar með smágerðu barri. Myndin er fengin héðan þar sem fjallað er um tréð. Þar má einnig sjá fleiri myndir.

Í pistli okkar um ættkvísl gagnviða, Podocarpus, sögðum við frá fleiri trjám í Nýja-Sjálandi. Af pptalningunni í báðum þessum pistlum má sjá hversu mikilvæg ættin er á þessum slóðum.

Nýja-Kaledónía

Óhætt er að fullyrða að hin suðlæga Nýja-Kaledónía sé ekki í alfaraleið. Flóra eyríkisins ber keim af því. Þarna er mikill fjöldi einlendra tegunda og hvergi í gjörvöllu hitabeltinu má finna jafnmikið af barrtrjám eins og þar. Flest þeirra eru af gagnviðarætt. Þau eru mjög fjölbreytt í útliti og sum þeirra vaxa við skilyrði sem ekki nokkur önnur barrtré láta bjóða sér. Fæstir sem lesið hafa bækur eins og A Natural History of Conifers eftir Aljos Farjon (2008) eða álíka bækur (sjá heimildaskrá) gera það án þess að láta sig dreyma um að komast á þessar framandi slóðir. Við segjum hér frá nokkrum einkennilegum trjám en þó má segja að við rétt aðeins gárum yfirborðið í umfjölluninni.

Á eyjum Nýju-Kaledóníu vaxa margir framandi berfrævingar. Draumur margra áhugamanna (burt séð frá kyni) um barrtré er að skoða þessar eyjar. Svo má alltaf flatmaga á ströndunum á milli skoðunarferða. Myndin fengin héðan.

Retrophyllum minus

Þetta er ein af tegundunum sem teljast einlendar í Nýju-Kaledóníu. Þessi tegund er fræg fyrir vaxtarstaði sína. Hún kann prýðilega við að vaxa í rennandi vatni. Það er ekki algengt að tré, svona almennt, vaxi í slíkri vist. Þó þekkist það hjá sumum trjám að geta vaxið í fenjum og á flóðasvæðum en þetta tré getur sem best vaxið að staðaldri í lækjum og jafnvel ám. Það gerir tegundina einstaka á heimsvísu.

Retrophyllum minus í sínu náttúrulega umhverfi. Myndina fengum við héðan en hana tók Adam Black.

Samkvæmt The Gymnosperm Database verður tegundin ekki nema 2 til 3 metrar á hæð og getur vaxið á þurru landi þar sem raki er nægur þótt miklu algengara sé að finna tegundina í rennandi vatni. Þar er samkeppnin við önnur tré ekki til staðar.

Retrophyllum minus í straumvatni. Myndin fengin af flickr síðu sem Ben Caledonia á.

Parasitaxus usta

Enn erum við í Nýju-Kaledóníu. Þessi runni er algerlega einstakur meðal barrtrjáa heimsins. Hann er sníkjuplanta og hefur ekki fyrir því að ljóstillífa. Þekktar eru ýmsar tegundir dulfrævinga sem lifa sem sníkjujurtir en þetta er eini berfrævingurinn sem tekið hefur upp þennan lífsstíl.

P. usta getur ekki þrifist nema sem sníkjuplanta á frænku sinni sem tilheyrir sömu ætt. Það er tré sem kallast Falcatifolium taxoides. Sníkjubarrtréð brýst inn í rótarkerfi fórnarlambsins og lifir á því sem það tré framleiðir (Tudge 2005). Svo er að sjá sem allar tegundirnar Parasitaxus ættkvíslarinnar lifi að hluta til einhvers konar sníkjulífi. Sumar þeirra stela næringu frá öðrum plöntum en ljóstillífa að auki. Slíkar plöntur eru stundum nefndar hálfsníkjuplöntur. P. usta er ekki þannig. Hún hefur ekki nein græn laufblöð enda hefur hún ekkert með grænukorn að gera þar sem tegundin er löngu hætt að ljóstillífa en treystir á önnur tré sér til framdráttar (Eckenwalder 2009). Sumar myndir af þessu tré sýna bara lauflausar greinar. Þannig runnar eru lítið augnayndi. Aftur á móti er tegundin glæsileg þegar hún stefnir að fjölgun sinni eins og sjá má á meðfylgjandi mynd.

Sníkjutréð Parasitaxus usta hefur ekkert að gera með grænukorn því hún ljóstillífar ekki. Hún hefur því hvorki barr né laufblöð. Þessi rauðfjólubláu hnúðar eru kynhirslur eða ummyndaðir könglar. Myndin fengin héðan.

Furðukönglar: Acmopyle pancheri og Prumopitys andina 

Að hluta til höldum við okkur enn á Nýju-Kaledóníu. Þar vex Acmopyle pancheri en það tré vex reyndar einnig á Fiji eyjum. Samtals eru það aðeins tvær tegundir ættarinnar sem finnast á báðum þessum eyjum (Farjon 2008).

Innan þessarar ættar má finna allskonar merkilegar ummyndanir köngla. Sumar tegundir mynda köngla sem minna á ber þar sem fræið stendur upp úr því miðju. Þannig er þessu alltaf farið hjá gagnviðarættkvíslinni sem við höfum áður fjallað um og hjá sumum öðrum tegundum ættarinnar. Svo eru önnur sem mynda öðruvísi köngla sem oft líkjast berjum. Má nefna Prumopitys andina frá Síle sem dæmi. Það tekur tegundina þrjú ár að mynda ummyndaða köngla sem minna á plómur í útliti.

Þrjár myndir af vef konunglega grasagarðsins í Edinborg sem sýna Prumopitys andina frá Síle en tréð vex einnig í Argentínu. Fyrst má sjá tréð sjálft á heimaslóðum sínum, síðan karlkynhirslur og loks kvenkynhirslur. Þetta líkist ekki mikið könglum á barrtrjám sem vaxa hér á landi. Myndirnar á M.F. Gardner. Í kaflanum um gagnviði í Suður-Ameríku má fá frekari upplýsingar um þetta tré.

En aftur til Nýju-Kaledóníu og að Acmopyle pancheri.

Á enda greinanna myndast einn til þrír dvergsprotar með stuttu barri. Restin af greinunum er hefðbundin með venjulegu barri tegundarinnar. Á þessum smágreinum myndast litlir vísar að könglum. Í hverjum kvenköngli myndast að jafnaði eitt fræ en stundum tvö og talið er að tréð treysti á að einhver fuglategund dreifi fræjunum. Yfir litlu könglana sveigist barrið á greinunum og þekur þá alveg. Það breytir um lit og verður bláleitt og vaxkennt. Þannig eru fræin varin af barri og eru lítt áberandi á litinn. Samt er talið að einhverjir fuglar finni könglana og gleypi þá. Að sögn Farjons (2008) er með öllu óþekkt hvaða fuglar sækja í berin en þó eru aðeins 76 fuglategundir á Nýju-Kaledóníu þannig að það ætti að vera hægt að finna þá. Strax er hægt að útiloka páfagaukana og aðra þá fugla sem mylja fræin. Það er ekkert gagn af þeim fyrir tréð. Það sem gerir þetta merkilegt er að tréð skuli framleiða köngulber sem svona erfitt er að finna í trjánum. Önnur tré, sem treysta á að fuglar dreifi fræjunum, framleiða litrík ber í stað þess að hafa þau í felulitum. Það er með öllu óþekkt hvaða þróunarfræðilegi ávinningur kann að fylgja þessu.

 Furðukönglar Acmopyle pancheri eru ekki áberandi í trjánum og ekki er vitað hvaða fuglar gleypa þá og dreifa fræjunum. Í þéttum skógum er ekki auðvelt að finna þessi fræ.

Nýja-Gínea

Nýja-Gínea er næststærsta eyja í heimi á eftir Grænlandi. Veðurfarið á þessum eyjum er gjörólíkt og er Nýja-Gínea þakin fjölbreyttum skógum á meðan Grænland er að mestu þakið jöklum.

Þetta stóra eyland var einnig partur af hinni fornu Gondwana og sést það vel á þeirri flóru sem þar er að finna. Því fer fjarri að öllum trjátegundum eyjanna hafi verið lýst af grasafræðilegri nákvæmni en vitað er um 36 tegundir fjölbreyttra barrtrjáa á þessum slóðum. Þar af eru 30 af gagnviðarætt (Farjon 2008). Segir það töluvert um hversu stóran sess gagnviðir skipa á þessum slóðum. Samt er það svo að eyjan er miklu þekktari fyrir fjölbreytta laufskóga en barrskóga. Í þessum pistli höldum við okkur við barrskógana.

Regnskógarnir á Nýju-Gíneu eru fjölbreyttir en mikið verk er óunnið við að rannsaka flóruna. Myndin er fengin héðan.

Dacrycarpus imbricatus

Þetta tré tökum við sem dæmi um eitt af þeim trjám sem vaxa á Nýju-Gíneu. Reyndar vex það nokkuð víða í Suðaustur-Asíu. Eins og títt er með tré sem hafa stórt útbreiðslusvæði hefur það myndað fjölmargar undirtegundir eða afbrigði eins og sjá má á útbreiðslukortinu. Þetta er tré sem að jafnaði er með einn beinan stofn og getur orðið um fjörutíu til fimmtíu metrar á hæð. Það vekur athygli að þetta er eitt af þeim trjám sem hafa tvær gerðir af barri. Að auki er það þannig að þegar barrið fer fyrst að vaxa er það ótrúlega ólíkt eldra barri. Því má, með góðum vilja, sjá þrjár gerðir af barri á hverju tré.

Kortið sem sýnir útbreiðslu Dacrycarpus imbricatus fengum við héðan en myndirnar fengum við héðan. Á þeim má sjá þrjár gerðir barrs á sömu greinunum.

Afríka

Af þeim heimsálfum þar sem tré þrífast á annað borð er hin stóra Afríka sú álfa sem hýsir fæstar tegundir barrtrjáa. Hún var áður hluti af hinu forna meginlandi Gondwana og því ættu að vera svipaðar suðlægar tegundir þar í álfu og finna má annars staðar á suðurhveli.

Rétt er að taka það fram að nyrst í álfunni má finna barrtré sem eru lík þeim trjám sem vaxa syðst í Evrópu. Án efa hafa þau borist þaðan til álfunnar eða frá Arabíuskaga en ekki fundið leið yfir Sahara. Á því eru reyndar undantekningar. Einitegundin Juniperus procera hefur farið eftir hálendi Eþíópíu og alla leið suður til Zimbabwe (Farjon 2008). Syðst í álfunni má finna fjórar tegundir af ættkvíslinni Widdringtonia sem tilheyrir einisætt eða Cupressaceae eins og einirinn. Forfeður og -mæður þeirra trjáa hafa væntanlega borist sömu leið og einirinn. En það er önnur saga. Svo er að sjá sem tegundir af gagnviðarætt hafi ekki farið hina leiðina og út úr Afríku.

Í álfunni má finna tíu tegundir sem tilheyra gagnviðarætt. Þar af eru sex af ættkvíslinni Afrocarpus með vísan í álfuna og skyldleika við Podocarpus. Þessi tré eru gjörólík öðrum barrtrjám. Hinar fjórar tegundirnar innan ættarinnar tilheyra gagnviðarættkvíslinni eða Podocarpus (Farjon 2008). Þessar sex tegundir af Afrocarpus eru hvergi algengar en finnast á nokkuð stóru svæði. Þær vaxa á stöku stað allt frá skógum Eþíópíu, suður með austurhluta álfunnar og allt suður til Góðrarvonarhöfða í Suður-Afríku. Ólíkt flestum barrtrjám sem við þekkjum eru tegundirnar bundnar við háfjallaregnskóga þar sem ekki verða nein þurrkatímabil. Þar er rakt en ekki of heitt. Þar vaxa þessar fáu tegundir með frænkum sínum af ættkvíslinni Podocarpus og fjölbreyttum lauftrjám (Farjon 2008).

Mynd sem Adam Harrower tók af Afrocarpus falcatus. Eitt af trjánum þarna er sagt vera hæsta, villta tré Suður-Afríku. Ryno Jupber birti myndina á Facebooksíðunni Big Tree Seekers og sagði þar að hæsta tréð væri 41 metri á hæð með þvermál stofns í brjósthæð upp á 1,65 m. Þvermál krónunnar er 31 metri.

Afrocarpus falcatus

Við tökum þetta tré sem dæmi um Afrocarpus tegundirnar í Afríku því þetta er þeirra stærst og vitað er um tré sem reyndist vera 774 ára gamalt samkvæmt The Gymnosperm Database en á Wikipediu er því haldið fram að trén geti orðið yfir 1.000 ára gömul. Annars eru allar tegundir ættkvíslarinnar fremur líkar. A. falcatus vex um suðurhluta álfunnar og getur náð um 60 metra hæð og stofninn getur orðið tveir til þrír metrar í þvermál.

Tvær myndir af Afrocarpus falcatus sem við fengum lánaðar af vef Wikipediu. Sú fyrri sýnir miðlungsstórt, frístandandi tré í Höfðaborg. Hana tók Abu Shawka. Seinni myndin sýnir dæmigerðan börk og barr sem líkist ekki venjulegu barri. Þá mynd tók JMK.

Ameríka

Suður-Ameríka tilheyrði Gondwana á sínum tíma og því er eðlilegt að þar finnist gagnviðir. Eftir að Norður- og Suður-Ameríka rákust saman hafa nokkrar tegundir getað fært sig norður eftir Mið-Ameríku. Tegundir ættarinnar eru fjölbreyttar í Suður-Ameríku og mynda allskonar tré og runna í mismunandi vist. Það má heita merkilegt hvað tegundirnar í Ameríkunum tveimur eru miklu fjölbreyttari en barrviðir Afríku.

Í fjalllendi í norðvesturhluta Suður-Ameríku, nánar tiltekið í Bólivíu, Kólumbíu, Ekvador, Perú og Venesúela, vex Pectinopitys harmsiana í um 1.500 til 2.800 metra hæð yfir sjávarmáli. Tréð verður um 20 til 35 metrar á hæð og er stundum notað til að mynda skugga fyrir kaffirunna. Gagnviðarættin kemur víða við sögu. Myndirnar fengum við héðan.

Suðlægustu barrviðir í heimi

Í mýrlendi í fjöllum Padagóníu vex smárunni sem heitir Lepidothamnus fonkii hann verður í mesta lagi 60 cm á hæð en er oftast lægri. Hver grein verður ekki nema fimm millimetrar í þvermál. Barrið er smátt og liggur þétt á greinunum. Líkist það nokkuð barri á lífviðum og sýprusum í útliti en er miklu minna eins og sjá má á mynd sem hér fylgir.

Það er ekki alveg á hreinu hvaða barrviður vex syðst í Suður-Ameríku og þar með syðst í heiminum. Tveir koma til grein og þetta er annar þeirra. Hinn er Libocedrus uvifera ef marka má The Gymnosperm Database (2024).

 Þetta tré, sem heitir Libocedrus uvifera, vex á sömu slóðum og í svipuðu umhverfi og dvergrunninn Lepidothamnus fonkii en getur vaxið víðar. Þessar tvær tegundir keppa um titilinn suðlægasti barrviður í heimi. Þetta tré getur orðið býsna hátt þegar skilyrðin eru betri. Myndina tók Jeff Bisbee og birti hana hér.

Smárunninn Lepidothamnus fonkii er talinn í útrýmingarhættu vegna þess hversu algengt er að þurrka upp mýrarar þar sem runnann er að finna. Runninn myndar stórar breiður og fljótt á litið minnir hann meira á jafna eða lyng frekar en barrtré (The Gymnosperm Database 2024).

Fyrri myndin sýnir dæmigerðan vaxtarstað fyrir Lepidothamnus fonkii í mýri í Padagóníu. Fremst á myndinni má sjá runnann sem minnir á lyng. Seinni myndin sýnir litla grein með könglum. Myndirnar tók Jeff Bisbee og við fengum þær héðan.

Kort sem sýnir þekkta útbreiðslu suðlægustu barrviða í heimi. Rauðu deplarnir sýna þekkta staði hins fágæta smárunna Lepidothamnus fonkii en þeir grænu sína þekkta útbreiðslu Libocedrus uvifera. Sú tegund myndar tré og er því meira áberandi. Samkvæmt kortunum, sem við fengum frá The Gymnosperm Database, vex síðari tegundin sunnar. Hin tegundin er líklegri til að fljúga undir radarinn og því má vera að hún sé víðar en kortið gefur til kynna. Þess vegna vilja grasafræðingar ekki fullyrða neitt um hvor tegundin vex sunnar.

Þokuskógar Andesfjalla

Andesfjöllin liggja frá suðri til norðurs eftir endilangri Suður-Ameríku. Þar er gríðarleg fjölbreytni í flóru, fánu og fungu. Gefur hún sjálfum Amasónskógunum ekkert eftir í fjölbreytni. Má sem dæmi nefna að önnur af tveimur stærsta plöntuættum í heimi, brönugrasaætt eða orkídeur, Orchidaceae, á hvergi fleiri fulltrúa en í krónum trjáa í þokuskógunum á þessum slóðum. Þar vaxa þær sem ásætur. Reyndar má segja að það einkenni þessa skóga að fjöldi ásæta í trjánum er hreint með ólíkindum. Hinar tíðu þokur sjá þeim fyrir nægu vatni svo þær geta vel vaxið uppi í trjákrónunum án tengsla við jarðveginn í skógarbotninum. Í þessum skógum eiga gagnviðirnir mikinn fjölda ólíkra fulltrúa.

Mynd frá The Gymnosperm Database sem á að sýna brot af þeirri fjölbreytni sem finna má meðal gagnviða í þokuskógum Andesfjalla. Sumir þeirra mynda hávaxin tré en aðrir lifa sem undirgróður í skjóli hærri trjáa.

Dæmigerðir þoku- eða regnskógar í Andesfjöllum. Þar leynast margar tegundir af gagnviðarætt. Myndina fengum við héðan.

Pectinopitys exigua

Hátt uppi í fjöllum Bólivíu eru regnskógar. Þar er nánast alltaf mistur og mikinn fjöldi tegunda að finna. Ásætur eru mjög áberandi. Þarna í fjöllunum, frá 1.800 og upp í 3.000 metra hæð má finna Petinopitys exigua. Samkvæmt The Gymnosperm Database var það ekki fyrr en árið 2019 sem þessi tré þarna í fjöllunum voru greind sem sérstök tegund. Þá héldu fræðingarnir að þetta væri smávaxin tegund og því hlaut hún viðurnafnið exigua, en á latínu merkir exiguus stuttur. Svo kom í ljós að til eru eintök sem ná allt að tuttugu metra hæð, þannig að heitið er ekki sérlega lýsandi. Samkvæmt þessari síðu er tegundin talin í yfirvofandi hættu vegna þess að villt tré eru nýtt til timburframleiðslu. Vitað er um 61 vaxtarstað tegundarinnar í Bólivíu en tegundin er hvergi í ræktun.

Það er tryggara að hafa aldinköngla í áberandi lit í þokuskógunum ef treysta skal á að fuglar finni þá. Myndina á M. Gardner hjá konunglega grasagarðinum í Edinborg.

Saxegothaea conspicua

Við endum umfjöllun okkar um furðutegundir gagnviðarættarinnar með umfjöllun um þetta tré sem vex í Andesfjöllunum í suðurhluta Síle. Þetta er eina tegund ættkvíslarinnar og er hún talin mjög forn. Hún gæti jafnvel verið lítt breytt frá því að gagnviðarættin kom fram á Gondwana fyrir 125 milljónum ára (The Gymnosperm Database 2024). Þetta er því eitt af þeim trjám sem kalla mætti lifandi steingerving. Tréð getur orðið um 25 m á hæð og með einn eða fleiri stofna sem hver um sig getur orðið um tveir metrar í þvermál. Þar sem tréð nýtur sólar vaxa nálarnar í spíral á greinunum en skuggamegin vaxa þær aðeins í tvær áttir. Þótt það sjáist ekki á myndinni er þetta mjög skuggþolið tré. Í þéttum skógum lifir það oft árum saman frekar sem stór runni en tré undir laufkrónum annarra trjáa. Sumir segja að það líkist því hvernig ýviður vex í Evrópu. Þegar tækifæri býðst og birta er næg, þá myndar tegundin sæmilega hávaxin tré. Talið er að þau geti orðið um 500 ára gömul. Tegundin mun hafa verið reynd á Bretlandseyjum og þar virðist loftslag henta mjög vel fyrir hana. Ef til vill gæti hún þrifist hér á landi á góðum stöðum.

Eins og sjá má getur Saxegothaea conspicua orðið ansi myndarlegt tré. Þarna stendur það á eldfjallinu Villarica í Síle. Seinni myndin sýnir lauf og litla köngla. Þeir verða brúnir er þeir verða fullþroska. Þeir eru aðeins fjórir til sex millimetra langir og barrið er ekki mikið lengra. Myndirnar tók Jeff Bisbee og birti þær hér á síðu konunglega grasagarðsins í Edinborg.

Að lokum

Það getur verið gaman og fróðlegt að skoða grasagarða í útlöndum og sjá þar framandi og furðuleg tré. Þegar við rekumst þar á eitthvað skrítið og skemmtilegt sem við könnumst við er það nánast eins og að rekast á gamla kunningja. Þetta er ein af fjölmörgum ástæðum þess að gaman getur verið að kynna sér framandi tré. Sérstaklega þegar trén eru svona furðuleg eins og mörg hver eru innan þessarar ættar. Auðvitað er mikið ósagt en þetta yfirlit getur gefið ákveðna hugmynd um hvað þessi stóra og framandi ætt er undarleg. Að lokum færum við Guðríði Gyðu Eyjólfsdóttur okkar bestu þakkir fyrir vandaðan yfirlestur prófarkar.

Heimildir

James E. Eckenwalder (2009): Conifers of the World. The Complete Reference. Timber Press, Portland & London.

Aljos Farjon (2008): A Natural History of Conifers. Timber Press, Inc. Portland, Oregon, USA.

The Gymnosperm Database (2024): Podocarpaceae. Sjá: Podocarpaceae (Podocarp family) description. Sótt 21. september 2024.

Colin Tudge (2005): The Tree: A Natural History of What Trees Are, How They Live, and Why They Matter. Crown Publishers, a division of Random House, Inc, New York.

Í aðrar heimildir er vísað beint í texta með krækjum þegar við á.