Vínviður Vínlands hins góða

Um árið þúsund sigldi Leifur Eiríksson hinn heppni til vesturs og suðurs frá Grænlandi til að kanna lönd. Fann hann þá meginland Norður-Ameríku. Gaf hann þeim svæðum sem hann kom að nöfn eftir landkostum. Ef marka má Grænlendinga sögu, sem talin er skráð um 200 til 300 árum síðar, kom hann fyrst að landi þar sem hvergi sá í gras en jöklar voru allt hið efra. „[S]ýndist þeim það land vera gæðalaust.“ Þetta land kölluðu þeir Helluland. Þeir sigldu suður og komu næst að landi hvar land var skógi vaxið allt að hvítum ströndum. Það land var auðvitað nefnt Markland enda merkir orðið mörk skógur. Líklegast er að Helluland sé það sem í dag er kallað Baffinsland en Markland kallist nú Labrador.

Gásir 2017. Hugsanlega voru fyrstu búðir Leifs í Ameríku eitthvað svipað þessu þótt fararskjótinn hafi verið annar en sá sem sést efst til vinstri á myndinni. Mynd: Sig. A.

Frá Marklandi sigldu þeir suður í tvö dægur, gerðu sér þar hús og sátu þar um veturinn og þóttu landkostir góðir. „Meira var þar jafndægri en á Grænlandi eða Íslandi. Sól hafði þar eyktarstað og dagmálastað um skammdegi.“ Þetta merkir vitanlega að landið er sunnar en Ísland þar sem munur daglengdar er miklu meiri eftir því sem norðar dregur. Svo koma merkilegar lýsingar frá vorinu sem fylgdi. Með í för var suðurmaður einn og hét hann Tyrkir. Kemur fram í sögunum að móðurmál hans var þýska. Það var hann sem kom úr könnunarleiðangri með vínvið. Í Grænlendinga sögu er þessu lýst svona:

„Kann eg nokkur nýnæmi að að segja. Eg fann vínvið og vínber.“

„Mun það satt fóstri minn?“ kvað Leifur.

„Að vísu er það satt,“ kvað hann, „því að eg var þar fæddur er hvorki skorti vínvið né vínber.“

Nú sváfu þeir af þá nótt en um morguninn mælti Leifur við háseta sína: „Nú skal hafa tvennar sýslur fram og skal sinn dag hvort, lesa vínber eða höggva vínvið og fella mörkina svo að það verði farmur til skips míns.“

Þetta varð úr. Skipið var fyllt af timbri en eftirbátur þeirra af vínberjum áður en siglt var heim. Leifur var ánægður með landkosti og gaf landinu nafnið Vínland. Rétt er að nefna að hér er farið eftir útgáfunni sem finna má á slóðinni snerpa.is.

Málverk eftir Christian Krohg sem sýnir Leif Eiríksson finna Ameríku. Íbúar álfunnar höfðu ekki hugmynd um að hún væri týnd. Myndina fengum við héðan.

Hið týnda Vínland

Kveikjan að þessum pistli er spurningin: Hvernig litu vínberin út sem uxu á Vínlandi Leifs Eiríkssonar? Til að svara því verðum við fyrst að vita hvar Vínland er – eða var.

Svo er að sjá sem nafnið hafi lifað lengi með Íslendingum þótt í seinni tíð hafi ekki allir verið sammála um hvar landið hafi verið. Má nefna að í Eiríks sögu rauða fara þeir Þorfinnur Karlsefni og Snorri Þorbrandsson að leita Vínlands og lenda í ýmsum ævintýrum og hremmingum en ekki er þess getið að þeir hafi rambað á réttan stað. Þó hefur lesandinn á tilfinningunni að svo hafi verið og ef til vill var það svo sjálfsagt að ekki þótti ástæða til að splæsa skinni í að segja frá því. Því til sannindamerkis fór bróðir Leifs, Þorvaldur, til Vínlands í Grænlendinga sögu og virðist ekki hafa átt í vandræðum með að finna búðirnar sem Leifur reisti og voru við hann kenndar. Ef marka má sögurnar vitum við að norðan við Vínland voru miklir skógar og hvítar strendur. Við vitum líka að minni munur var á daglengd sumars og vetrar á Vínlandi en á Grænlandi og Íslandi. „Meira var þar jafndægri“ segir í Grænlendinga sögu. Þetta merkir að Leifur og félagar voru komnir á suðlægari breiddargráður. Svo er staðháttum lýst að þarna sé á sem hægt sé að draga skip upp í. Hún renni í vatn eða ós sem varinn sé af eyjum. Lýsingar í bæði Grænlendinga sögu og Eiríks sögu nefna þetta síðasta þótt ekki séu þær samhljóða.

Líklegar siglingaleiðir Eiríks rauða og fleiri kappa sem nefndir eru í Eiríks sögu og Grænlendinga sögu. Kortið fengum við héðan.

Búðir norrænna manna

Nú er til þess tekið að snemma á sjöunda áratug síðustu aldar fóru norsku hjónin Helge og Anne Ingstad til Nýfundnalands í Kanada og fundu þar leifar ótrúlega stórra búða á stað sem nú kallast L'Anse aux Meadows. Þar fundu þau leifar af húsum og munum sem talið var að hefðu verið algengir á Íslandi á söguöld.

L'Anse aux Meadows er á 51°N og því má segja að meira sé þar jafndægri en á okkar slóðum. Þarflaust er að fara sunnar til að þetta gangi upp.

Í Grænlendinga sögu segir: „[T]óku það ráð síðan að búast þar um þann vetur og gerðu þar hús mikil.“ Myndina tók Dylan Kereluk við L'Anse aux Meadows og fengum við hana héðan. Hún sýnir hvernig talið er að búðirnar hafi getað litið út.

Það þarf samt ekkert að vera að Leifur hafi reist sínar búðir þar. Ef til vill voru þessar búðir reistar síðar af norrænum mönnum því ef marka má sögurnar sigldu þeir þangað áfram eftir að Leifur fann Vínland. Hvernig sem því var varið taka fornminjarnar af allan vafa um að þarna var norræn byggð. Jónas Kristjánsson skrifaði grein í Lesbók Morgunblaðsins árið 2001. Hana má sjá hér. Hann telur að lýsingar í Eiríks sögu rauða eigi við um ána Gambó og Gambóvatn, sem það rennur í, við ströndina. Það svæði passar prýðilega við lýsingarnar í sögunni. Þar er fjörðurinn, eða vatnið, nefndur Straumsfjörður. Margir hafa nefnt þann augljósa galla að á þessu svæði vaxa engin vínber eins og við þekkjum þau. Það passar illa við söguna af Tyrki suðurmanni. Aftur á móti vaxa þar rifsberjategundir og margar aðrar berjategundir í stórum stíl.

Haust við Gambóá. Rennur áin út í fjörðinn sem í Eiríks sögu rauða er kallaður Straumsfjörður? Myndina fengum við héðan. Greinin er eignuð Newfoundsander.

Tyrkir suðurmaður

Eins og segir í inngangskafla var Tyrkir suðurmaður með í fyrstu Vínlandsförinni ef marka má sögur sem skráðar voru tveimur eða þremur öldum síðar. Margt getur skolast til og jafnvel brenglast á styttri tíma. Nafnið gæti bent til Tyrklands en þarf auðvitað ekki að gera það enda er sagt að móðurmál hans hafi verið þýska. Svo er að sjá í sögunni að honum hafi orðið svo mikið um er hann fann vínberin að hann hafi talað lengi á þýsku sem hinir norrænu menn skildu auðvitað ekki. Þegar hann skipti yfir í norrænu þótti honum rétt að geta þess að þar sem hann fæddist hefði hvorki skort vínvið né vínber. Því átti hann auðvelt með að bera kennsl á gróðurinn. Ef við gefum okkur að þetta sé nokkuð nærri því að teljast satt má ætla að Vínland sé töluvert sunnar en hið vínberjalausa Nýfundnaland. Breytir þá engu að talið er að nokkuð hlýtt hafi verið í veðri á þessum árum. Í sögunni er þess getið að þar var frostlaust um veturinn og „lítt rénuðu þar grös“. Að vísu þurfum við ekki að fara lengra en til Skotlands til að sjá iðagræn tún allan veturinn. Því kann vel að vera að grös hafi lítt rénað á Nýfundnalandi á hlýskeiði sem ríkti um árið 1000. Til að finna nægilega mikið af vínberjum sem fylli heilan skipsbát þarf að fara dálítið langt suður. Meðal annars hefur verið stungið upp á að Vínland sé við ósa Hudson-árinnar þar sem nú stendur borgin Nýja-Jórvík. Það passar ágætlega við lýsingar sögunnar á stórri á sem rann þarna til sjávar. Því miður hafa aldrei fundist neinar minjar norrænnar búsetu á þeim slóðum og óvíst er að hægt hafi verið að sigla frá Marklandi að ósum Hudson-árinnar á aðeins tveimur dægrum. Þetta eru þó atriði sem gætu hafa skolast til á styttri tíma en 200 til 300 árum.

Vínþrúgur í gróðurhúsi í Kópavogi árið 2019. Mynd: Sig.A.

Vínber á Nýfundnalandi

Víkur nú sögunni til forfeðra Leifs og félaga og þess umhverfis sem þeir þekktu í uppvexti sínum. Á Norðurlöndum vaxa tvær rifstegundir, Ribes spp., sem bera rauð ber. Aðra köllum við venjulega bara rifs, Ribes spicatum, og er ræktað í görðum á Íslandi. Það mun hafa verið flutt til Norðurlanda frá Mið-Evrópu og var þar sennilega ekki árið 1000. Hin tegundin er náskyld og stundum talin sama tegund. Heitir hún Ribes rubrum á fræðimálinu. Seinna heitið vísar í hinn rauða lit og kallast tegundin rauðrifs á íslensku. Á tímum Íslendingasagnanna óx rauðrifs á Norðurlöndum. Munurinn á þessum tegundum er harla lítill og skiptir ekki máli í þessu samhengi. Aftur á móti skiptir máli að Í Noregi er talað um villrips en á sænsku er þessi tegund kölluð skogsvinbär eða röda vinbär. Seinna heitið frá Svíþjóð á sér tvíbura. Það er svarta vinbär sem við köllum sólber, Ribes nigrum. Svo er að sjá að í fornnorrænu hafi rifsberjategundir verið kallaðar vínber og það orð hefur eflaust verð notað í Noregi skömmu fyrir árið 1000 af foreldrum Leifs heppna. Það nafn hefur haldist í sænsku til okkar daga.

Rifs, Ribes spicatum, er nánast sama tegund og rauðrifs, Ribes rubrum. Það óx á Norðurlöndum árið 1000. Myndin er tekin á Íslandi og það gerði Jón Ásgeir Jónsson.

Það hljóta að hafa verið vonbrigði fyrir Eirík rauða og hans fólk að þessi rauðu og svörtu vínber, sem það var vant frá Noregi, skyldi ekki vera að finna á Íslandi þegar hópurinn kom þangað. Þau eru ekki heldur á Grænlandi svo heitið geti. Tveimur eða þremur öldum síðar hafa Íslendingar sennilega verið búnir að steingleyma því að rifstegundir voru hin norrænu vínber. Þá höfðu þeir orðið fyrir áhrifum nýrra trúarbragða frá Austurlöndum sem leyst höfðu hin norrænu af hólmi. Þeim fylgdi feiknamikið rit sem kallast Biblía og þar er fjallað um allt önnur vínber. Orðið vínber kemur til dæmis mjög oft fyrir í Guðbrandsbiblíunni frá 1584 eins og ganga má úr skugga um hér. Þar fer ekkert á milli mála að um er að ræða sömu ber og við köllum vínber í dag enda var Guðbrandsbiblía færð í letur tæpum sex hundruð árum eftir að Vínland fannst og meira en þrjú hundruð árum eftir að sögurnar um Vínland voru ritaðar.

Sólber, eða svört vínber, á Hálsi í Eyjafirði. Mynd: Sig.A.

Við verðum að viðurkenna að við vitum ekki hvenær Íslendingar færðu orðið vínber yfir á þau ber sem áður hétu einfaldlega þrúgur (sjá síðar) en Íslendingasögurnar eru skrifaðar í kristnum sið og þá þegar höfðu kaflar úr Gamla testamentinu verið þýddir á íslensku þótt enn væri langt í Guðbrandsbiblíu. Í elstu þýðingunum er talað um vínber eins og í þessu riti sem kallast Stjórn. þau eru kölluð uinber því í latínuletri var U og V sami stafur.

Mynd úr ritinu Stjórn sem geymir þýðingar úr Gamla testamentinu. Talið er að það sé frá 13. öld eða um það bil á sama tíma og Íslendingasögurnar voru skrifaðar. Þá var liðið hátt á þriðju öld frá því að Vínland fannst. Myndin er skjáskot af netsíðunni handrit.is þar sem skoða má handritið.

Það vill svo til að allt frá Labrador, suður um Nýfundnaland til Nýja-Skotlands (Nova Scotia) vex rifstegund sem kölluð er mýrarifs, Ribes triste. Hefur hún lengi verið þekkt nytjaplanta á þeim slóðum. Reyndar eru fjölmargar aðrar berjategundir á Nýfundnalandi og alveg óvíst að Leifur og félagar hafi endilega gert greinarmun á þeim fjölbreyttu berjategundum sem þar vaxa. Til þess höfðu þeir takmarkaða þörf og enn minni reynslu. Hér er sett fram sú tilgáta að þegar Leifur Eiríksson og hans fólk kom til Ameríku hafi það fundið runna sem mjög líktist hinum norsku vínberjum sem þeir höfðu saknað frá Íslandi og Grænlandi. Þegar Grænlendinga saga var færð í letur höfðu Íslendingar og þar með ritari sögunnar, hver sem hann var, steingleymt að þau ber sem við köllum rifs voru kölluð vínber á þeim tíma sem sagan gerðist. Því hefur ritarinn ekki fengið nokkurn botn í nafnið Vínland nema með því að bæta við söguna Tyrkja suðurmanni. Í sögunni þarf hann að segja hinum norrænu mönnum að berin séu vínber sem þeir virðast ekki hafa þekkt ef marka má söguna. Það gengur tæplega upp því orðið vínber var á þeim tíma notað yfir rifs og skyldar tegundir. Það hefur án efa glatt norskættaða menn sem komu frá Grænlandi og Íslandi að finna einhvers konar rifsber. Það var full ástæða til að kalla svona kostaland Vínland í höfuðið á þessum gómsætu berjum.

Hið lágvaxna mýrarifs, Ribes triste, vex meðal annars á Nýfundnalandi. Að stærð runnanna frátalinni er mýrarifs líkt rauðrifsi, Ribes rubra, sem skipverjar Leifs heppna Eiríkssonar hafa án efa þekkt. Myndina fengum við frá Wikipediu.

Nánar um vínber Norðurlanda

Þegar Leifur heppni var í Noregi hefur hann án efa kynnst rauðum og svörtum vínberjum.

Hér að framan er nefnt að jafnvel enn í dag heitir rauðrifs skógarvínber eða rauð vínber í Svíþjóð. Líklegt er að norrænir víkingar hafi á ferðum sínum um Evrópu kynnst því sem við í dag köllum vínber. Hvað ætli þeir hafi kallað þau á þeim tíma sem Leifur sigldi til Vínlands? Enn eru vínber kölluð druer eða druvor á þeim slóðum. Hér er komið sama orð og orðið þrúgur sem notað er á Íslandi. Því er líklegt að ef Leifur heppni hefði viljað kenna landið við þau ber sem við nú köllum vínber hefði landið verið nefnt Þrúgnaland. Þetta er ekki síst merkilegt í ljósi þess að móðurmál Tyrkja suðurmanns var þýska, ef marka má sögurnar. Orðið druer eða þrúgur er væntanlega komið úr þýsku. Á þýsku heita vínber Weintrauben eða einfaldlega Trauben. Vitanlega er það sama orð og þrúgur. Af hverju hefði átt að kalla þrúgurnar vínber fyrst það orð var frátekið fyrir rifs og sólber um árið þúsund? Þetta virðist hafa breyst í íslensku með tilkomu nýrra trúarbragða og umfjöllun um þrúgur sem er að finna í trúarriti þeirra. Þær urðu að vínberjum enda uxu engin vínber (rifs) á Íslandi. Við þetta má bæta skilgreiningu úr Ordbog over det danske sprog. Þar segir að Danir noti orðið vinbær „om forskellige (særlig söde, klare, saftfulde) bær með vinagtig smag“. Svo er ribs (sem við köllum rifs) tekið sem dæmi. Það er því eiginlega alveg útilokað að Vínland hafi á sínum tíma verið nefnt eftir vínþrúgum sem Tyrkir suðurmaður á að hafa fundið. Það hlýtur að hafa verið nefnt eftir rifsberjum. Því þarf ekkert að fara sunnar en til Nýfundnalands til að sagan gangi upp.

Jóhann Thorarensen garðyrkjumaður með afleggjara af vínvið sem hann tók af plöntu sem talið er að Jón Rögnvaldsson hafi flutt til Íslands frá Vesturheimi. Um árið 1000 hafa þeir norrænu menn, sem á annað borð þekktu tegundina, væntanlega kallað hana þrúgur enda voru önnur ber kölluð vínber.

Þakkir

Þakkir fær Jón Kr. Arnarson fyrir að deila hugmyndinni um vínberin á Nýfundnalandi með höfundi. Við frekari leit kom í ljós að vitanlega hafa fleiri bent á að Vínland hljóti frekar að vera nefnt eftir rifsberjum en vínberjum enda er það líklegt. Örn Arnarson fær þakkir fyrir að benda á heimildir um þýðingu á Gamla testamentinu sem eru álíka gamlar og ritun Íslendingasagna. Þakkir fær einnig Jón Ásgeir Jónsson fyrir lán á mynd. Að lokum viljum við þakka Pétri Halldórssyni fyrir að lesa yfir pistilinn og færa ásláttarvillur og aðrar villur til betri vegar.

Blómstrandi rifsrunni. Eða eigum við að kalla þetta vínvið? Mynd: Sig.A.