Gráelri frá Evrópu - Annar hluti

Undanfarin misseri höfum við reglulega birt pistla um elri og elritegundir sem sjá má hér. Þar sem við erum sannfærð um að elritegundir séu vannýttar í skógrækt, garðrækt og landgræðslu ætlum við að halda þessari umfjöllun áfram. Fyrir nokkrum vikum birtum við fyrsta pistil okkar um evrópskt gráelri. Við vinnslu hans kom í ljós að okkur liggur mikið á hjarta um þessa elritegund sem hefur verið lengur í ræktun á Íslandi en annað elri. Því má líta á þennan pistil sem framhald fyrri pistils um tegundina.

Gráölur á grasflöt. Mynd: Sig.A.

Nafnið

Í þessari grein förum við eftir þeirri gömlu og nánast horfnu málvenju að hafa eitt heiti yfir tegundina og annað yfir einstök tré eins og við sögðum frá í þessum pistli. Við notum heitið elri yfir tegundir og þar með köllum við þessa tegund gráelri. Þegar við fjöllum um einstök, stæðileg tré tölum við um ölra.

Fyrri liður orðsins gráelri (eða gráölur) vísar í hinn gráa lit sem einkennir laufblöðin. Á efra borði eru þau mött og græn eða grágræn að lit en neðra borðið er lóhært og grátt. Seinni hluti tvínefnisins Alnus incana merkir gráhvítur og vísar í hárin á neðra borði laufanna. Þegar líður á sumarið dregur úr þessari hæringu og einkennið verður þá minna áberandi. Á haustin er stundum enga hæringu að finna á laufinu.

Hinn slétti börkur, sem einkennir tegundina, er einnig mjög grár á litinn. Hann dugar alveg til að gefa tegundinni nafn þótt fræðiheitið vísi í laufblöðin. Meira að segja greinarnar eru gráar á gráelri. Að vísu eru árssprotarnir gjarnan brúnir en þeir grána með tímanum.

Þrjár myndir af stofnum gráelris í Lystigarðinum á Akureyri. Myndir: Sig.A.

Lýsing

Að öllu jöfnu myndar gráelrið fremur lágvaxið tré með breiða krónu. Ef aðstæður eru góðar, til dæmis gott aðgengi að súrefnisríku vatni en ekki of blautum jarðvegi, geta trén orðið mjög há. Þannig fræddi Hrafn Óskarsson okkur á því að samkvæmt mælingum skógfræðinema í september árið 2023 var gráölur í Múlakoti orðinn 21,2 m (Hrafn 2025). Í erlendum lýsingum segir að gráelri geti orðið allt frá fimm metra háum runnum upp í 25 metra há tré. Eldri tré geta sem best haft stofnþvermál upp á 50 cm í brjósthæð en oft eru þau mun mjórri (Árni 2017).

Það þekkist að gráelri myndi margstofna, hávaxna runna. Einkum gerist það við erfiðar aðstæður. Þar sem gráelri getur sett mikil rótarskot myndar það stundum þykkni af stofnum en mikill einstaklingsmunur virðist vera á því hversu mikil rótarskotin verða. Sjálfsagt skipta bæði erfðir og umhverfi þar máli. Sá sem þetta skrifar plantaði einu sinni þremur trjám af gráelri í ófrjótt land í Skriðdal. Þessar plöntur voru frá þremur mismunandi stöðum í Noregi. Aðeins eitt þessara trjáa fór nánast strax að setja rótarskot. Því miður var þessum trjám rutt í burtu vegna vegagerðar. Því er ekki hægt að segja til um hvort þau hefðu öll sett rótarskot ef þau hefðu fengið að vaxa nægilega lengi.

Vetrarmynd af gráölri sem sýnir vel vaxtarlag trésins. Mynd: Sig.A.

Laufin eru egglaga eða næstum hnöttótt og alltaf ydd. Þau eru mattgræn og tennt. Nýtt lauf á vorin og fyrri part sumars er gjarnan rauðbrúnleitt. Kemur það jafnvel upp um tegundina. Áberandi er að við enda hvers æðastrengs er hver tönn tennt aftur. Æðastrengjapör eru níu til fjórtán og laufleggir eru rúmlega eins til tveggja cm langir og ögn dúnhærðir (Lystigarður Akureyrar 2025).

Elri í sáðbökkum í Sólskógum. Til vinstri er gráelri með rauðum blöðum. Til hægri er önnur elritegund. Mynd: Sig.A.

Stöku sinnum má sjá einstaka blað taka á sig gula haustliti en algengara er að blöðin falli græn af trjánum eða verði brún í miklum frostum, rétt eins og hjá öðru elri. Oft stendur gráelri grænt á haustin löngu eftir að önnur tré hafa fellt laufið. Þannig er það til dæmis á myndinni hér að neðan enda er einkennið ekki bundið við Ísland.

Gráölur að hausti í almenningsgarði í bænum Glenfarg í Skotlandi. Eitt af því sem einkennir grálri, Alnus incana spp. incana, er mikill fjöldi rótarskota. Þau sjást vel á myndinni. Aðrar tegundir, sem nú eru flokkaðar með gráelrinu haga sér ekki allar svona þótt á því séu undantekningar. Eins og sjá má er elrið enn grænt þótt aðrar tegundir hafi fellt laufið. Það má sjá hjá mörgum elritegundum. Mynd: Sig.A.

Blómgun

Gráelri myndar blóm sem líkjast reklum á birki og báðar tegundirnar eru vindfrjóvgaðar, enda eru þær skyldar. Þó er nokkur munur á reklunum. Fyrir það fyrsta birtast frjóreklarnir mjög snemma á vorin hjá gráelri, jafnvel í mars eða apríl, en hér á landi er algengast að sjá þá í apríl og maí. Það er töluvert áður en trén laufgast og löngu áður en frosthætta er liðin hjá. Þess vegna vill frjóið oft skemmast í frostum og það sama á við um kvenblómin. Þá verður ekkert úr fræmyndun. Rétt er þó að taka fram að það er langt því frá að vera algilt að frjóið eða fræið skemmist.

Að jafnaði eru karlreklarnir stærri og meira áberandi en hjá birki. Þeir verða um fimm til átta cm langir og stundum allt að tíu cm langir. Oftast eru þeir fjórir til fimm saman í hnapp. Eins og hjá birkinu birtast þeir á undan kvenreklunum á hverju tré. Með því draga plönturnar verulega úr líkum á sjálfsfrjóvgun. Þegar karlreklarnir hafa gegnt sínu hlutverki falla þeir af.

Því miður er það svo að frjó allra elritegunda vekur sömu ofnæmisviðbrögð og birkifrjó.

Gráelri blómstrar fyrir laufgun. Þannig er líklegra að frjóið geti borist á frænið í frævunum. Sá galli fylgir þessari blómgun að veturinn er ekki alltaf liðinn þegar elrið blómgast eins og sjá má á þessum myndum. Því getur frjóið skemmst í frostum. Myndir: Sig.A.

Kvenreklarnir koma aðeins seinna en karlreklarnir á hverju tré og verða aðeins um eins til eins og hálfs cm langir. Þeir tréna smám saman og hanga eins og litlir könglar á trjánum allan veturinn. Engin önnur ættkvísl lauftrjáa myndar svona köngla. Stundum eru slíkir trjákenndir reklar notaðir í ýmsar skreytingar. Þessir trénuðu kvenreklar eru ýmist stilklausir eða á stuttum stilkum hjá gráelri og alltaf nokkrir saman.

Algengt er að trén fari að blómgast þegar þau eru um tíu til fimmtán ára gömul. Þau blómstra árlega og á nánast öllum elritrjám má alltaf finna kvenkyns rekla eða köngla ef vel er að gáð.

Fyrri myndin sýnir lauf og unga kvenrekla sem ekki eru farnir að tréna. Seinni myndin sýnir karlrekla sem eru að ljúka hlutverki sínu. Efst á seinni myndinni sjást kvenreklar sem eru að byrja að þroskast. Á þennan hátt kemur elrið í veg fyrir sjálfsfrjóvgun. Myndir af trénuðum könglum má sjá í fyrri pistlum okkar um elri. Myndir: Sig.A.

Fjölgun

Fræið er smátt með loftfylltum belgjum. Þeir hjálpa fræinu að dreifast með vatni. Til að fræið spíri þarf setið að vera hæfilega rakt, bjart og gróðursnautt. Þannig aðstæður finnast gjarnan í kjölfar þess að ár flæða yfir bakka sína en fræplönturnar lifa ekki í skugga annarra trjáa (Þorbergur 2018). Því miður er það svo á Íslandi að aðeins örfá dæmi eru þekkt um að gráelri hafi sáð sér út. Miklu algengara er að það viðhaldi sér með rótarskotum.

Þrjár myndir af sjálfsánu gráelri í Bugum í sunnanverðu Ölfusi. Myndirnar sýna tréð fyrir og eftir grisjun krónunnar. Fyrst eftir að greinarnar hafa verið sagaðar af er sárið ljóst en svo roðnar það. Myndir: Aðalsteinn Sigurgeirsson.

Þegar gráelri myndar fræ á sér stað uppstokkun erfðaefnis eins og vera ber. Hún veldur því að plöntur sem vaxa upp úr sömu sáningunni geta verið mjög misjafnar.

Gráelri getur haft mismunandi vaxtarlag eins og sjá má á þessari mynd. Tréð sem er næst okkur á myndinni gæti hafa brotnað í æsku en þriðja tréð á þessari mynd ber af hinum. Mynd: Sig.A.

Í hefðbundinni skógrækt er vanalega plantað ungum plöntum sem aldar eru í sérstökum plöntubökkum. Vegna uppstokkunar erfðaefnis má búast við að sumar plönturnar komi til með að líta verr út en aðrar með tíð og tíma. Ef hugmyndin er að framrækta elritrén og planta þeim í garða eða trjáreiti er hægt að velja bestu plönturnar úr þegar þær hafa stækkað dálítið.

Stór hluti þeirra gráelritrjáa, sem ræktuð eru á Íslandi, er sprottinn upp af fræi sem tekið var af þessum trjám sem standa við gróðurhús á Hallormsstað og neðan við skemmuna sem þar er. Þau hafa náð meira en tíu metra hæð. Upp af fræinu hafa sprottið tré í garðyrkjustöðvum sem eru harðgerð og beinvaxin. Trén eru ættuð frá Kvæfjord í Suður-Troms í Noregi sem er á 69. breiddargráðu og þar með töluvert norðar en Ísland. Fræið sem gaf af sér þessi tré barst til landsins árið 1972 (Árni 2017). Mynd: Samson Bjarnar Harðarson.

Gráelrið treystir ekki eingöngu á fræmyndun til fjölgunar. Reyndar er það svo að hér á landi er nánast óþekkt að gráelri sái sér út og komist á legg. Eins og við höfum klifað á getur það sett mikil rótarskot og viðhaldið sér með þeim. Auðvelt er að fjölga elri með því að stinga upp rótarskot og færa þau til. Ef það er gert er best að taka þau frá plöntum sem vaxa vel því rótarskotin hafa að sjálfsögðu sama erfðaefni og móðurplantan. Því má búast við líkum þrifum ef skilyrðin eru svipuð. Búast má við að magn rótarskota geti orðið svipað hjá afkomendunum og sjá má hjá móðurplöntunni ef aðstæður eru sambærilegar.

Hægt er að fjölga gráelri með sumargræðlingum. Til eru yrki af elri sem ræktuð eru vegna sérstaks útlits. Þeim er oftast fjölgað með græðlingum eða rótarskotum hjá þeim yrkjum sem mynda þau. Einnig þekkist að yrki séu ræktuð með ágræðslu á rætur annars elris.

Þessi gráölur stendur við skurðbakka við grillhúsið á Birkivelli í Kjarnaskógi. Þegar nær er komið sést urmull rótarskota (seinni myndin) sem eiga sinn þátt í að binda jarðveginn á skurðbakkanum. Fjölga má elri með því að færa til svona rótarskot. Myndir: Sig.A.

Þrif á Íslandi

Gráelri hefur verið plantað á Íslandi frá árdögum skógræktar. Þannig var gráelri plantað við Gömlu-Gróðrarstöðina og á Grund í Eyjafirði snemma á síðustu öld. Sennilega voru þau flutt inn frá Danmörku. Þar vex gráelrið ekki villt samkvæmt The World Flora Online og því er ekkert vitað um hvaðan þessar plöntur eru ættaðar. Myndir af elri á báðum þessum stöðum voru í fyrri pistli okkar um tegundina.

Tvær vetrarmyndir af gráelri að Hálsi í Eyjafirði. Á fyrri myndinni er Benjamín Davíðsson að byrja að saga í burt rótarskot. Nær okkur á myndinni eru tvær aspir. Á seinni myndinni er búið að hreinsa rótarskotin í burtu, fella aðra öspina og laga vöxt elrisins svo nú eru þar tveir gráölrar í stað elrikjarrsins. Myndir: Sig.A.

Árið 1916 skrifaði Jakob H. Líndal um gráelri við Gömlu-Gróðrarstöðina: „Tré þetta virðist hafa talsvert vaxtarmagn, en varla vera harðgert að sama skapi. Það toppkell mjög, og margar yngri plöntur hafa dáið með öllu“. Ef til vill er lítil furða að þessi tré skuli ekki hafa vakið mikla athygli á fyrstu árum skógræktar á Íslandi fyrst þau fengu þennan dóm. Það verður að teljast líklegt að rétta rótarhnýðisgerla hafi vantað. Ef svo er telst það engin furða að trén hafi vaxið illa og síðan týnt tölunni.

Stærð og vöxtur gráelris gerir að verkum að trén geta hentað í litla garða. Þá er rétt að muna að trén geta sett mikil rótarskot. Þessi eiginleiki gerir það að verkum að sumt fólk vill ekki mæla með evrópsku gráelri í garða. Aðrar elritegundir eru heppilegri hvað þetta varðar. Annars er auðvelt að klippa rótarskotin í burtu jafnóðum. Ef elri skýtur upp kollinum í grasflötum eru sprotarnir einfaldlega slegnir með grasinu og verða þá aldrei áberandi.

Gráelri við Hlíðarbraut á Akureyri. Þar vex tegundin með öðrum norskum trjám og ýmsum runnum. Mynd: Sig. A.

Reynslan hefur sýnt að gráelri hentar vel sem stakstætt tré eða í raðir og þyrpingar með öðrum trjám og runnum. Það hefur reynst harðgert á Íslandi ef það er í sambýli við Frankia- gerla, kelur lítið fyrstu árin og að jafnaði er það alveg laust við kal þegar það er komið vel á legg. Frankia eru þráðlaga gerlar (Actinobacteria) og þeir voru stundum kallaðir geislasveppir áður fyrr. Nú er stundum talað um geislagerla. Hvað sem því líður vinna þeir nitur úr andrúmsloftinu sem tréð og svarðnautar þess geta nýtt sér eins og við höfum sagt frá í fyrrielripistlum okkar.  Gráelri er nokkuð vindþolið en þó getur séð töluvert á laufi eftir mikið rok. Best fer á að rækta gráelri í skjóli fyrir helstu hafáttum því það þrífst almennt ekki vel ef búast má við mikilli saltákomu. Þetta er þó eitthvað málum blandið því þar sem gráelri er nýtt sem götutré er ekki að sjá að salt, sem notað er til hálkuvarna, skaði þessi tré. Aftur á móti hafa fæst gráelritré þolað að vaxa í skjóllitlu landi nærri sjó þar sem salt getur lent á trjánum. Fái þau skjól fyrir helstu hafáttum vaxa þau oftast prýðilega. Má sem dæmi nefna að gráelritré vaxa ljómandi vel sem götutré við Strandgötu í Hafnarfirði. Þar fá þau skjól af byggingum en eru samt mjög nærri hafi. Ef til vill er það frekar vindurinn og hafkuldinn sem hrjáir trén á slíkum stöðum. Hafkuldinn getur að minnsta kosti lagst á sömu sveif og saltið og dregið úr vexti á skjóllitlum stöðum. Göngu- og hjólreiðafólk þekkir án efa hversu hafáttin getur verið köld þótt hlýtt sé í veðri.

Þótt ekki hafi farið fram skipulagðar ræktunartilraunir að neinu marki með mismunandi kvæmi gráelris er því oft haldið fram að norðlæg kvæmi henti best. Svo liggur fyrir að þau kvæmi sem reynst hafa best á Íslandi eru ættuð frá Noregi frekar en úr fjalllendi sunnar í álfunni.  

Gráölur sem götutré í Hafnarfirði. Kvæmið er Hornindalsvatnet í Noregi. Þarna er það í skjóli fyrir hafáttinni og þar með saltákomu. Mynd: Steinar Björgvinsson.

Mismunandi kvæmi

Þrátt fyrir að elstu gráelritrén á Íslandi séu frá árdögum skógræktar varð það ekki til þess að vekja áhuga á tegundinni. Sennilega kemur þar helst til að kvæmin voru of suðlæg eða að sambýlisörverur hefur skort. Þetta áhugaleysi sést meðal annars á því að sáralitlu var plantað af gráelri lengst af öldinni sem leið.

Mest hefur verið plantað af gráelri frá Rognan í Noregi sem er á 67°N eða nokkuð norðar en Ísland. Svo var það árið 1972 að Skógræktin á Hallormsstað fékk fræ frá Kvæfjord í Noregi. Það er enn norðar eða á 69°N. Þrátt fyrir það virðist þetta kvæmi hafa reynst vel á Íslandi. Það er harðgerðara og beinvaxnara en flest önnur kvæmi sem reynd hafa verið (Árni 2017). Í stuttri grein frá 2013 segir Halldór Sverrisson frá því að elritegundir hafi lítið verið reyndar í skógrækt á Íslandi, en gráelrið sé mest ræktað. Hann nefnir, eins og Árni, að mest sé ræktað af gráelri frá Noregi og hann segir eð ekki sé mikill munur á kvæmum. Sennilega er það að mestu leyti rétt.

Það verður að teljast galli við þessi norðlægu kvæmi að þau eiga það til að blómstra mjög snemma, sem fyrr er frá sagt. Stundum fara karlblómin að myndast í hlýindaköflum á miðjum vetri og svo skemmast þau þegar aftur frystir. Þess vegna er fræmyndun langt því frá örugg á þessum kvæmum. Samt er það svo að tré af kvæminu Kvæfjord hafa gefið frjótt fræ og þau tré sem upp af því spretta hafa reynst mjög vel.

Jökull Gunnarsson stendur við tvö mismunandi kvæmi af gráelri í gróðrarstöðinni Þöll við Kaldárselsveg í Hafnarfirði. Plönturnar eru jafngamlar. Lægra kvæmið er kvæmi sem ættað er frá Kvæfjord og er mikið ræktað en fræið er tekið af trjám á Hallormsstað. Hærra kvæmið er kennt við Hornindalsvatn. Næsta mynd hér að ofan sýnir þetta sama kvæmi við Strandgötu í Hafnarfirði. Mynd: Árni Þórólfsson

Vel má vera að suðlægari kvæmi, sem reynd hafa verið á þessari öld, geti gefið árvissari fræ og sum þeirra hafa vaxið betur en þessi norðlægu kvæmi en of snemmt er að segja til um þrif þeirra allra. Sum kvæmi hafa beinlínis reynst illa og eru ekki lengur í ræktun. Aftur á móti má búast við að sum kvæmi, sem eru af svipuðum breiddargráðum og Ísland, séu betur aðlöguð ljóslotunni sem hér er að finna en hin norðlægari kvæmi. Reynslan á eftir að skera úr um hvaða kvæmi reynast best en kvæmið Hornindalsvatnet lofar góðu eins og sést á mynd hér ofar.

Glæsilegur gráölur í Grasagarðinum í Reykjavík. Mynd: Sig.A.

Viðsjár

Árangur af elriræktun á Íslandi hefur stundum verið arfaslakur. Á það einnig við um gráelrið. Sennilega geta margir þættir haft þarna áhrif en trúlega skiptir þrennt mestu máli með tegund vikunnar. Hið fyrsta er að áður fyrr voru stundum reynd allt of suðlæg kvæmi á Íslandi. Ljóslotan, sem þeim var boðið upp á, hentaði ekki og því urðu trén fyrir endurteknu kali. Með réttu kvæmavali má laga þetta og það hefur verið gert.

Í öðru lagi hafa óvandaðar garðyrkjustöðvar stundum selt elri án þess að réttar rótarbakteríur hafi fylgt. Slíkar plöntur eiga erfitt líf fram undan, fá sjaldnast nægt nitur og verða því sjaldan langlífar. Aldrei ætti að kaupa elri nema kanna fyrst hvort rótarhnýðisgerlar séu ekki örugglega til staðar. Þeir sjást sem hnúðar á rótunum eins og við sögðum frá í þessum pistli. Reyndar höfum við sagt frá þessu í flestum elripistlum okkar. Líklegt er að gráelrið, sem plantað var við Gömlu-Gróðrarstöðina á Akureyri árið 1904 (Jakob 1915), hafi vantað viðeigandi rótarhnýðisgerla og því hafi margar plönturnar drepist strax á fyrstu árunum.

Við Hlíðarbraut á Akureyri hefur gráelri, selju og hengibjörk verið plantað saman á nokkrum stöðum. Á þessari mynd er selja mest áberandi en til hægri á myndinni er gráelri. Lengst til vinstri sér í alaskaaspir handan götunnar. Mynd: Sig.A.

Hið þriðja er að stundum hefur gráelri verið plantað á stöðum sem henta því mjög illa. Annars vegar hafa margir reynt að planta því í allt of blautt land. Slíkt land þolir gráelrið ekki nema í stuttan tíma. Það er segin saga að ef gráelri er í of blautu landi fær rótarkerfið ekki nægt súrefni. Plantan þolir það ekki til lengdar og ræturnar drepast. Þær beinlínis drukkna. Rétt er að nefna að þróun gráelris hefur gert það að frumherjategund. Það merkir að tegundin þolir illa að vaxa í skugga og ef hún er í mikilli samkeppni við annan gróður framan af ævinni á hún það til að gefast upp. Sennilega á gamall málsháttur betur við um gráelri en mannfólkið: Á misjöfnu þrífast börnin best.

Bestum þroska nær gráelri við ár og læki eða í hallamýrum og annars staðar þar sem fremur stutt er í súrefnisríkt vatn á hreyfingu. Það er samt mun þurrkþolnara en til dæmis Alnus glutinosa sem gengur undir nöfnunum rauðelri og svartelri á íslensku. Dæmin sýna að gráelri getur vel vaxið á frekar þurrum stöðum þótt vöxtur verði þar ekki eins mikill og þar sem aðgangur að ferskum jarðraka er góður.

Stakstæður gráölur nýtur sín vel á grasflöt í Kjarnaskógi þrátt fyrir að standa fjarri vatni. Mynd: Sig.A.

Eitt af því sem segja má að einkenni gráelrið á Íslandi er að sveppur sem heitir elrivendill eða rekilvendill, Taphrina alni, leggst stundum á rekla gráelris frá Evrópu. Fræ úr sýktum reklum spírar vanalega ekki. Það hefur vakið athygli að þessi sveppur herjar ekki á aðrar undirtegundir þessa elris. Það getur varla stafað af öðru en að þrátt fyrir að tegundirnar séu bæði skyldar og líkar má finna nokkurn mun á erfðum trjánna.

Rekilvendill, Taphrina alni, skemmir rekla á gráelri. Mynd: Árni Þórólfsson.

Nýting viðar

Á Íslandi hefur ekki verið plantað það miklu af gráelri að mikil reynsla sé komin af notkun viðarins. Þó er vel þekkt að viðurinn þykir henta vel í hvers kyns útskurð. Sá sem þetta skrifar á drykkjarmál sem honum var fært að gjöf af Norðmanni. Það er skorið út úr gráelri.

Hagleiksmaðurinn Jón Guðmundsson hefur notað gráelri í rennismíði og tálgun. Hann segir að trén verði nýtileg þegar þau eru um 15 ára gömul og að líklega gefi gráelri besta tálgunarviðinn sem hægt er að rækta hér á landi (Jón 2025). Reynslan mun svo kenna okkur frekari nýtingu elris í framtíðinni. Búast má við að notkunin kunni að verða svipuð og í nágrannalöndunum en frá henni höfum við sagt í fyrri elripistlum.

Jón Guðmundsson tálgar alltaf lamir á hnyklatrogum úr gráelri og verulegur hluti af trogunum er líka úr elri. Jón notar auðvitað við úr fjölbreyttum trjám í sínu handverki. Borðið sem trogin hvíla á eru úr reyni og birki. Fræðast má meira um handverk Jóns á þessari síðu. Mynd og upplýsingar: Jón Guðmundsson.

Hér eru myndir af gripum úr gráelri sem Jón Guðmundsson hefur ræktað. Önnur skálin er úr rótarhnyðju en hin er rennd úr stofni. Jón á heiðurinn af báðum skálunum en æðarkolluna tálgaði Þórleifur Jónsson. Myndir og upplýsingar: Jón Guðmundsson.

Yrki og afbrigði

Í hinum stóra heimi eru til mörg yrki og nokkur eftirtektarverð afbrigði af gráelri sem eru í ræktun. Þeim er alltaf fjölgað kynlaust og oftast með sumargræðlingum. Fæst þessara yrkja hafa verið reynd á Íslandi þótt full ástæða sé til þess. Einn hópur þessara trjáa er kallaður „forma laciniata“. Það er ekki klónaheiti heldur nafn á tilbrigði. Þetta tilbrigði hefur því að öllum líkindum komið fram í nokkur skipti. Það hefur fjöðruð eða flipótt laufblöð. Sama fyrirbæri hefur einnig sést meðal birkitrjáa og reyndar fleiri tegunda.

Gráelri með svona laufblöð hefur verið ræktað á Íslandi. Það er heldur viðkvæmara en venjulegu trén og verður stundum fyrir kali framan af ævinni. Þegar trén eldast virðist kal ekki hrjá þau lengur. Því er mikilvægt að þau fái sæmilegt skjól í æsku. Ef til vill segjum við nánar frá þessu tilbrigði í sérstökum pistli.

Alnus incana f. laciniata hefur verið kallað fjaðragráelri eða flipagráelri. Myndin er tekin í Síðuhverfi á Akureyri. Mynd: Sig.A.

Framhaldið

Í þessum pistli höfum við sagt frá ýmsu er tengist gráelri frá Evrópu. Við höfum lýst tegundinni og hvernig hún er nýtt á landinu. Enn eigum við eftir að segja meira frá gráelri frá öðrum heimshornum og þróun þess. Það var áður talið til nokkurra tegunda og enn notum við mismunandi nöfn á ólíka erfðahópa. Við getum ekki hætt að fjalla um gráelri án þess að koma nánar að þessu. Svo eru aðrar elritegundir sem enn bíða eftir sérstakri umfjöllun. Þeirra tími mun koma. Að lokum viljum við þakka öllum þeim sem veitt hafa okkur upplýsingar og lánað okkur myndir í pistla okkar. Sérstakar þakkir fær prófarkalesarinn okkar, Pétur Halldórsson, fyrir sitt þarfa framlag. Allar villur í pistlinum eru þó á ábyrgð höfundar.

Heimildir

Árni Þórólfsson (2017): Elri-Ölur. Skógræktarritið 2017 2. tbl. bls. 10-25. Skógræktarfélag Íslands, Reykjavík.

Halldór Sverrisson (2013): Elri á Íslandi – reynsla og möguleikar. Rit Mógilsár Nr. 27, bls.32-37. Skógræktin. Sjá: Rit Mógilsár - Nr. 27 (2013) - Tímarit.is

Hrafn Óskarsson (2025): Upplýsingar í gegnum samskiptamiðla 24. febrúar 2025.

Jakob H. Líndal (1916): Um trjárækt. Ársrit Ræktunarfélags Norðurlands 1916, bls. 28-77. Sjá: Ársrit Ræktunarfélags Norðurlands - Megintexti (01.01.1916) - Tímarit.is

Jón Guðmundsson (2025): Upplýsingar í gegnum samskiptamiðla í byrjun september 2025.

Lystigarðurinn á Akureyri (2025) Garðaflóran, Alnus incana. Sótt 10.09. 2024. Sjá: Garðaflóra | Lystigarður Akureyrar

WFO, the World Flora Online (2025): Alnus incana (L.) moench. Sjá: Alnus incana (L.) MoenchVísað er í fleiri undirsíður í textanum og eru tengla á þær þar sem við á.

Þorbergur Hjalti Jónsson (2018): Vanmetið fenjatré. Rit Mógilsár nr. 36. Skógræktin. Sjá: Rit Mógilsár - Nr. 36 (2018) - Tímarit.is